वायुपुराणम्

शङ्खरूपाः शिलारूपाश्च, ये च पिङ्गलवत् सञ्चरन्ति, तथा अन्ये चान्ये पृथिव्यां स्वेदजाः प्राणिनः विविधरूपेण उत्पन्नाः इति वर्ण्यन्ते। एवं सूर्यप्रभावाद्युपतप्तात् जलात्, वर्षात् च, पशूनां देहेभ्यः नानाप्रकाराः प्राणी जन्मन्ति। मत्स्याः, पिप्पलाः, मक्षिकाः, तित्तिरिपक्ष्याः, नीलवर्णाः चित्रवर्णाश्च ये केचन, सर्वे अपि एवं जाताः इति। जलजाः स्वेदजाश्च प्राणीः उत्पाद्यन्ते; तेषु काशाः, मक्षिकाः, वेतसच्छिद्रकाः, बहुपादिनश्च सन्ति। सिहला, रोमला, पिच्छला इति अपि उच्यन्ते; एवं जलजस्वेदजगणः स्मृतः। घृतात्, मसूरात्, मुद्गात् च, क्रमशः प्राणीः जायन्ते; जम्बुफलात्, बिल्वात्, आम्रात् च, अन्येभ्यः अपि, प्राणीः उत्पद्यन्ते। मुद्गात्, पनसात्, तण्डुलात् च, शुष्कगर्तेभ्यः, धान्यनिधानेभ्यश्च, प्राणीः निश्चयेन जायन्ते। अन्यस्मात् अपि प्राणीः जायन्ते, किन्तु तत्र चिरं न तिष्ठन्ति; अश्वाद्येभ्यः, विषेभ्यश्च, प्राणीः उत्पद्यन्ते। गोमये चिरस्थिते, बहवः उत्पद्यन्ते; कृमयः जायन्ति, ऋषयः, दारुषु च कीटकाः छिद्रकारिणः जायन्ति। अनुक्रमेण वृक्षेभ्यः नीलमक्षिकाः जायन्ते; शुष्कद्रव्येभ्यः अपि सन्ततिः उत्पाद्यते। कृष्णवस्त्रात् सर्वतः सर्पाः जायन्ते; शुष्कगोमयात् स्वेदजाः वृश्चिकादयः उत्पद्यन्ते। गवां महिषीणां च, प्रभो, प्राणीः जायन्ते; विशेषतः नानाविधानि मत्स्यादीनि अण्डजेषु उत्पाद्यन्ते। एवं चैवीरिकाः, पशुपालाः च जायन्ते; अन्ये च सूक्ष्मप्राणीः, जलौकादयः, तद्विधान्यपि जातानि। नानारूपाः मक्षिकाः उत्पाद्यन्ते, अन्ये च ये शेषजलमृद्भ्यः बहुलं दृश्यन्ते। मक्षिकाः, मधुमक्षिकाः च नानारूपाः जायन्ते; तृणात् पुत्रिकाः पुत्रभासकाश्च उत्पद्यन्ते। रत्नखण्डात्, सर्पात्, नावे जाताः ये, तेषां च; गोमयात् शतावेर्यः नानारूपाः उत्पद्यन्ते। एवं स्वेदजगणोऽयं संक्षेपेण मया वर्णितः; पूर्वकर्मभ्यः उत्पाद्यन्ते इति प्रसिद्धम्। तथैव अन्ये प्राणीः नैरृताः, क्लेशजाः इति ख्याताः; केचन गर्भजाः, केचन उत्पातजाः अपि उच्यन्ते। सामान्यतः सर्वे देवाः उत्पत्तिमात्रजाः विज्ञेयाः; केचन देवाः गर्भजाः, केचन अहेतुकाः अपि जायन्ते। तूलालाघः, कोलः, शिवा, कन्या च; सरमायाः अपत्यं—सरमासंख्या गणाः। श्यामः, शबलः, अर्जुनः, हरितः, कृष्णः, धूम्रारुणः, तूलालाघः, कद्रुकाः। सुरसा शतशिरसमेकं ससृजे इति कथ्यते; सर्पेषु तक्षकः राजा, नागेषु वासुकिः; एष अयं तमोन्वितः कोपयुक्तः गणः। इदानीं पुलहसुतस्य ताम्रायाः अपत्यानि शृणु; ताम्रायाः अपि अन्ये बहवः प्रसिद्धाः जाताः। श्येनी, भासी, क्रौञ्ची, धृतराष्ट्रि, शुकी च; श्येनी अरुणपत्नी, बलिनौ सम्पातिं जटायुं च, पक्षिणां श्रेष्ठौ, अपात्। सम्पातिः पुत्रं कन्यां च अपि ससृजे; जटायोः पुत्राः काकाः श्वापदाः च दीर्घकर्णाः। गरुत्मतः पत्न्यः—भासी, क्रौञ्ची, शुकी, धृतराष्ट्रि, भद्रा च; एषां अपत्यानि वर्णनीयानि। शुकी गरुत्मते षड् प्रसिद्धान् पुत्रान् अपात्—त्रिशिरा, सुमुख, बल, पृष्ठ, महाबलः च। त्रिशङ्खनेत्रः, सुमुखः, सुरूपः, सुरसा, बलः; एते गरुडमहात्मनः पुत्रपौत्राः। चतुर्दशसहस्राणि क्रूराः, सर्पभक्षकाः; तेषां पुत्रपौत्रैः वंशः प्रवर्धितः। येषां प्रदेशाः तैः पूर्णाः, तान् क्रमशः वक्ष्यामि—शाल्मलीद्वीपः, देवकूटपर्वतः च। मणिमान् पर्वतेश्वरः, सहस्रशृङ्गः; पर्णमालः, सुकशः, शतशृङ्गः पर्वतः च। कौरजः, पञ्चशृङ्गः, हेमकूटः पर्वतः, तीक्ष्णमारुतसम्भृतः, पज्हरागिभिः आवासितः। ते महात्मानः गरुडाः पर्वतश्रेणीः आपूरयन्; तेषां पुत्राः भासाः, उलूकाः, काककुक्कुटाः इति प्रसिद्धाः। मयूराः, कलविङ्काः, कपोताः, लावाः, तित्तिराः च; क्रौञ्ची, वार्धीनाः, श्येनी, कुरराः, सारसाः, बकाः च। एवं च अन्ये अपि मांसभक्षिणः पक्षिणः; धृतराष्ट्र्यः, हंसाः, कलहंसाः च, सुन्दरि। चक्रवाकाः, अन्ये च पक्षिणः, सर्वे चाप्स्थिता द्विजातयः; एते एवोत्पादिताः, अनन्तपुत्रपौत्रसमन्विताः। एते गरुडस्य पुत्राः इति कथ्यन्ते; अधुना इरायाः अपत्यानि शृणु। इरा पद्मलोचनाः तिस्रः पुत्रीं अपात्। ताः वनस्पतीनां, वृक्षाणां, ओषधीनां च मातरः; लतानां च, वल्लीनां च, तथा ओषधीनां च। लता वनस्पतीन् अपात्, अपुष्पान्, नदीतीरस्थितान्; लता अपि पुष्पफलवतीः वृक्षान् अपात्। ततो वल्ली झषान्, काष्ठान्, तृणानि च अपात्; एते ओषधीनां अपत्यानि, एवं वेतसः अपि अत्र गणनायाः।