वायुपुराणम्

मणिमान् पर्वतराजः सह सहस्रशिखरैः, पर्णमालः, सुकॆशः, तथा शतशृङ्ग पर्वतोऽपि तत्र सन्ति। कौ‍रजः पञ्चशिखरः, हेमकूटः च, तीक्ष्णमारुतज्वालितः, पज्हरागिभिः समावसितः। तेषां पर्वतश्रेणीनां मध्ये महात्मानः गरुडाः व्याप्य स्थिताः; तेषां पुत्राः भासाः, उलूकाः, काककुक्कुटाः इति विख्याताः। तत्र मयूराः, कलविङ्काः, कपोताः, लावाः, तित्तिराः, क्रौञ्च्यः, वार्धीनाः, श्येनी, कुरराः, सारसाः, बकाः च दृश्यन्ते। एवं चान्येऽपि मांसभक्ष्यपक्षिणः, धृतराष्ट्र्यः, हंसाः, कलहंसाः च विराजन्ते, सुरूपे। चक्रवाकाः च सर्वे पक्षिणः, सर्वे च द्विजातयः जलचराः, एते सर्वेऽपि अपारपुत्रपौत्रसंख्यया उत्पन्नाः। एते गरुडस्यैव पुत्राः कथ्यन्ते। अधुना इरायाः अपत्यं श्रृणु। इरा पद्मलोचनाः तिस्रः कन्याः ससर्ज। ताः वनस्पतीनां, वृक्षाणां, ओषधीनां, लतानां, वल्लीना च, तथैव ओषधीनां मातरः अभवन्। लता वनस्पतीन् जनयामास—येऽल्पपुष्पाः, नदीतीरे स्थिताः; सा एव लता पुष्पफलवतः वृक्षानपि ससर्ज। ततः वल्ली झाडीन्, केशरिणः, तृणानि च ससर्ज; एवं ओषधीनां अपत्यं जातम्, वेतसः अपि तत्र गण्यते। एवं कश्यपस्य चराचराः प्रजाः वर्णिताः, येषां पुत्रपौत्रैः अयं लोकः पूर्णः। एवं सृष्टिकथायाः किञ्चिदंशः मया निगदितः; मरीचेरियं सन्ततिः संक्षेपेण उक्ता, सा शताब्दैरपि न सम्पूर्णा वर्णयितुं, द्विजश्रेष्ठ। अदितिः धर्मशीलता विश्रुता, दितिर्बलवती, सुरभिर् तपसा, दनुः मायया विख्याता। कद्रुः क्रूरभावा, क्रौञ्ची वेदविदुषी, इरा ग्रहणशीलाऽस्ति, दनायुः भोक्तुम् इच्छति। विनता वहननिष्ठा, ताम्रा बन्धनकुशला; एषा मातॄणां स्वभावाः। धर्मेण, आचारेण, बुद्ध्या, क्षमया, बलेन, रूपेण च; तासां स्वभावाः राजसाः, सात्त्विकाः, तामसाः, धर्माधर्मयुक्ताः च। कश्यपस्यैव समानप्रकृतिभ्यः मातृभ्यः जाताः—देवाः, असुराः, गन्धर्वाः, यक्षाः, राक्षसाः, सर्पाः, पिशाचाः, पशवः, मृगाः, पक्षिणः, वनस्पतयः च। एते सर्वे, हे दक्षायणी, मानवेषु प्रत्येकं मन्वन्तरे जाताः, अतः मानवाः श्रेष्ठाः। मानवाः एव धर्मार्थकाममोक्षकारिणः; तेषामधः अन्ये तिर्यग्योनयः, यथा देवासुरादयः। ते कर्माणां सिद्ध्यर्थं पुनः पुनः मानवेषु एव जायन्ते; एवं तपस्विकुलानां उत्पत्तिः निरूपिता। देवानां, दानवानां, गन्धर्वाणां, अप्सरःणां, यक्षाणां, राक्षसानां, पिशाचानां, सुपर्णानां, नागानां, पक्षिणां च। मृगाणां, मयूराणां, सर्ववनस्पतीनां, कृमीनां, कीटानां, जलजन्मनाम्, पशूनां, ब्राह्मणानां, पुण्यलक्षणानां च। एषा वंशकथा जीवनीया, श्रेयसी, शुभदा, कल्याणी च; सा सदा श्रोतव्याऽनसूयया। यः कश्चित् एषां महात्मनाम् वंशं नित्यं ब्राह्मणैः वैद्यैः च सभायां पठति, स तु बहुपुत्रपौत्रवित्तसमृद्धिं प्राप्य, मृत्युः परं स्थानं लभते। एवं सर्वे चराचराः प्रजाः महात्मना कश्यपेन सृष्टाः, सर्वत्र प्रतिष्ठिताः। ततः प्रभुः प्रजापतिः तेषां श्रेष्ठान् अधिराजान् अभिषिच्य, क्रमशः राज्यानि विधाय प्रारब्धवान्। सः सोमं द्विजातीनां, ओषधीनां, नक्षत्राणां, ग्रहाणां, यज्ञानां, तपसां च राजानम् अभिषेचयत्। बृहस्पतिं सर्वाङ्गिरसां स्वामिनं कृत्वा, काव्यं भृगूणां राजानम् अभिषिच्य। विष्णुं आदित्यराजानं, पावकं वसूनां, दक्षं प्रजापतीनां, वासवम् मरुतां राजानं चकार। प्रह्लादं दितेः पुत्रं दैत्यराजानं, नारायणं साध्यानां, वृषध्वजं रुद्रराजानं च रुद्राणां न्ययोजयत्। विप्रचित्तिं दानवानां, वरुणं जलानां, वैश्रवणं राज्ञां, यक्षराक्षसाधिपतिं, भूतानां, धनस्य चेश्वरं चकार। वैवस्वतं यमं पितॄणां, गिरिशं त्रिशूलधारिणं सर्वभूतानां, पिशाचानां च स्वामिनं न्ययोजयत्। हिमवन्तं पर्वतानां, सागरं नदीनां, चित्ररथं गन्धर्वाणां राजानं चकार। उच्चैःश्रवसमश्वानां, व्याघ्रं मृगाणां, वृषभं चतुष्पदां राजानं न्ययोजयत्। गरुडं पक्षिणां श्रेष्ठं सर्वपक्षिणां राजानं, मातुलं गन्धस्य स्वामिनं, शरीररहितानां च नियोजयत्। वायुम् बलिनां श्रेष्ठं शब्दवायुभूतानां स्वामिनं, शेषं सर्वदंष्ट्रिणां, वासुकिं नागानां राजानं चकार। सर्पाणां, पन्नगानां, नागानां तक्षकं, सागरनदीजलवृष्टीनां, सूर्याणां मध्ये पार्जन्यं राजानं न्ययोजयत्। अप्सरसां गणानां, कामस्य, ऋतूनां, मासानां, कालानां, पक्षाणां, विपरीतानां, क्षणोत्सवानां, प्रमाणरश्मीनां, गणनायोगानां च वर्षं स्वामिनं न्ययोजयत्। प्रजापतिः पूर्वदिग्वायौ स्वपुत्रं सुधामानाम, यो राजा प्रसिद्धः, अभिषिच्य। एवं सृष्टे चराचरे जगति, सर्वे प्रजाः स्वस्वराज्येषु प्रतिष्ठिताः।