वायुपुराणम्

सर्वेभ्यः नमः। श्रूयताम् एषा दिव्या कथा, यथा शास्त्रे निर्दिष्टा। सर्वभूतानां हिताय, ब्रह्मा महात्मा विविधेषु लोकपालेषु पदानि प्रतिष्ठापयामास। दानवानां मध्ये विप्रचित्तिं राजा नियुक्तवान्; वारुणं जलानां अधिपतिं चकार; वैश्रवणं राज्ञः, यक्षाणां, राक्षसाणां, भूमिपालानां, धनस्य च अधिपतिं अभिषिक्तवान्। वैवस्वतं यमं पितॄणां राजा अभिषिञ्चत्; गिरीशं त्रिशूलधारिणं सर्वभूतानां पिशाचानां च स्वामिनं चकार। हिमवत् पर्वतानां राजा अभवत्; समुद्रः नदीनां अधिपतिः नियुक्तः; चित्ररथः गन्धर्वाणां स्वामी अभिषिक्तः। उच्चैःश्रवाः अश्वानां राजा अभवत्; व्याघ्रः मृगाणां राजा; वृषभः चतुष्पदां अधिपतिः अभवत्। गरुडः पक्षिणां अग्रण्यः सर्वपक्षिणां राजा नियुक्तः; मातुलः गन्धस्य स्वामी; तथा च शरीरेण रहितानां मध्ये अधिपतिः अभवत्। वायुः बलिनां श्रेष्ठः शब्दगत्याः च स्वामी नियुक्तः; शेषः सर्वविषधारिणां राजा; वासुकिः नागानां अधिपतिः अभवत्। तक्षकः सर्पाणां, विषधारिणां, नागानां मध्ये अधिपतिः नियुक्तः; पार्जन्यः समुद्राणां, नदीनां, मेघानां, वर्षाणां च राजा अभिषिक्तः। अप्सरसां गणेषु, तथा कामस्य, ऋतूनां, मासानां, कालस्य च अधिपतिः नियुक्तः। पक्षानां, विपक्षानां, मुहूर्तानां, उत्सवानां, कालमात्राणां, किरणानां, गणनायाः, योगस्य च अधिपतिः संवत्सरः अभवत्। पूर्वदिशि, प्रजापतिः स्वं पुत्रं सुधामानं प्रसिद्धं राजा अभिषिञ्चत्; पश्चिमदिशि तु केतुमन्तं महात्मानं पुत्रं राजा अभिषिञ्चत्। मनुं पुत्रं मानवस्य अधिपतिं नियुक्तः; तैः सप्तद्वीपपुरीयुक्ता पृथिवी धर्मेण स्वस्वे देशे अध्यवसितीति। पूर्वस्य स्वायम्भुवे कालविभागे, एते ब्रह्मणा अभिषिक्ताः; ये मनवः भवन्ति, ते राजा अभिषिञ्च्यन्ते। पूर्वेषु मन्वन्तरेषु, एते राजा गताः; नवमन्वन्तर आगते, अन्ये अभिषिक्ताः; सर्वे पूर्वापराः राजा मन्वन्तराधिपतयः स्मृताः। राजसूयकर्मणि, एते अग्रण्यैः पुरुषैः पृथुं अभिषिञ्चत्, वेदविधिना शक्तिमन्तं राजानं चकार। एतान् पुत्रान् जनसंवर्धनाय सृज्य, स महाभागः स्वभूतानां पुनः स्वामी अभवत्। कश्यपः वंशकामः उत्तमं तपः अकरोत्, चिन्तयन्—"मम वंशस्थापनाय द्वौ पुत्रौ स्युः" इति। स महात्मा कश्यपः ध्यानस्थः स्थितः, ततः ब्रह्मांशौ द्वौ महाशक्तिसंपन्नौ पुत्रौ प्रादुरभवताम्। वत्सारः, असितः, उभौ ब्रह्मवदिनौ जातौ; वत्सारात् निध्रुवः, रैभ्यात् महाख्यातिः