वायुपुराणम्

प्राचीनकाले स्वारोचिषमन्वन्तरे, प्रचेता देवः च विश्वेदेवाः च समञ्ज, विश्रुत, यश, अजिह्म, अरिमर्दन इत्येते पुण्यशाली देवगणाः आसन्। अजोष, महाभाग, यवीय इति महाबलवन्तः अपि तत्र स्थिताः। होतारः यज्वानः च, एते पारावताः वीर्यशालिनः देवाः तदा विराजन्ते स्म। तस्मिन्नेव काले, एते चतुर्विंशतिः देवगणाः सोमपायिनः अभवन्; तेषु मध्ये इन्द्रः वैध इति ख्यातः, यः सर्वेषु लोकेषु प्रसिद्धः आसीत्। तस्मिन् समये, वसिष्ठपुत्रः ऊर्ज, स्तम्भ, कश्यप, भार्गव, द्रोण, ऋषभ, अङ्गिरस इत्येते सप्तर्षयः स्मृताः। पौलस्त्य, दत्तात्रेय, आत्रेय, निश्चल, धावान् पौलस्त्यपुत्रः इत्येते अपि सप्तर्षयः अभवन्। बृहद्गुह, नव, तयोः नव पुत्राः—एते नव स्मृताः। एते स्वारोचिषमनोः पुत्राः, प्रजापतयः इति पुराणेषु द्वितीयमन्वन्तरस्य गणना क्रियते। सप्तर्षयः, मनुः, देवगणाः, चतुर्वर्गपितरः—एते मन्वन्तरस्य मूलानि, यत्र यत्र प्रजाः अनुवंशक्रमेण उत्पद्यन्ते। ऋषिपुत्राः देवाः, देवपुत्राः पितरः; एवं ऋषयः देवसुताः च—एषा शास्त्रस्य संक्षिप्त निर्णयः। क्षत्रियाः जनाः च मनोः, द्विजातयः सप्तर्षिभ्यः; एषः संक्षेपेण मन्वन्तरः कथ्यते, न तु विस्तारतः। स्वायम्भुवस्य विस्तारः विज्ञेयः, तथैव स्वारोचिषस्य अपि; किन्तु तस्य सर्वस्य विस्तारः शतशः अपि वर्षेषु न शक्यते वक्तुं, प्रत्येकवंशे पुनः पुनः प्रजावृद्धेः कारणात्। इदानीं तृतीयमन्वन्तरे, उत्तममनोः काले, पञ्च वर्गाः निर्दिष्टाः; तान् श्रुणु। सुधामानः देवगणः च, अन्ये च अनुज्ञायाः; प्रतर्दनाः, शिवाः, सत्याः—एते द्वादश गणाः स्मृताः। सत्य, धृति, दम, दान्त, क्षमा, क्षाम, धृति, शुचि, ईषोर्ज, ज्येष्ठ, वपुष्मान्—एते नामद्वादश सुधामानाः कथ्यन्ते। सहस्रधार, विश्वात्मा, शमितार, बृहद्वसु, विश्वधा, विश्वकर्मा, मनस्वन्त, विराड्यश इत्येते अपि तत्र सन्ति। ज्योति, विभाव्य, कीर्तिमान्, वंशकारिन्; वसुधिष्ण, विवस्वसु, अन्ये च पूज्याः। दिनक्रतु, सुधर्मा, धृतवर्मा, प्रसिद्धाः; केतुमान्—एते प्रमर्दनाः नाम्ना। हंसस्वर, अहिहा, प्रतर्दन, यशस्कर, सुदान, वसुदान, सुमञ्जस, विषाव इत्येतौ च। जन्तुवाह, यति, सुवित्त, सुनय—एते शिवाः, द्वादश यज्ञार्हाः कथ्यन्ते। इदानीं सत्यगणानां नामानि शृणु—दिक्पति, वाक्पति, विश्व, शम्भु च। स्वमृडीक, अधिप, वर्च्छोधा, मुह्यसर्वश, वासव, सदाश्व, क्षेमानन्द इत्येते। एते द्वादश सत्याः, यज्ञार्हाः; एते देवगणाः उत्तममन्वन्तरे स्थिताः। अज, परशु, दिव्य, दिव्यौषधि, नय, देवानुज, अप्रतिम, महोत्साह, उशिज् च। विनीत, सुकेतु, सुमित्र, सुबल, शुचि—एते तु त्रयोदश उत्तममनोः महात्मनः पुत्राः; एते तृतीयकाले क्षत्रियाणां प्रमुखाः आसन्। एवं उत्तममन्वन्तरे सृष्टिः गणिता, तथैव स्वारोचिषे; इदानीं तामसस्य विस्तारं क्रमशः शृणु। तत्र चतुर्थे तामसमन्वन्तरे, सत्याः, स्वरूपाः, सुधयः, चतुर्विध हरिगणाः उत्पन्नाः। पौलस्त्यस्य पुत्रः शीरष्यण्यः, तमा अष्टमः; तस्मिन्नन्तरे इन्द्रियाख्या देवगणाः स्मृताः। ऋषयः शतं इन्द्रियाणि वदन्ति; शीरष्यण्यस्य सत्यप्राणाः, तमा अष्टमः; तस्मिन्नन्तरे इन्द्रियदेवाः स्मृताः। तेषु देवेश्वरेषु, शिविः शक्तिमानिन्द्रः अभवत्; तस्मिन्नन्तरे सप्तर्षयः—तान् शृणु, आर्याः। काव्य, हर्ष, कश्यप, पृथु, आत्रेय, अग्नि, ज्योतिर्धामा, भार्गवः—एते सप्तर्षयः। पौलह, वनपीठ, गोत्रवसिष्ठ, चैत्र, पौलस्त्य—एते तामसकाले ऋषयः स्मृताः। जनुवण्ड, शान्ति, नर, ख्याति, भय, प्रियभृत्य, अवक्षि, पृष्टलोढ, दृढोद्यत, ऋत, ऋतबन्धु—एते तामसस्य मनोः पुत्राः। पञ्चमे तु चारीष्णवमन्वन्तरे, देवगणाः सुप्रकारेण वर्णिताः—तान् शृणु। अमृताः, भाभूतराजसः, विकुण्ठाः, सुमेधसः—एते चारीष्णोः, वसिष्ठपुत्रस्य, प्रजापतेः शुभाः पुत्राः; तेषु चतुर्दश चतुर्वर्गाः प्रकाशन्ते स्म। स्वत्र, विप्रेग्नि, भास, स्व, प्रत्येति, स्थामृत, सुमति, वाविराव, वाचिनोद, श्रवस—एते नाम्ना। प्रविराशी, वाद, प्राश—एते चतुर्दश; एते अमृताभास देवगणाः चारीष्णवमन्वन्तरे स्मृताः। मति, सुमति, ऋत, सत्य, आवृति, विवृति, मद, विनय—एते अपि नाम्ना स्मृताः। जेता, जिष्णु, सह, द्युतिमान्, श्रवस—एते भाभूतराजसां मध्ये प्रसिद्धाः। वृषभेत्ता, जय, भीम, शुचि, दान्त, यशः, दम, नाथ, विद्वान्, अजेय, कृश, गौर, ध्रुव—एते विकुण्ठाः; सुमेधसां वर्णनं शृणु। एवं मन्वन्तरपरम्परया, देवाः, सप्तर्षयः, मनवः, पितरः, क्षत्रियाः, द्विजातयः, तथा प्रजाः विविधरूपेण प्रादुर्भूताः; एषा सृष्टेः पुण्या एवं विस्तीर्णा कथा श्रूयते।