वायुपुराणम्

एकदा, भूतिसुताः विविधरूपधारिणः प्रादुर्भूताः। केचनैकपादाः, केचन द्विपादाः, त्रिपादाश्च, बहुपादाश्च दृश्यन्ते। ते महायोगबलसम्पन्नाः, महाबलाः, घोरतपस्विनः, अतिशक्तिमन्तश्च। सर्वत्र विचरन्तः, निर्बाधगत्यः, ब्रह्मविदः, यथाकामं रूपग्रहणक्षमाश्च। ते भीमाः, क्रूराः, शुद्धाः, शुभाः, सदाचारिणः, वाग्मिनश्च सन्ति। तेषां कश्चित्कुशहस्तः, केचित् महाजिह्वाः, महाकर्णाः, महाज्वलद्वदनाः; केचित् हस्तैः, मुखैः, शिरोभिश्च खादन्ति, केचित् कपालाभरणाः। धनुर्धराः, गदाधारिणः, खड्गिनः, शूलिनश्च ते, ज्वलन्मुखाः, ज्वलद्विलोचनाः, नानामाल्यलेपनभूषिताः। केचित् खाद्यभक्षिणः, मांसभक्षाश्च, नानारूपधारिणः, सुन्दररूपिणश्च। केचित् रात्रौ सन्ध्यायां च विचरन्ति, भीषणा, कोऽपि सौम्यः, केचन दिवा चरन्ति, केचन रात्रौ भ्रमन्ति, दुष्टदर्शना, भीषणरात्रिचराः। एतेषां परत्रभयमपि नास्ति, दैवभाग्यभयं च नास्ति, तेषां चित्तं विरक्तम्। न तेषां भार्या, न पुत्रः, सर्वे ऊर्ध्वरेतसः सन्ति। शतानि सहस्राणि चैतानां स्वशक्त्या निग्रहं प्राप्तवन्तः, एते सर्वे महात्मानः भूतिसुताः कथ्यन्ते। तत्र पुनः पिङ्गलवर्णाः कूष्माण्डाः जाताः, युग्मानि पिशाचानां पिङ्गलवर्णानि च जातानि। तेषां पिङ्गलत्वात् सर्वे पिशाचा मांसभक्षिणः कथ्यन्ते। षोडश युग्मानि तेषां वंशैः सह वर्तमानानि, तेषां नामानि मांसभक्षाद्यनुक्रमेण प्रवक्ष्यामि। छगलं छगलीं च, वक्रं वक्रमुखीं, सूचीं सूचिमुखं, सुम्भपात्रं, कुमभीं, वज्रदंष्ट्रं, दुन्दुभिं, उपचारं, उपचारां, उलूखलं, उलूखलीं, अनर्कं, अनर्कां, कुखण्डं, कुखण्डिकां, पाणिपात्रं, पाणिपात्रीं, पांशुं, पांशुमतीं, नितुण्डं, नितुण्डीं, निपुणं, निपुणां, छलादोच्छेषणां, प्रस्कन्दं, स्कन्दिकां—एते षोडश पिशाचगणाः। अजामुखा, वक्रमुखा, पूरीणाः, स्कन्दिनः, विपादाङ्गरिकाः, कुम्भपात्राः, प्रकुण्डकाः, उपचारोलूखलिकाः, अनर्काः, कुखण्डिकाः, पाणिपात्राः, नितुण्डाः, ऊर्णाशाः, निपुणाश्च, सूचिमुखाः, उच्छेषणादाः—एते षोडश वंशाः कूष्माण्डानां कुलानि सन्ति। एते पिशाचा विग्रहवन्तः, भीषणदुष्टाचारिणः, अनन्तसन्ततिप्रजाः। तेषां लक्षणानि शृणु। केचित् सर्वाङ्गलोमशाः, वृत्ताख्याः, दंष्ट्रिणः, नखिनः, विकृतदेहाः, अधोमुखाः, मांसभक्षिणः पिशाचाः। केचित् अलोमकाः, चर्मनाड्यावरणाः, कूष्माण्डिकपिशाचाः, सदा तिलमांसभक्षिणः। केचित् विकृताङ्गहस्तपादाः, वक्राचारिणः, वक्रपिशाचाः, यथेष्टं