वायुपुराणम्

सूत उवाच— स तु तस्याः पुत्रान् मृगपिङ्गाक्षान् मांसभक्ष्याश्च सर्पानप्यजनयत्। अथ मुनयः, सर्वथा सृष्टेः सम्पूर्णमिदानीं वृत्तान्तं शृणुत। तस्य पञ्च कन्यानामपि नामानि निगदिष्यामि। मीनामाता वृत्ता परिवृत्ता चेति चानुवृत्ता—एते तस्याः सुप्रसिद्धाः कन्याः। तासां सन्ततिं शृणुत। सहस्रदन्ताः कुम्भीराः, पाठीना तमरा रोहिताश्च—एवं विस्तीर्णा मैनानां संज्ञा प्रवर्तते। कुम्भीराणां चत्वारः प्रकाराः, तेषां कनिष्ठा ज्येष्ठाश्च सन्ति; निष्काः शिशुमाराश्चापि सन्तानिनः स्मृताः। कच्छपाः बहुविधाः जलचराश्च विविधप्रकाराः, शंखाः चान्येऽपि नानारूपेण समुत्पन्नाः। क्रमशः मण्डूकानां रूपाणि, मत्स्यानां रूपाणि, शम्बूकानां रूपाणि च समुत्पन्नानि। तथैव शुक्तीनां रूपाणि, कर्कटकैः निर्मितानि रूपाणि, शंखानां विविधरूपाणि चान्येऽपि समुत्पन्नानि। विषधराः, जलेषु जाताः, जलौकाभिः उत्पादिताः, तथा पञ्चधा तस्य मुनेः सन्ततिर्निर्दिष्टा। स्वेदजसत्त्वानां प्रवृद्धिः विविधकारणोत्पन्ना विस्तीर्णा, यथा तिर्यग्योनिषु दृश्यते। गोधाङ्गात् द्विजातयः जायन्ते, स्वेदमलात् मानवाः, उशनाख्या भूताः, पिपीलिका, कीटाः, स्थावरपादाश्च समुत्पद्यन्ते। शंखरूपाणि, शिलारूपाणि, सूच्यादि चलनरूपाणि च, तथा स्वेदसम्भवा पृथिव्यां बहवः प्राणीः कीर्तिताः। सूर्यतप्तात् जलात्, वर्षेभ्यश्च, पशूनां शरीरेभ्यः विविधाः सत्त्वानि जायन्ते। मत्स्याः, पिप्पलीकीटाः, मशकाः, तित्तिरिपक्षिसन्ततयश्च, नीलवर्णाः चित्रवर्णाश्च प्राणीः तत्रैव जायन्ते। एते जलजाः स्वेदजाश्च प्राणीः उत्पाद्यन्ते; तेषु तृणानि, यवमक्षिकाः, वेतसच्छिद्रजीविनः, शतपदाश्च सन्ति। सिहला, रोमला, पिच्छला इति च अन्येऽपि कीर्त्यन्ते; एवं जलजस्वेदजगणः स्मृतः। घृतात्, माषात्, मुद्गात् च, अनुक्रमेण प्राणीः जायन्ते; जम्बू, बिल्व, आम्रफलाद्यपि सन्तानमुत्पद्यन्ते। मुद्गात्, फलात्, शाल्यात्, शुष्कविवरात्, निचितधान्येभ्यश्च प्राणीः सम्पद्यन्ते। अन्यस्मादपि स्थानेभ्यः प्राणीः जायन्ते, किन्तु तत्र न चिरं तिष्ठन्ति; अश्वादिभ्यः, विषेभ्यश्च तद्वद्भूतानि जायन्ते। गोमये चिरं स्थिते, बहवः कीटाः उत्पाद्यन्ते; दारुषु च वर्तुलकीटाः जायन्ते। पादपेषु क्रमशः नीलपक्षिणः उत्पाद्यन्ते; शुष्कद्रव्येषु अप्युत्पत्तिः दृश्यते। कृष्णवाससः सर्वतोऽनिलात् सर्पाः जायन्ते; शुष्कगोमयात् स्वेदजाः वृश्चिकादयः उत्पाद्यन्ते। गावः महिष्यश्च, प्रभो, प्राणीः उत्पादयन्ति; विशेषतः विविधाः मत्स्यादयः अण्डजाः सन्ति। तथैव चैवीरिकाः, गोसङ्घाश्च जायन्ते; अन्ये सूक्ष्मभूताः, यथा जलौका इत्यादयः अपि उत्पाद्यन्ते। विविधाः मक्षिकाः, यान्युपयुक्तोदके चापि, पङ्के च विशेषतः दृश्यन्ते। भिन्नाः मशका भृङ्गाश्च उत्पाद्यन्ते; तृणात् पुत्रिकाः पुत्रभासकाश्च जायन्ते। रत्नखण्डात्, सर्पात्, नौकाजातात्, शतावेर्याः गोमयात् उत्पाद्यन्ते। एवं स्वेदजगणः संक्षेपेण मया निरूपितः; पूर्वकर्मनिमित्तोत्पन्नः स इति श्रूयते। तथैव अन्ये नैरृताः, क्लेशजाः प्राणीः सन्ति; केचन गर्भजाः, अन्ये स्वयम्भूता इति स्मृताः। सर्वे देवाः सामान्यतः साक्षात्संभूताः ज्ञेयाः; केचित् गर्भजाः, केचित् च हेत्वभावात् उत्पन्नाः। तूलालाघा, कोला, शिवा, कन्या च; सरमायाः अपत्यं—सरमाख्या गणाः। श्यामा, शबला, अर्जुना, हरिता, कृष्णा, धूम्रारुणा, तूलालाघा, कद्रुकाश्च। सुरसा शतशीर्षं जनयामास; सर्पेषु तक्षकः राजा, नागेषु वासुकिः; स एव क्रोधप्रधानोऽन्धकारयुक्तः गणः। इदानीं पुलहस्य पुत्रस्य ताम्रायाः अपत्यं शृणु; ताम्रायाः बहवः सुप्रसिद्धाः अप्यन्ये जाताः। श्येनी, भासी, क्रौञ्ची, धृतराष्ट्रि, शुकी च; श्येनी अरुणपत्नी, वीर्यवन्तौ सम्पातिं जटायुषं च, श्रेष्ठौ पक्षिणौ, अपत्यं जनयामास। सम्पातिः पुत्रं कन्यां च जनयामास; जटायुषः अपि पुत्राः काकाः, पिङ्गलशिरसः गृध्राश्च। गरुत्मतः भार्याः—भासी, क्रौञ्ची, शुकी, धृतराष्ट्रि, भद्रा; तासां अपत्यं प्रवक्ष्ये। शुक्याः गरुत्मतेः षट् सुप्रसिद्धाः पुत्राः—त्रिशिरा, सुमुख, बल, पृष्ठ, महाबलः। त्रिशङ्खनेत्रः, सुमुखः, सुरूपः, सुरसः, बलः; एते गरुडपुत्रपौत्राः महात्मानः। चतुर्दशसहस्राणि क्रूराः सर्पभक्षकाः; तेषां पुत्रपौत्रैः सन्ततिः विस्तृता। येषां प्रदेशाः पूरिताः, तेषां क्रमशः वर्णयिष्यामि—सर्वं शाल्मलीद्वीपं देवकूटपर्वतं च।