वायुपुराणम्

स ब्रह्मा, करुणया तेषां दैन्यरूपिणां पिशाचानां सीमितबुद्धीनां दृष्टर्, तेषां अदृश्यभावनं इच्छारूपधारणं च वरं दत्तवान्। तेषां वासस्थानानि च जीविकायाः साधनानि सन्ध्यायाम्, भग्नगृहेषु, शून्येषु, विरलवासीषु च भवनेषु सन्ति। ये च गृहाः भग्नाः, मलिनाः, अपवित्रवासिनः, अस्पृष्टाः, किलिन्धिताः, विधिविहीनाः च, तत्रैव ते प्रतिष्ठिताः। राजमार्गेषु, पथेषु, मलिनचत्वरेषु, द्वारदेशेषु, सन्धिषु, अनवाप्तिक्रमणस्थलेषु च ते दृश्यन्ते। मार्गेषु, नद्यः, तीर्थानि, देवायतनवृक्षाः, महापथाः च—एषु सर्वेषु स्थलेषु पिशाचाः संस्थिताः। ये च अधर्मिष्ठाः, देवैर्निर्दिष्टजीविकावन्तः, सङ्करजातयः, शिल्पिनः, कर्मकाराः च, तेषु च पिशाचाः वसन्ति। येषां च तेजोऽमृतसदृशं, चौर्येण, विश्वासघातेन, अन्यायेन च धनार्जनं कुर्वन्ति—यत्र यत्र तादृशं कर्म आरभ्यते, तत्र तत्र पिशाचाः प्रेताश्च निवसन्ति। मदुना, मांसैः, शाल्यन्नेन, दध्ना, तिलपिष्टेन, सुरया, धूपैः, हरिद्रान्नेन, तैलेन, गुडेन, गुडशाल्येन च तेषां तर्पणं क्रियते। कृष्णवस्त्रैः, धूपैः, पुष्पैः च संश्रिताः, बलवन्तः सन्ध्यायां सन्ध्यायां, ब्रह्मणा तेषां स्वामिना अनुमतिः दत्ता। सर्वेषां भूतानां पिशाचानां च, गिरीशं त्रिशूलधरं द्रष्ट्वा, ब्रह्मा तस्याः पुत्रान् उत्पादितवान्—सिंहान्, व्याघ्रांश्च, हे सुन्दरि। तस्याः पुत्राः चित्रकाः, मांसभक्षकाः सर्पाश्च। अथ मुनयः, सर्वभूतसृष्टिं विस्तीर्णां शृणुत। तस्याः पञ्च कन्यानां नामानि शृणुत—मीना, माता, वृत्ता, परिवृत्ता, अनु वृत्ता इति प्रसिद्धाः। तासां अपत्यं शृणुत। सहस्रदन्ताः मकराः, पाठीनाः, तामराः, रोहिताः च—एवं विस्तीर्णो मैनगणः प्रवर्तते। चत्वारः मकराः, तेषां च कनिष्ठज्येष्ठाः; निष्काः, शिशुमाराः अपि अपत्योत्पादकाः स्मृताः। विविधरूपाः कूर्माः, बहुविधान्याप्सु जन्तवः, शङ्खरूपिणश्च नानाविधेन सृष्टाः। क्रमशः मण्डूकानां रूपाणि, मत्स्यानां च, शुक्तीनां च उत्पन्नानि। एवं शुक्तीनां, कर्कटककृतानां च रूपाणि, नानाविधानि शङ्खरूपाणि च जातानि। विषजन्तूनां, जलौकाभवजन्तूनां च रूपाणि अपि प्रादुर्भूतानि; एवं पञ्चधा मुनिवंशः निरूपितः। स्वेदजस्यानां पशूनां वंशविस्तारः बहुविधकारणोत्पन्नः, अधमजन्तुषु च एवं दृश्यते। गोधाङ्गेभ्यः