ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਕਰਮ੍ਭਵਾਲੁਕਾਯਾਞ੍ਚ ਅਸਿਪਤ੍ਰਵਨੇ ਤਥਾ। ਸ਼ਿਲਾਸਮ੍ਪੇषਣੇ ਚੈਵ ਪਾਤ੍ਯਮਾਨਾਃ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਭਿਃ ।। ੫੬.

ਕਰੰਭਾ ਵਾਲੀ ਰੇਤ, ਅਸੀਪਤ੍ਰ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਕੁਚਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਸੁੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਤੇषਾਂ ਵੈ ਦੁਃਖਾਨਾਮਪ੍ਯਨਾਕਵਤ੍। ਤੇषਾਂ ਲੋਕਾਨ੍ਤਰਸ੍ਥਾਨਾਂ ਵਿਵਿਧੈਰ੍ਨਾਮਗੋਤ੍ਰਤਃ ।। ੫੬.

ਉਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਥਾਂ ਬੇਅੰਤ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ ਤੇ ਵੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਭੂਮ੍ਯਾਪਸਵ੍ਯਦਰ੍ਭੇषੁ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਪਿਣ੍ਡਤ੍ਰਯਨ੍ਤੁ ਵੈ। ਪਤਿ ਤਾਂਸ੍ਤਰ੍ਪਯਨ੍ਤੇ ਚ ਪ੍ਰੇਤਸ੍ਥਾਨੇष੍ਵਧਿष੍ਠਿਤਾਃ ।। ੫੬.

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਦਰਭਾ ਉੱਤੇ, ਤਿੰਨ ਪਿੰਡ ਰੱਖ ਕੇ, ਪਤੀ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਮਰਹੂਮਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਯਾਤਨਾਸ੍ਥਾਨਂ ਸृष੍ਟਾ ਯੇ ਭੁਵਿ ਪਞ੍ਚਧਾ। ਪਸ਼੍ਚਾਦਿਸ੍ਥਾਵਰਾਨ੍ਤੇषੁ ਭੂਤਾਨਾਂ ਤੇषੁ ਕਰ੍ਮਸੁ ।। ੫੬.

ਜੋ ਜੀਵ ਅਜੇ ਤਕ ਯਾਤਨਾ ਵਾਲੇ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਜੜ ਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਨਾਨਾਰੂਪਾਸੁ ਜਾਤੀषੁ ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਯੋਨਿषੁ ਚਾਤਿषੁ। ਯਦਾਹਾਰਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੇਤੇ ਤਾਸੁ ਤਾਸ੍ਵਿਹ ਯੋਨਿषੁ। ਤਸ੍ਮਿਸ੍ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਦਾਹਾਰਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਦਤ੍ਤੋਪਤਿष੍ਠਤਿ ।। ੫੬.

ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਜਾਤੀ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਜੂਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਭੋਜਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਭੋਜਨ ਇਥੇ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਾਲੇ ਨ੍ਯਾਯਾਗਤਂ ਪਾਤ੍ਰਂ ਵਿਧਿਨਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਮ੍। ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤ੍ਯਨ੍ਨਂ ਯਥਾ ਦਤ੍ਤਂ ਬਨ੍ਧੁਰ੍ਯਤ੍ਰਾਵਤਿष੍ਠਤੇ ।। ੫੬.

ਜਦੋਂ ਸਮਾਂ ਠੀਕ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਤਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਥਾ ਗੋषੁ ਪ੍ਰਨष੍ਟਾਸੁ ਵਤ੍ਸੋ ਵਿਨ੍ਦਤਿ ਮਾਤਰਮ੍। ਤਥਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧੇ ਤਦਿष੍ਟਾਨਾਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰਃ ਪ੍ਰਾਪਯਤੇ ਪਿਤॄਨ੍ ।। ੫੬.

