वायुपुराणम्

देवाः, दानवाः, गन्धर्वाः, अप्सराः, यक्षाः, राक्षसाः, पिशाचाः, सुपर्णाः, नागाः, पक्षिणः—एतेषां च सर्वेषां वर्णः, तथा वन्यजीवाः, मयूराः, सर्वाणि औषधीनि, कृमयः, कीटाः, जलजन्मानः, पशवः, ब्राह्मणाः, पुण्यलक्षणाः च—एतेषां वंशः श्रवणीयः, यः जीवनदायकः, समृद्धिदायकः, शोभायुक्तः, हितसुखप्रदः च भवति। सः सदैव श्राव्यः, स्वीकरणीयः, असूया-वर्जितः। यः ब्राह्मणसङ्घे वैद्यसङ्घे वा एतं महात्मनां वंशं नियमितं पठति, सः बहुप्रजां, धनं, समृद्धिं, मृत्युः अनन्तरं उत्तमं स्थानं च अवाप्नोति। एवं सर्वाणि स्थावरजङ्गमानि प्राणीनी महात्मना कश्यपेन सृष्टानि, सर्वत्र स्थापितानि च। तेषु प्रमुखान् अधिपान् कृत्वा, प्रजापतिः राजा-राज्य-विभागं आरम्भयत्। सोमं द्विजातीनां, औषधीनां, नक्षत्राणां, ग्रहाणां, यज्ञानां, तपसां च राजा अभिषिच्य; बृहस्पतिं अंगिरसां वंशस्य अधिपतिं, काव्यं भृगूणां राजा अभिषिच्य; विष्णुं आदित्येषु, पावकं वसुषु, दक्षं प्रजापतिषु, वासवम् मरुत्सु राजा अभिषिच्य; प्रह्लादं दितिसुतं दैत्येषु, नारायणं साध्येषु, वृषध्वजं रुद्रेषु राजा कृतवान्। विप्रचित्तिं दानवानां राजा, वरुणं आपां राजा, वैश्रवणं राज्ञां, यक्षाणां, राक्षसानां, भूमिपालानां, धनस्य च अधिपतिं कृतवान्। वैवस्वतं यमं पितृणां राजा, गिरिशं त्रिशूलधारिणं सर्वभूतानां, पिशाचानां च अधिपतिं अभिषिच्य। हिमवतं पर्वतानां राजा, सागरं नदीनां राजा, चित्ररथं गन्धर्वाणां अधिपतिं कृतवान्। उच्चैःश्रवसं अश्वानां राजा, व्याघ्रं मृगाणां राजा, वृषभं चतुर्पदां राजा अभिषिच्य। गरुडं पक्षिणां राजा, मातुलं गन्धस्य अधिपतिं, शरीररहितानां मध्ये अधिपतिं कृतवान्। वायुः बलिष्ठानां मध्ये, शब्द-आकाश-बलयुक्तानां अधिपतिः; शेषः सर्वदंष्ट्रिणां राजा, वासुकिः नागानां राजा। तक्षकः सर्पाणां, नागानां, भूमिसंचारिणां राजा; पार्जन्यः समुद्राणां, नदीनां, मेघानां, वर्षाणां, सूर्याणां राजा अभिषिच्य। अप्सरः-समूहानां, कामस्य, ऋतूनां, मासानां, कालपर्यायाणां अधिपतिं अभिषिच्य। पक्षाणां, विपक्षाणां, क्षणानां, उत्सवानां, कालमात्राणां, किरणानां, गणनायाः, योगस्य च अधिपतिं संवत्सरं कृतवान्। प्रजापतिः पूर्वदिक्-वायौ पुत्रं सुधामानं राजा अभिषिच्य, पश्चिमदिक्-वायौ पुत्रं केतुमन्तं महात्मानं राजा कृतवान्। मनुं मानवजातिं अधिपतिं कृतवान्, येन सप्तद्वीप-समेतां पृथिवीं, नगराणि च, धर्मेण स्वस्वे प्रदेशे अधुनापि पाल्यन्ते। पूर्वं स्वायम्भुव-कल्पे एते ब्रह्मणा अभिषिक्ताः; ये मनवः भवन्ति, ते राजानः अभिषिक्ताः। पूर्वे मन्वन्तरे राजानः गताः, नूतनमन्वन्तरे अन्ये अभिषिक्ताः; सर्वे पूर्वापराः मन्वन्तराधिपतयः स्मरणीयाः। एतेषां श्रेष्ठानां राजसूये पृथुः अभिषिक्तः, वेददृष्टेन विधिना शक्तिशाली राजा कृतः। प्रजावृद्ध्यर्थं पुत्रान् उत्पाद्य, महाभाग्ययुक्तः प्रभुः पुनः भूतानां स्वामी अभवत्। कश्यपः वंशकामनया परमं तपः कृतवान्—"मम वंशस्थापनार्थं द्वौ पुत्रौ स्युः" इति चिन्तयन्। तस्य ध्यानसमये, ब्रह्मांशौ द्वौ पुत्रौ महाबलिनौ अभिजज्ञेताम्। वत्सारः, असितः—उभौ ब्रह्मवदिनौ जातौ; वत्सारात् निध्रुवः, रैभ्याद् महाख्यातिः अभवत्। रैभ्यस्य रैभ्यवंशः विज्ञेयः; निध्रुवात्—च्यवनस्य, सुकन्यायाः पुत्रः सुमेधः जातः। निध्रुवस्य पत्नी कुण्डपायिनां जननी अभवत्; असितात् एकपर्णायाः श्रेष्ठब्राह्मणः जातः। शाण्डिल्यानां वचनं श्रुत्वा, देवलः, महाख्यातिः, निध्रुवाः, शाण्डिल्याः, रैभ्याः, अनन्तरं कश्यपाः च जाताः। वरादि-देवाः देवलस्य वंशजाः; चतुर्व्यतीतेषु युगेषु, एकादशे मुनौ वंशः स्थितः, द्वापरे तस्य प्रवृत्तिः। मानसः जीवन् दमं पुत्रं उत्पादितवान्; तस्य उत्तराधिकारी तृणबिन्दुः विज्ञायते। त्रेतायुगादौ, तृतीययुगे, राजा जातः; तस्य कन्या त्विडविडा अप्रतिमरूपा अभवत्। सः राजर्षिः कन्यां पुलस्त्याय दत्तवान्। विश्रवाः त्विडविडा-ऋषेः पतिः अभवत्; तस्य चत्वारः पत्न्यः पौलस्त्यवंशवृद्धये अभवत्। बृहस्पतिः, देवगुरुः, देववर्णिनीं कन्यां विवाह्य प्रसिद्धः अभवत्। पुष्पोत्ककटाः, वाका—माल्यवतः द्वौ पुत्रौ; कैकसी मालिन्याः कन्या। तासां संततिं शृणु। देववर्णिनीं पुत्रः ज्येष्ठः वैश्रवणः, दिव्यगुणयुक्तः, धर्मानुसारं, परम्परानुसारं, राक्षसरूपः, असुरबलसम्पन्नः अभवत्। तस्य त्रिपादः, विशालशरीरः, महाशिरः, अष्टदंष्ट्रः, पीतदाढ़ी, शङ्खकर्णः, रक्तवर्णः च अभवत्। एवं कश्यपप्रजापतेः महात्मनः वंशः, अधिपत्यविभागः, पुत्रोत्पत्तिः, वंशवृद्धिः च, शास्त्रानुसारं, पुराणवर्णितं, विहितं।