वायुपुराणम्

एवं कश्यपस्य स्थावरजङ्गमाः प्रजाः सम्यगुक्ताः, तेषां पुत्रपौत्रैः सर्वं जगत् परिपूर्णम्। इयं सृष्टिकथा यथाशक्ति संक्षेपेण मया निवेदिता, मरीच्याः सन्ततिर्निर्दिष्टा, या शतसंवत्सरैः अपि सम्यग् वर्णयितुं न शक्या, द्विजोत्तम। अत्र मातॄणां स्वभावाः अपि कीर्तिताः—अदितिः धर्मशीलता प्रसिद्धा, दितिः बलशालिनी; सुरभिः तपस्विनी, दनुः मायावती। कद्रूः क्रूरभावा, क्रौञ्ची वेदविदुषी; इरा स्पृहा-युक्ता, दनायुः भक्षणे रममाणा। विनता भारवाहने प्रवृत्ता, ताम्रा बन्धने निपुणा—एवं जगन्मात्राणां स्वभावाः स्वाभाविकाः। एतेषां धर्मेण, आचारेण, बुद्ध्या, क्षमया, बलरूपाभ्याम्; तेषां स्वभावाः सत्त्व, रजस्, तमस्-रूपाः, धर्माधर्मयुक्ताः। कश्यपस्य समानस्वभावानां मातॄणां यः सन्ततिर्भवति, तस्यां देवाः, असुराः, गन्धर्वाः, यक्षाः, राक्षसाः, सर्पाः, पिशाचाः, पशवः, मृगाः, विहङ्गमाः, ओषधयः च उत्पन्नाः। एते सर्वे, हे दक्षायणी, मानवेषु प्रतिमन्वन्तरं जाताः, अतः मानवाः श्रेष्ठतमाः। मानवाः एव धर्मार्थकाममोक्षाणां कर्तारः; तेषाधस्तात्, देवदानवादयः, अपि निम्नस्रोतसो जाताः। क्रियासिद्ध्यर्थं ते पुनः पुनः मानवेषु एव जायन्ते; एवं तपस्विकुलानां उत्पत्तिः कीर्तिता। देवदानवानां, गन्धर्वाप्सरःसमूहस्य, यक्षराक्षसपिशाचानां, सुपर्णनागविहङ्गानां, मृगमयूरवनस्पतीनां, कीटकपिपीलिकाजलजजातीनां, पशूनां, ब्राह्मणानां, पुण्यलक्षणानां च—एषां वंशोऽयं निर्दिष्टः। एष वंशः प्राणदः, कल्याणदः, श्रीदः, हितसुखकरश्च; सदा श्रोतव्यः, स्वीकर्तव्यश्च, असूयया रहितः। यः कश्चित् एषां महात्मनाम् उक्तवंशं ब्राह्मणवैद्यसंसदि नित्यं पठति, स तु पुत्रैः, धनैः, श्रियाः, समृद्ध्या च युक्तः स्यात्, मृत्युः अनन्तरं उत्तमां गतिं लभते। एवं सर्वेषां स्थावरजङ्गमानां सृष्टिः महात्मना कश्यपेन कृत्वा सर्वत्र प्रतिष्ठिता। तेषु श्रेष्ठानां राजानः अभिषिच्य, तदनन्तरं प्रमुखः प्रजापतिः राज्यविभागं कर्तुं प्रवृत्तः। स सोमं द्विजातीनां, ओषधीना, नक्षत्रग्रहाणां, यज्ञानां, तपसां च राजा अभिषिञ्चत्। बृहस्पतिं सर्वाङ्गिरसां स्वामिनं कृत्वा, काव्यं भृगूणां नृपं न्ययोजयत्। विष्णुं आदित्यराजानम्, पावकं वसूनां, दक्षं प्रजापतीनां, वासवं मरुतां च अधिपतिं कृतवान्। दितेः पुत्रं प्रह्लादं दैत्यराज्ये, नारायणं साध्यानां, वृषध्वजं रुद्राणां च अधिपतिं न्ययोजयत्। विप्रचित्तिं दानवानां, वरुणं जलानां, वैश्रवणं राज्ञां, यक्षराक्षसपृथिव्यधनानां च स्वामिनं कृतवान्। वैवस्वतं यमं पितॄणां, गिरीशं त्रिशूलधारिणं सर्वभूतपिशाचानां च अधिपतिं न्ययोजयत्। हिमवन्तं पर्वतानां, समुद्रं नदीनां, चित्ररथं गन्धर्वाणां च अधिपतिं कृतवान्। उच्चैःश्रवसं अश्वानां, व्याघ्रं मृगाणां, वृषभं चतुष्पदां राजानम् अभिषिञ्चत्। गरुडं विहङ्गमां श्रेष्ठं पक्षिराज्ये, मातुलं गन्धस्य स्वामिनं च अचेतनानां मध्ये न्ययोजयत्। वायुम् बलिनां श्रेष्ठं शब्दाकाशबलिनां स्वामिनं कृत्वा, शेषं सर्वदंष्ट्रिणां, वासुकिं नागानां च अधिपतिं न्ययोजयत्। सर्पनागपतिषु तक्षकं, समुद्रसरित्पर्वतवृष्टिषु, सूर्येषु च पर्जन्यं अभिषिञ्चत्। अप्सरसां गणेषु, कामस्य, ऋतूनां मासानां, पक्षानां विपरीतानां, क्षणोत्सवानां, कालरश्मीनां, गणनायोगस्य च—सर्वेषां संवत्सरं स्वामिनं कृतवान्। प्रजापतिः पूर्वदिग्वायुमण्डले सुतं सुधामानं नृपं कृतवान्, पश्चिमे च केतुमन्तं महात्मानं राज्ये न्ययोजयत्। मनुं मानवाधिपतिं कृत्वा, तैः सप्तद्वीपपुरीषु पृथिवी धर्मतः व्यवह्रियते। पूर्वे स्वायम्भुवे अन्तराले एते ब्रह्मणा अभिषिक्ताः; ये मनवः भवन्ति, ते राजानः अभिषिच्यन्ते। अतीतेषु मन्वन्तरेषु राजानः गता, नूतनमन्वन्तरे अन्ये अभिषिच्यन्ते; सर्वे अतीतानागतराजानः मन्वन्तरपतयः स्मृताः। एवं राजसूये प्रमुखैः पुरुषैः पृतुं राजा वेदविहितेन विधिना अभिषिञ्चत्। एवं सुतान् प्रजावृद्धये उत्पाद्य, स भगवान् पुनः भूतपतित्वं प्राप। ततः कश्यपः स्ववंशोत्पत्त्यर्थं परमं तपः कृत्वा चिन्तयामास—"मम वंशकृते द्वौ पुत्रौ भवेताम्" इति। तस्य तपः कुर्वतः, ब्रह्मांशौ द्वौ पुत्रौ महाबलिनौ, तदनन्तरं जातौ। वत्सारः असितश्च, उभौ ब्रह्मवादिनौ, तत्र वत्सारात् निधानं, रैभ्यात् विख्यातं रैभ्यवंशं विद्यात्। निधानात् च्यवनस्य सुकेतुः सुमेधा अभवत्, इत्येष वंशक्रमः श्रूयताम्।