वायुपुराणम्

स तु राजा वेनः, विनाशस्य समीपवर्तिनि काले, घोरं संकल्पं कृत्वा, "न कश्चन यज्ञं करिष्यति, न हविर्देयं भविष्यति" इति घोषयामास। सः पुनः, "अहमेव सर्वेषां द्विजातीनां यज्ञेषु पूज्यः संमान्यश्च; मयि एव यज्ञाः क्रियतां, ममैव हव्यं दीयताम्," इति दुष्टबुद्ध्या प्रतिजज्ञे। एवं धर्ममर्यादां लंघयन्तं, नूतनमार्गेण प्रवर्तमानं तं वेनं, महर्षयः मारीचिप्रमुखाः समुपेत्य उवाचुः—"बहूनि शतानि वर्षाणि दीक्षां स्वीकुर्याम; हे वेन, अधर्मं मा कुरु, एषः न सनातनधर्मः। मृत्युप्राप्तौ त्वं नूनं प्रजापतित्वेन पुनरपि जन्म प्राप्स्यसि।" तेनैव सर्वैः ऋषिभिः उक्तः, "जनान् रक्षिष्यामी"ति पूर्वं प्रतिज्ञातवान् असि। एवमुक्तः सः ब्राह्मर्षिभ्यः प्रत्युवाच। तदा सः दुष्टचित्तः, वाक्पटुत्वसमन्वितः, हास्यं कृत्वा उवाच—"कः अन्यः धर्मस्य कर्ता? कस्य वाक्यं श्रोतव्यं मया? पृथिव्यां कः मया समः बलवत्त्वे, विद्यायां, तपस्यां, सत्ये च? मां महात्मानं सर्वसम्पन्नं विद्धि।" "अहमेव सर्वलोकानां, विशेषतः धर्माणां, मूलम्; इच्छेयं चेत्, पृथिवीं दग्धुं, वारुणं कृत्वा, सृष्टिं वा संहृत्य वा शक्नोमि—अत्र विचारस्य आवश्यकता नास्ति।" एवं गर्वमोहितः राजा वेनः, उपदेशेन न निवर्तितः, तदा महर्षयः कोपसंयुताः कर्म चक्रुः। तं महाबाहुं वेनं, वह्निवत् विक्षिपन्तं, ते कुपिताः सव्यभुजं मथितवन्तः। तस्मात् मथनात्, पूर्वं सूचितः, अतीव ह्रस्वः कृष्णवर्णः पुरुषः जातः, द्विजश्रेष्ठ। सः भीतः, कृताञ्जलिः, विकम्पमान इन्द्रियः, तत्र स्थितः। तं शोकसंतप्तं, मोहितचेतसम्, दृष्ट्वा, "निषीद" इति तं ऊचुः। सः निषादवंशस्य प्रजापिता अभवत्, अनन्तवीर्यसम्पन्नः; स एव वेनपापसमुत्थान् मत्स्यजीविनः अपि ससर्ज। एवं च, विन्ध्याचलवासिनः, तुंबुर, तुवर, खासाः च, अधर्मनिष्ठाः, वेनपापसमुत्पन्नाः अभवन्। ततः, महर्षयः कोपपूर्णाः, वेनस्य दक्षिणभुजं मथितवन्तः, इव अरणिं चालयन्तः। तस्मात्, पृथुः जातः, तडित्प्रभया दीप्तिमान्; पाणेः पृथि उत्पन्नः इति पृथुः नाम्ना विख्यातः, स्वतेजसा दहन्तमिव दीप्तः। सः अजागवाख्यं श्रेष्ठं धनुः समादाय, महाशब्दं कृत्वा, रक्षार्थं बाणान् च, दिव्यं कवचं च धारयन् तिष्ठति। तस्य जन्मनि, सर्वत्र प्रजाः प्रमुदिताः; तदा महारात्र्यां उदितायां, वेनः स्वर्गं जगाम। विद्वान् पुत्रः जातः सन्, सः राजर्षिः, नरव्याघ्रः पृथुः, पितॄन् नरकात् उद्धृत्य त्रातवान्। ततः, नद्यः, समुद्राः च, सर्वरत्नसमृद्धयः, समागत्य, वेनपुत्रं पृथुं