वायुपुराणम्

एतेषु समये, सुम्भपात्रः, कुमभी, वज्रदंष्ट्रः, दुन्दुभिः, उपचारः, उपचारा, उलूखलः, उलूखली च अपि गणनायाः प्रविष्टाः। अनर्कः, अनर्का, कुक्षण्डः, कुक्षण्डिका, पाणिपात्रः, पाणिपात्री, पांशुः, पांशुमती च अपि तत्र सन्ति। नितुण्डः, नितुण्डी, निपुणः, निपुणा, छलादोच्छेषणा, प्रस्कन्दः, स्कन्दिका इति षोडश पिशाचगणाः कीर्तिताः। अजामुखा, वक्रमुखा, पूरिणाः, स्कन्दिनः, विपादाङ्गारिकाः, कुम्भपात्राः, प्रकुण्डकाः च अन्ये सन्ति। उपचारोलूखलिकाः, अनर्काः, कुक्षण्डिकाः, पाणिपात्राः, नितुण्डाः, ऊर्णाशाः, निपुणाः च अपि तत्र गणनायाः प्रवर्तन्ते। सूचिमुखाः, उच्चेषणादाः इत्येताः षोडश पिशाचवंशाः नाम्ना प्रसिद्धाः, एते कुश्माण्डानां कुलानि कथितानि। एते पिशाचा विग्रहसम्पन्नाः विज्ञेयाः; ते भीषणव्यवहारा, विकृताचारा, अनन्तसन्ततिपरम्पराः च जाताः। तेषां पिशाचानां लक्षणानि शृणु। तेषां केचन केशैः आवृताङ्गाः, वृत्ताख्याः नाम्ना, दंष्ट्राकलापयुक्ताः, विकृतदेहाः, अधोमुखाः च मांसभक्षिणः दृश्यन्ते। केचन निर्लोमा, चर्ममांसवस्त्रधारिणः, कुश्माण्डिकाः नाम पिशाचाः, ते सदा तिलमांसभक्षिणः। विकृताङ्गहस्तपादाः, कुटिलाचारा, कुटिलपिशाचाः नाम्ना, ते कुटिलगमना, इच्छया रूपाणि धारयन्ति। अपरे नितुण्डकाः नाम पिशाचाः, लम्बोदराः, चञ्चुप्राणाः, ह्रस्वदेहशीर्षबाहवः, तिलप्रियाः च प्रसिद्धाः। अन्ये अनर्का, मरकपिशाचाः, वामनरूपिणः, वाचालाः, प्लवगगमना, वृक्षेषु वसन्ति, अन्नद्वेषिणः च। पांशवः नाम पिशाचाः, ऊर्ध्वबाहुकेशवृक्षाः, तादृशेषु स्थलेषु निवसन्ति, देहात् रजः विसृजन्ति। उपवीरपिशाचाः, सुषिरनाडीका, शुष्काः, श्मश्रुधारिणः, वल्कलवस्त्रधारिणः, श्मशानेषु वसन्ति। केचन स्थिरनेत्राः, दीर्घजिह्वाः, चाटुकाः, मुसलरूपिणः, गजाश्वशिरसः, निवृत्ताः, बद्धगुलिकाः च। सुम्भपात्रपिशाचाः अदृश्यभक्ष्यभोजिनः, सूक्ष्माः, केशिनः, पीतवर्णाः, दृश्यादृश्यगतयः। तत्र कुशलपिशाचाः अपि प्रविशन्ति, अनियता, कर्णपर्यन्तविवृतास्या, लम्बोष्ठाः, स्थूलनासिकाः। अन्ये हस्तपादाभिघाताः, वामनाः, भूमौ पश्यन्तः, बालान् गृह्णन्ति, सूतिकागृहेषु च चरन्ति। केचन प्रतिलम्बितहस्तपादाः, वामनरूपिणः, वातवेगगमना, मांसभक्षिणः, संग्रामे रक्तपानिनः। अपरे नग्नाः, अनिकेतनाः, लम्बकेशाः, गुलिकायुक्तदेहाः, स्कन्दिनः नाम्ना, अन्ये होमशेषभक्षिणः; एवं