द्विजातयः, स्वेदमलसम्भवाः मनुष्याः, उशना नाम भूतयः, नानारूपमकुणपाः, कृमयः, स्थिरपादाः च जाताः। शङ्खरूपाणि, शिलारूपाणि, शलकाचलनरूपिणः, अन्ये च स्वेदजाः स्थावरजङ्गमाः एवम् उक्ताः। सूर्यातपेन वा, वर्षेण वा, जलात्, पशुभ्यः च विविधाः जन्तवः जाताः। मीनाः, पिप्पलाः, मक्षिकाः, तित्तिरिपक्ष्युत्पन्नाः, नीलवर्णाः, चित्रवर्णाश्च बहुविधाः तेनैव प्रकारेण उत्पद्यन्ते। एते जलजाः स्वेदजाश्च उत्पाद्यन्ते; तेषु तृणाः, मशकाः, वेतसच्छिद्रजन्तवः, शतपादाश्च सन्ति। सिहला, रोमला, पिच्छला इति अपि स्मृताः; एवं जलजस्वेदजगणः कीर्त्यते। घृतात्, माषात्, मुद्गात् च क्रमशः जन्तवः जायन्ते; जम्बुफलात्, बिल्वात्, आम्रात् च अन्येभ्यः अपि जीवाः उत्पद्यन्ते। मुद्गात्, पनसात्, तण्डुलात् च, शुष्कगह्वरात्, निधान्यादिभ्यः च जन्तवः संभवन्ति। अन्यतोऽपि जन्तवः उत्पाद्यन्ति, किन्तु तत्र स्थायिनः न भवन्ति; अश्वादिभ्यः, विषेभ्यश्च जन्तवः जायन्ते। गोमये दीर्घकालस्थिते बहवः उत्पाद्यन्ते; कृमयः जायन्ते, मुनयः, दारुषु च वर्तकृमयः उत्पाद्यन्ते। अनुक्रमेण वृक्षेभ्यः नीलमक्षिकाः जायन्ते; शुष्कद्रव्येभ्यः अपत्यं उत्पाद्यते। कृष्णवस्त्रात् सर्वतोऽपि सर्पाः जायन्ते; शुष्कगोमये च स्वेदजाः वृश्चिकादयः उत्पाद्यन्ते। गवां महिषीणां च, प्रभो, जन्तवः जायन्ति; विशेषतः विविधाः मीनादयः अण्डजाः उत्पाद्यन्ते। तथैव चैवीरिकाः, पशुगणाश्च जायन्ते; अन्ये च सूक्ष्मभूताः, जलौकादयः, तद्विदः च उत्पाद्यन्ते। नानारूपाः मक्षिकाः जायन्ते, ये च शेषजलमृत्तिकायाम् अधिकतरं दृश्यन्ति। नानारूपाः मक्षिकाः, मधुमक्षिकाः च उत्पाद्यन्ते; तृणेषु पुत्रिकाः पुत्रभासकाः च जायन्ते। मणिकण्टकाः, सर्पाः, नौकासम्भवाः च स्मृताः; गोमयात् शतावरीरूपाः नानाविधाः उत्पाद्यन्ते। एवं स्वेदजगणोऽयं संक्षेपेण मया निरूपितः; पूर्वकर्मसम्भवः इति कथ्यते। तथैव अन्ये नैरृताः, क्लेशजाः सन्ति; केचित् गर्भजाः, केचित् उत्पत्तिमात्रजाः इति स्मृताः। सर्वे देवाः सामान्यतः उत्पाद्यजाः ज्ञेयाः; केचित् गर्भजाः, केचित् च हेतुविनाः उत्पाद्यन्ते। तूलालाघः, कोलः, शिवा, कन्या च; सरमायाः अपत्यं—सरमा गणः इति प्रसिद्धः। एवं सृष्टेः विविधा विस्ताराः, यथाक्रमेण ब्रह्मणा प्रादुर्भूताः, मुनिभिः श्रोतव्याः।