रूपग्रहणक्षमाः। केचित् लम्बोदराः, शुकनासिकाः, ह्रस्वदेहशिरःपाणयः, नितुण्डकपिशाचाः, तिलप्रियाः, प्रसिद्धाः। केचित् वामनरूपिणः, वाचालाः, प्लवमानचराः, अनर्कमार्कपिशाचाः, वृक्षवासिनः, अन्नद्वेषिणः। केचित् ऊर्ध्वबाहुलोमवृक्षाः, तादृशेषु वसन्ति, पांशवः पिशाचाः, येनाङ्गात् पांशु स्रवति। केचित् सुस्पष्टसिराः, शुष्काः, श्मश्रुणः, वल्कलाम्बरधारिणः, उपवीरपिशाचाः, श्मशानवासिनः। केचित् स्थिरनेत्राः, महाजिह्वाः, लेलिहानाः, मुसलाकृतिदेहाः, गजाश्वशिरसः, निबद्धगण्डाः, निवृत्ताः। सुम्भपात्रपिशाचाः अदृष्टभक्ष्यभक्षिणः, सूक्ष्माः, लोमशाः, पिङ्गलवर्णाः, दृश्यादृश्यगतयः। तत्रापि केचित् कौशलिनः पिशाचा अनियता, कर्णपर्यन्तविवृतमुखाः, लम्बोष्ठाः, स्थूलनासिकाः। केचित् हस्तपादाभिघातिता, वामनाः, अधःपश्यन्तः, ते बालग्रहणशीलाः, सुतिकागृहवासिनश्च। केचित् प्रतिलोमबाहुपादाः, वामनाः, वातवेगिनः, मांसभक्षिणः, युद्धे रुधिरपायिनः। केचित् नग्नाः, अनिकेताः, लम्बकेशाः, गण्डशरीराः, स्कन्दिनः, केचित् हविष्शेषभक्षिणः। एवं षोडश पिशाचभेदाः कीर्तिताः। एवंरूपान् दुःखार्हान् पिशाचान् दृष्ट्वा ब्रह्मा करुणया तेषां मन्दबुद्धीनां वरं दत्तवान्—अदृश्यत्वं, यथेष्टं रूपग्रहणं च। सन्ध्यायां सन्ध्यायां च तेषां वासस्थानानि—भग्नानि, परित्यक्तानि, अल्पजनवासानि च गृहाणि। यानि च विध्वस्तानि, मलिनानि, असंस्कृतानि, अपुष्पितानि, दूषितानि, शुद्धवर्जितानि वा गृहाणि। राजमार्गेषु, पथेषु, अशुचिसंक्रमणेषु, द्वारेषु, प्रपथेषु, सन्धिषु, यत्र स्वामी नास्ति तत्र च, तेषु स्थानेषु पिशाचाः प्रतिष्ठिताः। मार्गेषु, नदिषु, तीर्थेषु, देवायतनवृक्षेषु, महापथेषु च सर्वत्र पिशाचाः निवसन्ति। ये च अधर्मिणः, देवनिर्दिष्टजीविकाः, मिश्रवर्णाः, शिल्पिनः, कर्मान्तिकाश्च, अमृततेजसः, चौराः, विश्वासघातकाः, अन्ये च अन्यायेन धनार्जकाः—यत्र यत्र तादृशं कर्मारम्भ्यते, तत्र तत्र पिशाचाः, भूतगणाश्च वसन्ति। मधुना, मांसैः, तण्डुलैः, दध्ना, तिलचूर्णेन, सुरया, धूपैः, हरिद्रान्नेन, तैलेन, गुडेन, गुडपाकेन च तान् तर्पयन्ति। कृष्णवस्त्रैः, धूपैः, पुष्पैः च समलङ्कृत्य, सन्ध्यायां सन्ध्यायां च बलवतः, ब्रह्मा तेषां स्वामित्वेन अनुमतिं दत्तवान्। सर्वेषां भूतानां पिशाचानां च, गिरीशं त्रिशूलधरं दृष्ट्वा, सुतान् उत्पादयामास—व्याघ्रान् सिंहांश्च, हे सुन्दरी। एवं पिशाचानां कूष्माण्डानां च विविधरूपाणि, स्वभावाः, वासस्थानानि च ब्रह्मणा निर्दिष्टानि।