वायुपुराणम्

शृणु, सुरश्रेष्ठ, सृष्ट्युत्पत्तेः रहस्यं यथावर्णितं प्राचीनैः श्रुति-स्मृतिप्रसिद्धैः श्लोकैः। सर्वतो दिशि कृष्णवस्त्रात् सर्पाः सम्प्रसूयन्ते, शुष्कगोमयात् च स्वेदजाः कीटकाः, यथा वृश्चिकादयः, उत्पद्यन्ते। गावो महिष्यश्च, प्रभो, स्वेदजजन्तूनां कारणानि; विशेषतः विविधाः मत्स्यादयः अण्डजाः अपि तत्रैव जायन्ते। तथा च कैविरिकाः, गवां गणाः, अन्ये च सूक्ष्मजीवाः, यथा जलौकाः तद्वत्, उत्पद्यन्ते। विविधाः मक्षिकाः, शेषाणि च जलशेषे कर्दमे च जातानि, तत्र दृश्यन्ते। भिन्नरूपाः मशकाः, मक्षिकाः चापि, तृणेषु अपि पुत्रिकाः पुत्रभासकाः च जाताः। रत्नखण्डेषु, नौकासु, तत्रैव सर्पाः, शतावेर्यः च गोमयात् जायन्ते। एवं स्वेदजसङ्घस्य अनन्त्यं संक्षिप्त्या मया वर्णितम्; पूर्वकर्मणः प्रसूतिः एषा कथ्यते। नैरृताः नामान्यन्ये जन्तवः दुःखोत्पन्नाः, केचित् गर्भजाः, अन्ये स्वयम्भुवः। सर्वे देवाः सामान्यतः साक्षात् प्रकट्य जाताः, केचित् तु गर्भजाः, अन्ये च हेतुरहिताः। तूलालाघः, कोलः, शिवा, कन्या, सरमा-पुत्राः, सरमासङ्घः—एतेषां वंशः प्रवदिष्ये। श्यामः, शबलः, अर्जुनः, हरितः, कृष्णः, धूम्रारुणः, तूलालाघः, कद्रुकाः च। सुरसा शतशीर्षं पुत्रं प्रसूता; सर्पेषु तक्षकः राजा, नागेषु वासुकिः; एषां समूहः तमसावृतः, कोपेन च नियंत्रितः। एतेषां पश्चात्, पुलहस्य पुत्रस्य ताम्रायाः अपत्यं शृणु; ताम्रायाः अन्ये अपि प्रसिद्धाः पुत्राः अभवन्। श्येनी, भासी, क्रौञ्ची, धृतराष्ट्रि, शुकी च। श्येनी, अरुणपत्नी, वीर्यवन्तौ सम्पातिं, जटायुषं च, पक्षिणां श्रेष्ठौ, प्रसूता। सम्पातिः पुत्रं कन्यां च अप्यजनयत्; जटायुषः पुत्राः काकाः, पिङ्गलकर्णका गृध्राश्च। गरुत्मतः पत्न्यः—भासी, क्रौञ्ची, शुकी, धृतराष्ट्रि, भद्रा—एषां अपत्यं प्रवक्ष्ये। शुकी गरुत्मते षडुत्तमपुत्रान् प्रसूता—त्रिशिराः, सुमुखः, बलः, पृष्ठः, महाबलः च। त्रिशङ्खनेत्रः, सुमुखः, सुरूपः, सुरसा, बलः; एते गरुडपुत्राः पौत्राश्च, महात्मनः। चतुर्दशसहस्राणि क्रूराः सर्पभक्षकाः; तेषां पुत्रपौत्रैः वंशः विस्तार्यते। येषां प्रदेशाः तैः पूरिताः, तान् क्रमशः प्रवक्ष्ये—शाल्मलीद्वीपं, देवकूटपर्वतः च। मणिमान् पर्वतराजः, सहस्रशिखरः; पर्णमालः, सुकेशः, शतशृङ्गः पर्वतः। कौरजः पञ्चशिखरः, हेमकूटः पर्वतः, तीव्रमारुतैः दीप्तः, पज्हरागिभिः सेवितः। ते गरुडवर्याः पर्वतश्रेण्यः व्याप्तवन्तः; तेषां पुत्राः भासाः, उलूकाः, काककुक्कुटाः इति प्रसिद्धाः। मयूराः, कलविङ्काः, कपोताः, लावाः, तित्तिराः; क्रौञ्ची, वार्धीनाः, श्येनी, कुरराः, सारसाः, बकाः च। एवं चान्ये अपि मांसभक्षकाः पक्षिणः; धृतराष्ट्रि, हंसाः, कलहंसाः, विदेहि। चक्रवाकाः, अन्ये अपि सर्वे पक्षिणः, जलचरद्विजाः; एते सर्वे, पुत्रपौत्रैः अनन्तैः, उत्पादिताः। एते गरुडपुत्राः कथ्यन्ते; इदानीं इरायाः अपत्यं शृणु। इरा त्रयः सुशीलाः कन्याः प्रसूता, पद्मलोचनाः। ताः वनस्पतिमातरः, वृक्षाणां, ओषधीनां च; लतानां, वल्लीनां, तथा ओषधीनां च अपि जननीः। लता वनस्पतीन् प्रसूता, अपुष्पकान्, नदीतीरस्थे स्थितान्; लता अपि पुष्पफलवन्तः वृक्षान् अप्यजनयत्। वल्ली झषाणि, काष्ठानि, तृणानि च अप्यजनयत्; एषा ओषधीपुत्राः, वेणुश्चात्र गण्यते। एवं चलाचलसन्तानाः कश्यपस्य वर्णिताः; तेषां पुत्रपौत्रैः जगत् एतत् पूरितम्। एवं सृष्टिकथाया अंशः मया निवेदितः; एषः मरीचिसुतस्य वंशः संक्षेपेण उक्तः। शतसंवत्सरैः अपि न सम्पूर्णं वर्णनीयम्, द्विजश्रेष्ठ। अदितिः धर्मशीलता, दिति बलं, सुरभिः तपसा, दनुः मायया प्रसिद्धा। कद्रुः क्रूरभावा, क्रौञ्ची वेदवित्; इरा ग्राहिण्याः प्रवृत्तिः, दनायुः भोजनरता। विनता वहनपरायणा, ताम्रा बन्धनकुशलाः; एते स्वाभाविकाः लोकमातॄणां प्रवृत्तयः। धर्मेण, आचारेण, बुद्ध्या, क्षमया, बलेन, रूपेण च; ताः रजःसत्त्वतमोभिः, धर्माधर्माभ्यां च संयुक्ताः। कश्यपस्य अपत्यं, स्वस्वमातृजातम्—देवाः, असुराः, गन्धर्वाः, यक्षाः, राक्षसाः, सर्पाः, पिशाचाः, पशवः, मृगाः, पक्षिणः, वनस्पतयः—एवमेव। एते सर्वे, हे दक्षायणी, मनुष्येषु सर्वेषु मन्वन्तरेषु जाताः; अतः मनुष्याः श्रेष्ठतमाः। मनुष्याः एव धर्मार्थकाममोक्षकारिणः; तेषां अधः, देवदानवादयः, हीनयोनयः उत्पद्यन्ते। ते पुनः पुनः मनुष्येषु कर्मसमाप्तये जायन्ते; एवं तपस्विनां वंशोत्पत्तिः अपि निरूपिता।