षोडश पिशाचप्रकाराः वर्णिताः। एवं तादृशरूपदुःखितान् पिशाचान् दृष्ट्वा, ब्रह्मा, तेषां अल्पबुद्धित्वात्, दयया, अददात् वरं—अदृश्यत्वं, इच्छारूपधारणं च। सन्ध्यायाम् च, तेषां वासस्थानानि, जीविकोपायाश्च, भग्नगृहेषु, परित्यक्तेषु, विरलनिवेशेषु च सन्ति। ये च भवनानि भग्नानि, अशुचिनिवेशितानि, अस्पृष्टानि, मलिनानि, विधिविहीनानि च, तत्र ते वसन्ति। राजमार्गेषु, उपमार्गेषु, अशुचिसंक्रमेषु, द्वारदेशेषु, प्रपथेषु, यत्र यत्र अनधिष्ठितजनसञ्चारः, तत्र तत्र ते स्थिताः। मार्गेषु, नद्यः, तीर्थानि, देवतारण्यवृक्षाः, महापथाः—एषु सर्वत्र पिशाचाः प्रतिष्ठिताः। ये च अधर्मिष्ठाः, देवविहितजीविनः, संकरजातयः, शिल्पिनः, कर्मकाराः च, तेषु अपि पिशाचाः वसन्ति। येषां तेजः अमृतकल्पम्, चौर्यं, विश्वासघातकत्वं, अन्ये च अन्यायेन धनार्जनम् कुर्वन्ति, तत्र तत्र पिशाचभूतगणाः वसन्ति। मधुना, मांसैः, तण्डुलैः, दध्ना, तिलचूर्णेन, सुरया, धूपैः, हरिद्रतण्डुलैः, तैलेन, गुडेन, गुडान्नेन च तेषां तर्पणं क्रियते। कृष्णवस्त्रैः, धूपपुष्पैः च, एवं सम्यगुपेत्य, सन्ध्यायाम्, ब्रह्मा तेषां स्वामित्वेन अनुमतिं दत्तवान्। सर्वेषां भूतानां पिशाचानां च, गिरीशं त्रिशूलधारिणं दृष्ट्वा, ब्रह्मा पुत्रान् उत्पादयामास—व्याघ्रान्, सिंहांश्च, हे सुन्दरी। तस्याः पुत्राः चित्त्रकाः, मांसभक्षकाः सर्पाश्च जाताः। एतानि सर्वाणि भूतसृष्टिं विस्तरेण विद्धि, ऋषयः; पञ्च कन्यायाः नामानि शृणुत। मीना, माता, वृत्ता, परिवृत्ता, अनुवृत्ता इत्येताः तस्याः कन्याः प्रसिद्धाः; तासां अपत्यानि शृणुत। सहस्रदंष्ट्रा: मकराः, पाठीनाः, तामराः, रोहिताः—एवं मैनगणः प्रवृत्तः। चत्वारः मकरप्रकाराः, तेषां च कनिष्ठज्येष्ठाः; निष्काः, शिशुमाराः अपि अपत्यजनकाः मत्वाः। नानाविधकच्छपाः, बहुविधजलचराः, विविधशंखरूपाणि च उत्पन्नानि। क्रमशः मण्डूकाकृतयः, मत्स्याकृतयः, शुक्तिकाकृतयः च अभिव्यज्यन्त। तथैव शुक्तिकाः, कर्कटकैः निर्मितरूपाणि, नानाशंखरूपाणि अपि अभिव्यज्यन्त। विषधररूपाणि, जलौकाभिः उत्पादितानि रूपाणि अपि दृष्टानि; एवं पञ्चविधः ऋषेः वंशः उक्तः। स्वेदजप्राणिवंशविस्तारः बहुधा, नानाप्रकारहेतुकः, अधःस्थप्राणिवत् प्रवर्तते। गोधाङ्गात् द्विजाः जायन्ते, मनुष्याः स्वेदमलात्, उशनाख्याः च, नानाविधपिपीलिकाः, कीटाः, स्थिरपादाः च अपि उत्पन्नाः।