ਜਿਵੇਂ ਗਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋਇਆ ਹੋਇਆ ਵੱਛਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਚਾਹੇ ਹੋਏ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਵਂ ਹ੍ਯਵਿਕਲਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਦਤ੍ਤਨ੍ਤੁ ਮਨ੍ਤ੍ਰਤਃ। ਸਨਤ੍ਕੁਮਾਰਃ ਪ੍ਰੋਵਾਚ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਦਿਵ੍ਯੇਨ ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ। ਗਤਾਗਤਿਜ੍ਞਃ ਪ੍ਰੇਤਾਨਾਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰਃ ਪ੍ਰਾਪਯਤੇ ਪਿਤॄਨ੍ ।। ੫੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੇ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਨਿਰਵਿਘਨ ਹੋਵੇ ਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸੰਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖ ਕੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਮੰਤ੍ਰ, ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਜਾਣ ਕੇ, ਪਿਤਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਬਹ੍ਵੀਕਾਸ੍ਵੋष੍ਮਪਾਸ਼੍ਚੈਵ ਦਿਵਾਕੀਰ੍ਤ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਤੇ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਕृष੍ਣਪਕ੍ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਵਹਸ੍ਤੇषਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਃ ਸ੍ਵਪ੍ਰਾਯ ਸ਼ਰ੍ਵਰੀ ।। ੫੬.

ਜੋ ਬਹੁਵਿਕ, ਅਸ਼੍ਵ, ਉਸ਼੍ਮਪ ਤੇ ਦਿਵਾਕੀਰਤਿਆ ਨਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦਿਨ ਹੈ, ਤੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਾਤ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇ ਤੇ ਪਿਤਰੋ ਦੇਵਾ ਦੇਵਾਸ਼੍ਚ ਪਿਤਰਸ਼੍ਚ ਵੈ। ऋਤਾਰ੍ਤ੍ਤਵਾ ਅਨੇਕੇ ਤੁ ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਪਿਤਰਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੫੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਤਰ ਵੀ ਦੇਵਤੇ ਹਨ ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਪਿਤਰ ਹਨ। ਕਈ ਰੁੱਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ, ਤੇ ਕਈ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਪਿਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਏਤੇ ਤੁ ਪਿਤਰੋ ਦੇਵਾ ਮਾਨੁषਾਃ ਪਿਤਰਸ਼੍ਚ ਯੇ। ਪ੍ਰੀਤੇषੁ ਤੇषੁ ਪ੍ਰੀਯਨ੍ਤੇ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਯੁਕ੍ਤੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ ।। ੫੬.

ਇਹ ਪਿਤਰ ਦੇਵਤੇ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪਿਤਰ ਹਨ, ਜਦ ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਪਿਤਰਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਪਿਦॄਣਾਂ ਸੋਮਪਾਯਿਨਾਮ੍। ਏਤਤ੍ ਪਿਤृਮਤਤ੍ਵਂ ਹਿ ਪੁਰਾਣੇ ਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ਮਤਃ ।। ੫੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੋਮ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਤੱਤ ਹੈ, ਜੋ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯਰ੍ਕਪਿਤृ ਸੋਮਾਨਾਮੈਲਸ੍ਯ ਚ ਸਮਾਗਮਃ। ਸੁਧਾਮृਤਸ੍ਯ ਚਾਵਾਪ੍ਤਿਃ ਪਿਤॄਣਾਞ੍ਚੈਵ ਤਰ੍ਪਣਮ੍ ।। ੫੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਰਜੀ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾਸੀ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ, ਸੁਧਾ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।

ਪੂਰ੍ਣਿਮਾਵਾਸ੍ਯਯੋਃ ਕਾਲਃ ਪਿਤॄਣਾਂ ਸ੍ਥਾਨਮੇਵ ਚ। ਸਮਾਸਾਤ੍ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਸ੍ਤੁਭ੍ਯਮੇष ਸਰ੍ਗਃ ਸਨਾਤਨਃ ।। ੫੬.

ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਤੇ ਅਮਾਵੱਸ ਦੀ ਘੜੀ, ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਥਾਂ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਤੇਨੂੰ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਚੱਕਰ ਹੈ।

ਵੈਸ਼੍ਵਰੂਪ੍ਯਨ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਕਥਿਤ़ਞ੍ਚੈਕਦੇਸ਼ਿਕਮ੍। ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਂ ਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤੁਂ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧੇਯਂ ਭੂਤਿਮਿਚ੍ਛਤਾ ।। ੫੬.

ਸਾਰੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਰੂਪ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਜੋ ਭਲਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ।

ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵਸ੍ਯ ਹੀਤ੍ਯੇष ਸਰ੍ਗਃ ਕ੍ਰਾਨ੍ਤੋ ਮਯਾਤ੍ਰ ਵੈ। ਵਿਸ੍ਤਰੇਣਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾ ਚ ਭੂਯਃ ਕਿਂ ਵਰ੍ਣਯਾਮ੍ਯਹਮ੍ ।। ੫੬.

ਸਵਾਇੰਭੂ ਦੀ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਤੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਦੱਸਾਂ?

ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਾਨਿ ਯਾਨ੍ਯਾਸਨ੍ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੇऽਨ੍ਤਰੇ । ਤੇषਾਂ ਨਿਸਰ੍ਗਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਞ੍ਚ ਸ਼੍ਰੋਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮਿ ਵਿਸ੍ਤਰਾਤ੍ ।। ੫੭.

ਸਵਾਇੰਭੂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਜੋ ਚਾਰ ਯੁੱਗ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਅਸਲ ਸੱਚਾਈ ਮੈਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।

ਪृਥਿਵ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਯਨ੍ਮਯਾ ਪ੍ਰਾਗੁਦਾਹृਤਮ੍। ਤੇषਾਞ੍ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਂ ਹ੍ਯੇਤਤ੍ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਨਿਬੋਧਤ ।। ੫੭.

ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਚਾਰ ਯੁੱਗਾਂ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।

ਸਙ੍ਖ੍ਯਯੇਹ ਪ੍ਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਯ ਵਿਸ੍ਤਾਰਾਚ੍ਚੈਵ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ। ਯੁਗਞ੍ਚ ਯੁਗਭੇਦਞ੍ਚ ਯੁਗਧਰ੍ਮਨ੍ਤਥੈਵ ਚ ।। ੫੭.

ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਯੁੱਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਹਰ ਯੁੱਗ ਦੇ ਲੱਛਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਯੁਗਸਨ੍ਧ੍ਯਂਸ਼ਕਞ੍ਚੈਵ ਯੁਗਸਨ੍ਧਾਨਮੇਵ ਚ। षਟ੍‌ਪ੍ਰਕਾਰਯੁਗਾਖ੍ਯਾਨਾਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮੀਹ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ ।। ੫੭.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਸੰਧਿ ਹਿੱਸੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਛੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਯੁੱਗਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੱਚੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ।

ਲੌਕਿਕੇਨ ਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਵਿਬੁਦ੍ਧੋऽਬ੍ਦਸ੍ਤੁ ਮਾਨੁषਃ। ਤੇਨਾਬ੍ਦੇਨ ਪ੍ਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਯ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮੀਹ ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਮ੍ ।। ੫੭.੫ . ਨਿਮੇषਕਾਲਃ ਕਾष੍ਠਾ ਚ ਕਲਾਸ਼੍ਚਾਪਿ ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਕਾਃ। ਨਿਮੇषਕਾਲਤੁਲ੍ਯਂ ਹਿ ਵਿਦ੍ਯਾਲ੍ਲਘ੍ਵਕ੍ਸ਼ਰਞ੍ਚਯਤ੍ ।। ੫੭.

ਦੁਨੀਆਵੀ ਮਾਪ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਸਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਮੈਂ ਚਾਰ ਯੁੱਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਨਿਮੇਸ਼, ਕਾਠਾ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਮੁਹੂਰਤ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਮੇਸ਼ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਲਘੁ-ਅੱਖਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਾष੍ਠਾ ਨਿਮੇषਾ ਦਸ਼ ਪਞ੍ਚ ਚੈਵ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਚ੍ਚ ਕਾष੍ਠਾ ਗਣਯੇਤ੍ ਕਲਾਸ੍ਤਾਃ। ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ ਕਲਾਸ਼੍ਚੈਵ ਭਵੇਨ੍ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਾਸ੍ਤਤ੍ਰ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤਾ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਹਨੀ ਸਮੇਤੇ ।। ੫੭.