नरपतिं अभिषिच्य, महद्राज्यं दत्त्वा, महाबलसम्पन्नं, तेजस्विनं च कृतवन्तः। सः, देवेषु आंगिरसपुत्रैः महराज्येन महाभिषिक्तः, पृथुः वेन्यः नाम्ना, प्रथमः, श्रेष्ठः च राजा अभवत्। ये जनाः पितरि अप्राप्तहृदयाः आसन्, तान् सः स्वगुणैः विजित्य, 'राजा' इति नाम लब्धवान्। सः समुद्रम् उपगच्छति स्म, तदा वार्यः तस्य समीपे स्थगिताः; पर्वताः विदारिताः; पताकानां भङ्गः नासीत्। अप्लाव्यमानायां भूमौ, मनसा एव अन्नोत्पत्तिः, गोवः कामधेनवः, सर्वपात्रेषु मधु दृष्टम्। तस्मिन्नेव काले, पितृयज्ञे शुभे, सुत्यदिनं प्राप्य, बुद्धिमान् सूतः जातः; तस्मिन्महायज्ञे, विद्वान् मागधः अपि जातः। इन्द्राय हव्यं, बृहस्पतेः मिश्रितं हव्यं च, देवः इन्द्राय जुहाव; तस्मात् सूतः अभवत्। तत्र, दोषः जातः, प्रायश्चित्तं च क्रियायाम्; शिष्यस्य हविः आचार्यस्य हविं मिश्रयित्वा, तेन जातिभेदः उत्पन्नः। यः क्षत्रियपितरं ब्राह्मणमातरं च, हीनवंशसमुत्पन्नः, सः सूतः पूर्ववदधिकारवान् इति कथ्यते। मध्यमं धर्मं सूतानां—क्षत्रियसेवया जीविकाम्; रथगजवाहनं, अधमं तु वैद्यकं। पृथोः स्तुत्यर्थं, तौ सूतमागधौ, दिव्यैः ऋषिभिः आहूतौ; सर्वे ऋषयः ऊचुः—"एषः राजा स्तुत्यः; एषा क्रिया, यूयं च, स्तोत्राय योग्याः।" तदा सूतमागधौ सर्वान् ऋषीन् ऊचतुः—"वयं स्वकर्मणा देवर्षीन् तुष्येम।" "न च वयं तस्य कर्म, न गुणं, न कीर्तिं जानिमः, येन वयं स्तोत्रं रचेमहि, हे द्विजश्रेष्ठाः।" ऋषयः तौ नियुज्य, "भविष्ये स्तुत्यः एषः" इति उक्तवन्तः; सः सदा दानधर्मनिष्ठः, सत्यवादी, जितेन्द्रियः, विद्वान्, उदारः, युद्धे अजय्यः च। एवं धर्मबद्धानि पृथोः कर्माणि, महाबलिनः, सूतमागधाभ्यां स्तुतानि। स्तोत्रस्य समाप्तौ, प्रजापतिः पृथुः, अतिप्रीतः सन्, अनूपदेशं सूताय, मागधदेशं मागधाय दत्तवान्। तस्मिन्नेव काले, पृथिव्याः अधिपाः सूतमागधैः स्तुताः; सूतैः, मागधैः, बन्दिभिः च, ते आशीर्वादैः प्रबोधिताः। तं दृष्ट्वा, जनाः, महर्षयः च, परमप्रीतिसम्पन्नाः, "एषः वेनपुत्रः भवतः पोषकः—राजा भवतु" इति ऊचुः। ततः, महर्षीणां वचनेन, जनाः सत्वरं पृथुं वेन्यं उपगम्य, "त्वत्तः जीविकां विधेय" इति ऊचुः। एवं जनैः, स्वहितकामैः, अन्वितः— सः महाबलः, धनुः बाणांश्च आदाय, पृथिवीं अभ्यद्रवत्; संत्रस्तया भूम्या, गवां रूपं धारयित्वा, सः पालयन् अधावत्। पृथुः धनुः आदाय, तां पलायमानां अन्वधावत्; सा, वेन्यभीत्या, सर्वलोकान् ब्रह्मलोकं च गत्वा, तत्र पृथुं धनुर्धरं पुरतः स्थितम् अद्राक्षीत्।