वायुपुराणम्

नितुन्दकपिशाचाः तु लम्बपोटाः, शुकनासिका, ह्रस्वाङ्गाः, ह्रस्वशीर्षहस्ताः च सन्ति। तिलप्रियाः, प्रसिद्धाः च भवन्ति। अनर्कमार्कपिशाचाः तु वामनरूपाः, बहुवादी, उन्नतगमनाः, वृक्षेषु निवसन्ति, अन्नद्वेषिणः च। पांशवपिशाचाः तु, यत्र हस्ताः, केशाः, वृक्षाः चोर्ध्वगाः, तत्र वसन्ति, तेषां शरीरात् धूलिः निर्गच्छति। उपवीरपिशाचाः तु दृश्यमाननाड्यः, शुष्काः, श्मश्रुवन्तः, वल्कलवस्त्रधारिणः, श्मशानेषु वसन्ति। अन्ये पिशाचाः तु स्थिरनेत्राः, विशालजिह्वाः, लिङ्गनशीलाः, कूटशरीराः, गजाश्वमुखाः, निःसङ्गाः, गुञ्जितगण्डाः च सन्ति। सुम्भपत्रपिशाचाः तु अदृश्यं भोजनं भुञ्जते। सूक्ष्माः, रोमवत्यः, पीतवर्णाः, दृश्यादृश्यगमनशीलाः च। अत्र कुशलपिशाचाः अपि प्रविशन्ति, ये अनियमिताः, कर्णान्तविवृतमुखाः, शिथिलाधराः, स्थूलनासिकाः च। केचित् पिशाचसमूहाः हस्तपादैः दीनाः, वामनाः, भूमिपर्यवलोकनशीलाः, बालान् गृह्णन्ति, प्रसूतिगृहेषु च विचरन्ति। अन्ये तु विपरीतहस्तपादाः, वामनाः, वातवेगाः, मांसभक्षाः, युद्धे रक्तपानशीलाः च। कश्चन नग्नः, अनिकेतः, लम्बकेशः, गुञ्जितशरीरः, स्कन्दिनपिशाचः इति कथ्यते; अन्ये तु हविषशेषभक्षाः। एवं षोडशधा पिशाचाः वर्णिताः। एतेषां दुःखरूपाणां पिशाचान् दृष्ट्वा, ब्रह्मा तेषां अल्पबुद्धित्वं दृष्ट्वा, दयया अदृश्यताभावः, इच्छारूपधारणशक्तिः च वररूपेण दत्तवान्। दिनरात्र्योः संधिषु, तेषां वासस्थानानि च जीविकाविधयः, भग्नानि, परित्यक्तानि, विरलवासितानि गृहानि भवन्ति। तत्र अपि, दूषितानि, अशुद्धवासितानि, अस्पृष्टानि, मलिनानि, विधिहीनानि च भवन्ति। राजमार्गेषु, पार्श्वमार्गेषु, अशुद्धचत्वरेषु, द्वारेषु, प्राग्भूमिषु, अनधिकारगमनस्थलेषु च पिशाचाः स्थिताः। मार्गेषु, नद्यः, तीर्थानि, देववृक्षाः, महामार्गाः च—सर्वत्र पिशाचाः प्रतिष्ठिताः। ये अधर्मिष्ठाः, देवनिर्दिष्टवृत्तयः, मिश्रजातयः, शिल्पिनः, कर्मकाराः च सन्ति। अमृतसमानतेजसः, चौराः, विश्वासघातकाः, अन्ये च अन्यायेन धनार्जकाः—यत्र एताः प्रवृत्तयः तत्र पिशाचाः, भूतानि च वसन्ति। मधुना, मांसना, तण्डुलैः, दध्ना, तिलचूर्णेन, सुरया, धूपेन, हरिद्रातण्डुलेन, तैलेन, गुडेन, गुडतण्डुलेन च पिशाचाः तुष्टाः। कृष्णवस्त्रैः, धूपैः, पुष्पैः च समलङ्कृताः, बलवन्तः, पुण्यदिवससन्धिषु, ब्रह्मा तेषां अधिपतित्वं अनुमतम् अकरोत्। सर्वेषु भूतपिशाचेषु, गिरीशं त्रिशूलधारिणं दृष्ट्वा, ब्रह्मा पुत्रान् उत्पादितवान्—सिंहाः, व्याघ्राः च। तस्य पुत्राः अपि वृष्काः, मांसभक्षः नागाः च। तद्व्याप्तं सृष्टिविस्तारं शृण्वन्तु, ऋषयः। तस्य पञ्च कन्याः—मीनः, माता, वृत्ता, परिवृत्ता, अनु वृत्ता—इति प्रसिद्धाः। तासां अपत्यानि शृण्वन्तु। सहस्रदन्ताः मकराः, पाठीना, तमरा, रोहिताः—एवं मैनसमूहः आरभ्यते। चत्वारः मकराः, तेषां कनिष्ठज्येष्ठाः च; निष्काः, शिशुमाराः अपि अपत्यजनकाः। विविधाः कूर्मरूपाणि, बहुविधाः जलचराः, नानारूपाः शङ्खाः च विविधविधिना उत्पन्नाः। क्रमेण मेंढकाः, मत्स्याः, शुक्तिकाः च उत्पन्नाः। तथा ककुण्टकाः, कृमयः, शङ्खरूपाणि च। विषधररूपाणि, जालुकजन्याः च उत्पन्नाः; एवं पञ्चविधं ऋषिसन्तानं वर्णितम्। स्वेदजन्यजीवसन्तानविस्तारः बहुधा, नानाकारहेतुभिः, अधमजीवेषु अपि दृश्यते। गोशकुन्तेषु द्विजातिजीवाः, स्वेदमलजन्येभ्यः मानवाः, उशना नामानि, विविधाः च चीटाः, कीटाः, स्थिरपादाः च उत्पन्नाः। शङ्खरूपाणि, शिलारूपाणि, सूचिकगमनरूपाणि, अन्यानि बहूनि भूमिजीवस्वेदजन्याः वर्णिताः। सूर्यतप्तजलात्, वर्षात् च, पशुशरीरात् विविधाः जीवाः उत्पन्नाः। मत्स्याः, पिप्पलाकीटाः, मच्छकाः, चकोरशावाः, नीलवर्णाः, विविधरूपाः च जीवाः तत्र उत्पन्नाः। एते जलजन्याः, स्वेदजन्याः च, उत्पन्नाः; तत्र काशाः, मक्षिकाः, वंशच्छिद्रकीटाः, बहुपादाः च सन्ति। सिहला, रोमला, पिच्छला इत्यादयः अपि स्मृताः; एवं जलस्वेदजन्यजीवसमूहः स्मृतः। घृतात्, माषात्, मुद्गात्, क्रमशः जीवाः उत्पन्नाः; जम्बूफलात्, बिल्वात्, आम्रात्, अन्यात् च जीवाः उत्पन्नाः। मुद्गात्, फणसात्, तण्डुलात्, शुष्कगर्तात्, संग्रहितधान्यात् च जीवाः जाताः। अन्यस्मात् अपि जीवाः उत्पन्नाः, किन्तु तत्र न स्थायिनः; अश्वादिभ्यः, विषेभ्यः च जीवाः उत्पन्नाः। गोमये दीर्घकालस्थिते, बहवः कृमयः उत्पन्नाः; दारुषु, कीटाः, छिद्रकीटाः च जाताः। क्रमशः, वृक्षेभ्यः नीलमक्षिका उत्पन्नाः; शुष्कद्रव्येभ्यः अपि अपत्यानि जातानि।