ਪੰਦਰਾਂ ਨਿਮੇਸ਼ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਕਾਠਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੀਹ ਕਾਠੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਕਲਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਤੀਹ ਕਲਾਵਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੀਹ ਮੁਹੂਰਤ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਰਾਤ-ਦਿਨ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਅਹੋਰਾਤ੍ਰੇ ਵਿਭਜਤੇ ਸੂਰ੍ਯੋ ਮਾਨੁषਦੈਵਿਕੇ। ਤਤ੍ਰਾਹਃ ਕਰ੍ਮਚੇष੍ਟਾਯਾਂ ਰਾਤ੍ਰਿਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਯ ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ ।। ੫੭.

ਸੂਰਜ ਰਾਤ-ਦਿਨ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਤੇ ਦੈਵੀ ਮਾਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਕਰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਤ ਸੁੱਤਣ ਲਈ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ।

ਪਿਤ੍ਰ੍ਯੇ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਹਨੀ ਮਾਸਃ ਪ੍ਰਵਿਭਾਗਸ੍ਤਯੋਃ ਪੁਨਃ। ਕृष੍ਣ ਪਕ੍ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਵਹਸ੍ਤੇषਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਯ ਸ਼ਰ੍ਵਰੀ ।। ੫੭.

ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਇੱਕ ਰਾਤ-ਦਿਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁੱਤਣ ਵਾਲੀ ਰਾਤ ਹੈ।

ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਚ੍ਚ ਮਾਨੁषਾ ਮਾਸਾਃ ਪਿਤ੍ਰ੍ਯੋ ਮਾਸਸ਼੍ਚ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ। ਸ਼ਤਾਨਿ ਤ੍ਰੀਣਿ ਮਾਸਾਨਾਂ षष੍ਟਯਾ ਚਾਪ੍ਯਧਿਕਾਨਿ ਵੈ। ਪਿਤ੍ਰ੍ਯਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰੋ ਹ੍ਯੇष ਮਾਨੁषੇਣ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ ।। ੫੭.

ਤੀਹ ਮਨੁੱਖੀ ਮਹੀਨੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਸੌ ਸੱਠ ਮਹੀਨੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੱਠ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਇਹ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ।

ਮਾਨੁषੇਣੈਵ ਮਾਨੇਨ ਵਰ੍षਾਣਾਂ ਯਚ੍ਛਤਂ ਭਵੇਤ੍ । ਪਿਦॄਣਾਂ ਤ੍ਰੀਣਿ ਵਰ੍षਾਣਿ ਸਙ੍ਖਯਾਤਾਨੀਹ ਤਾਨਿ ਵੈ। ਚਤ੍ਵਾਰ ਸ਼੍ਚਾਧਿਕਾ ਮਾਸਾਃ ਪਿਤ੍ਰੇ ਚੈਵੇਹ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ ।। ੫੭.

ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਸੋ ਸਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਅਤੇ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਹੋਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਲੋਕਿਕੇਨੈਵ ਮਾਨੇਨ ਅਬ੍ਦੋ ਯੋ ਮਾਨੁषਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਏਤਦ੍ਦਿਵ੍ਯਮਹੋਰਾਤ੍ਰਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਨਿਸ਼੍ਵਯੋ ਮਤਃ ।। ੫੭.

ਦੁਨੀਆਵੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੋ ਸਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਦਿਵਿਆ ਰਾਤ-ਦਿਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਦਿਵ੍ਯੇ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਹਨੀ ਵਰ੍षਂ ਪ੍ਰਵਿਭਾਗਸ੍ਤਯੋਃ ਪੁਨਃ । ਅਹਸ੍ਤਤ੍ਰੋਦਗਯਨਂ ਰਾਤ੍ਰਿਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਯਨਮ੍ ।। ੫੭.

ਦਿਵਿਆ ਸਾਲ ਨੂੰ ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਉੱਤਰਾਯਣ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੱਖਣਾਯਣ ਹੈ।

ਯੇ ਤੇ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਹਨੀ ਦਿਵ੍ਯੇ ਪ੍ਰਸਙ੍ਖਯਾਤੇ ਤਯੋਃ ਪੁਨਃ। ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਚ੍ਚ ਤਾਨਿ ਵਰ੍षਾਣਿ ਦਿਵ੍ਯੋ ਮਾਸਸ੍ਤੁ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੫੭.

ਜੋ ਦਿਵਿਆ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤੀਹ ਦਿਵਿਆ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਦਿਵਿਆ ਮਹੀਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।