अभवत्। रैभ्यात् रैभ्यवंशः विज्ञेयः; निध्रुवात् शृणु—च्यवनस्य सुकन्यायाः पुत्रः सुमेधः जातः। निध्रुवस्य पत्नी कुण्डपायिनां माता अभवत्; असितात् एकपर्णायाः श्रेष्ठः ब्राह्मणः जातः। शाण्डिल्यानां वचः श्रुत्वा, देवलः महाख्यातिः, निध्रुवाः, शाण्डिल्याः, रैभ्याः, पश्चात् कश्यपाः अभवत्। वरारम्भकाः देवाः देवलस्य प्रजाः; चतुर्वर्णानां समाप्तौ, एकादशे मुनौ, प्रजाः तिष्ठन्ति, द्वापरे च वंशवृद्धिः अस्ति। मानसस्य जीवतः पुत्रः दमः; मानसस्य उत्तराधिकारी तृणबिन्दुः प्रसिद्धः। तृतीययुगे, त्रेतायाः आरम्भे, राजा जातः; तस्य कन्या त्विडविडा अतिशयरूपवती। स राजर्षिः तां कन्यां पुलस्त्याय दत्तवान्। विश्रवाः त्विडविडायाः पतिः अभवत्; तस्य चत्वारः पत्न्यः पौलस्त्यवंशवृद्धये अभवत्। बृहस्पतिः देवगुरुः प्रसिद्धः; स देववर्णिनीं कन्यां विवाहयामास। माल्यवतः पुत्रौ पुष्पोत्ककटा वाका; मालिन्याः कन्या कैकसी। एषां स्त्रीणां अपत्यानि शृणु। देववर्णिनीं वैश्रवणं ज्येष्ठं दिव्यगुणसम्पन्नं, धर्मानुसारं, राक्षसरूपं, असुरबलसम्पन्नं पुत्रं ससृजत्। तस्य त्रिपादः, विशालशरीरः, बृहन्मस्तकः, अष्टदंष्ट्रः, पीतदाढी, शंखकर्णः, रक्तवर्णः च। दीर्घहस्तः, लघुहस्तः, पीतः, अतीव भीषणः, रूपपरिवर्तनज्ञानसम्पन्नः, जाग्रतः, ज्ञानसम्पन्नः च। तं पुत्रं विश्वरूपं दृष्ट्वा, पिता तत्र उक्तवान्—"सः कुबेरः" इति। "कुटि" इति निन्दायाः, "बेरा" इति शरीरस्य; विकृतशरीरत्वात् कुबेरनाम्ना अभिहितः। विश्रवसः पुत्रत्वात्, विश्रवसदृशत्वात्, लोके वैश्रवणनाम्ना प्रसिद्धः। कुबेरः ऐश्वर्येण नलकुबेरं ख्यातं पुत्रं उत्पादितवान्। कैकसी रावणं, कुम्भकर्णं, दुहितरं शूर्पणखां, चतुर्थं विभीषणं पुत्ररूपेण जातवती। रावणः दशग्रीवः, शंखकर्णः, पीतः, रक्तकेशः, चतुष्पादः, विंशति बाहुः, महाकायः, महाबलः। जन्मना काजलसमः, दंष्ट्रायुक्तः, रक्तग्रीवः, राजशक्तिसम्पन्नः, विजयी, रूपेण, बलेन च। रावणः तत्त्वज्ञः, दृढशरीरः, राक्षसस्वभावः, भीषणः, क्रूरः, अतः रावणः अभवत्। पूर्वजन्मनि सः हिरण्यकशिपुः राजा आसीत्; राक्षसत्वेन त्रयोदशचतुष्युगानि राज्यं कृतवान्। पञ्चकोटिवर्षाणि द्विजैः गणितानि; एकषष्टि नियुतानि गणनाप्रवीणैः उक्तानि। एवं ब्रह्मणा लोकपालाः, वंशप्रवृत्तयः, राजानः, ऋषयः, राक्षसाः च विविधेषु कालेषु अभिषिक्ताः, धर्मेन, वंशवृद्धये च स्थिताः।