ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਨ੍ਤੇ ਚ ਨੈਵ ਸੀਦਨ੍ਤਿ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਯੁਕ੍ਤੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯੇਣ ਤਪਸਾ ਯਜ੍ਞੇਨ ਪ੍ਰਜਯਾ ਚ ਵੈ ।। ੫੬.

ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ, ਤਪ, ਯਜ, ਤੇ ਸੰਤਾਨ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਕਦੇ ਡਿੱਗਦੇ ਨਹੀਂ।

ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਯਾ ਵਿਦ੍ਯਯਾ ਚੈਵ ਪ੍ਰਦਾਨੇਨ ਚ ਸਪ੍ਤਧਾ। ਕਰ੍ਮਸ੍ਵੇਤੇषੁ ਯੇ ਯੁਕ੍ਤਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਾ ਦੇਵਪਾਤਨਾਤ੍ ।। ੫੬.

ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਦਾਨ ਨਾਲ—ਸੱਤ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ—ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ 'ਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਹ ਦਰਜਾ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਦੇਵੈਸ੍ਤੈਃ ਪਿਤृਭਿਃ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਕੈਃ ਸੋਮਪਾਯਕੈਃ। ਸ੍ਵਰ੍ਗਤਾ ਦਿਵਿ ਮੋਦਨ੍ਤੇ ਪਿਤृਮਨ੍ਤਮੁਪਾਸਤੇ ।। ੫੬.

ਉਹ ਲੋਕ, ਜੋ ਸੁਰਗ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਸੋਮ ਪੀਂਦੇ ਸੁਖਮ ਪਿਤਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਜਾਵਤਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸੈਵ ਸ੍ਮृਤਾ ਸਿਦ੍ਧਾ ਕ੍ਰਿਯਾਵਤਾਮ੍। ਤੇषਾਂ ਨਿਵਾਪਦਤ੍ਤਾਨ੍ਨਂ ਤਤ੍ਕੁਲੀਨੈਸ਼੍ਚ ਬਾਨ੍ਧਵੈਃ ।। ੫੬.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸੰਤਾਨ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜੋ ਕਰਮਾਂ 'ਚ ਪੂਰੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਆਪਣੀ ਹੀ ਕੁਲ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਮਾਸਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਭੁਜਸ੍ਤृਪ੍ਤਿ ਲਭਨ੍ਤੇ ਸੋਮਲੌਕਿਕਾਃ। ਏਤੇ ਮਨੁष੍ਯਾਃ ਪਿਤਰੋ ਮਾਸਿ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧ ਭੁਜਸ੍ਤੁ ਤੇ ।। ੫੬.

ਮਹੀਨੇ ਭਰ ਲਈ, ਜੋ ਸੋਮ-ਲੋਕੀ ਪਿਤਰ ਸ਼ਰਾਧ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਪਿਤਰ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਸ਼ਰਾਧ ਖਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤੇਭ੍ਯੋऽਪਰੇ ਤੁ ਯੇ ਚਾਨ੍ਯੇ ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਾਃ ਕਰ੍ਮਯੋਨਿषੁ। ਭ੍ਰष੍ਟਾਸ਼੍ਚਾਸ਼੍ਰਮਧਰ੍ਮੇਭ੍ਯਃ ਸ੍ਵਧਾਸ੍ਵਾਹਾਵਿਵਰ੍ਜਿਤਾਃ ।। ੫੬.

ਪਰ ਜੋ ਹੋਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਜਾਂ ਜਨਮ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਫਰਜਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਗਏ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਵਧਾ ਤੇ ਸਵਾਹਾ ਦੀ ਭੇਟ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ—

ਭਿਨ੍ਨਦੇਹਾ ਦੁਰਾਤ੍ਮਨਃ ਪ੍ਰੇਤਭੂਤਾ ਯਮਕ੍ਸ਼ਯੇ। ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯੇਵ ਸ਼ੋਚਨ੍ਤਿ ਯਾਤਨਾਸ੍ਥਾਨਮਾਗਤਾਃ ।। ੫੬.

ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਮੰਦੇ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਤ ਤੇ ਭੂਤ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਉੱਤੇ ਪਛਤਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਦੁੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਦੀਰ੍ਘਾਯੁषੋऽਤਿਸ਼ੁष੍ਕਾਸ਼੍ਚ ਵਿਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਚ ਵਿਵਾਸਸਃ। ਕ੍ਸ਼ੁਤ੍ਪਿਪਾਸਾਪਰੀਤਾਸ਼੍ਚ ਵਿਦ੍ਰਵਨ੍ਤਿ ਇਤਸ੍ਤਤਃ ।। ੫੬.

ਉਹ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ, ਬਹੁਤ ਸੁੱਕੇ, ਰੰਗਹੀਣ ਤੇ ਨੰਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਭੁੱਖ ਤੇ ਤਿੱਖ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਫਿਰਦੇ ਹਨ।

ਸਰਿਤ੍ਸਰਸ੍ਤਡਾਗਾਨਿ ਵਾਪਿਸ਼੍ਚੈਵ ਜਲੇਪ੍ਸਵਃ। ਪਰਾਨ੍ਨਾਨਿ ਚ ਲਿਪ੍ਸਨ੍ਤੇ ਕਮ੍ਪਮਾਨਾਸ੍ਤਤਸ੍ਤਤਃ ।। ੫੬.

ਉਹ ਪਾਣੀ ਦੀ ਖਾਹਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦਰਿਆ, ਝੀਲਾਂ, ਤਲਾਵਾਂ ਤੇ ਕੂਆਂ ਲੱਭਦੇ ਹਨ। ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ ਪਰਾਏ ਖਾਣੇ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਭਟਕਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਥਾਨੇषੁ ਪਾਚ੍ਯਮਾਨਾਸ਼੍ਚ ਯਾਤਾਯਾਤੇषੁ ਤੇषੁ ਵੈ। ਸ਼ਾਲ੍ਮਲੌ ਵੈਤਰਣ੍ਯਾਞ੍ਚ ਕੁਮ੍ਭੀਪਾਕੇषੁ ਤੇषੁ ਚ ।। ੫੬.

ਜੋ ਜੀਵ ਸ਼ਾਲਮਲਿ ਜੰਗਲ, ਵੈਤਰਨੀ ਦਰਿਆ ਤੇ ਕੁੰਭੀਪਾਕ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਪੱਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਕਰਮ੍ਭਵਾਲੁਕਾਯਾਞ੍ਚ ਅਸਿਪਤ੍ਰਵਨੇ ਤਥਾ। ਸ਼ਿਲਾਸਮ੍ਪੇषਣੇ ਚੈਵ ਪਾਤ੍ਯਮਾਨਾਃ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਭਿਃ ।। ੫੬.

ਕਰੰਭਾ ਵਾਲੀ ਰੇਤ, ਅਸੀਪਤ੍ਰ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਕੁਚਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਸੁੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਤੇषਾਂ ਵੈ ਦੁਃਖਾਨਾਮਪ੍ਯਨਾਕਵਤ੍। ਤੇषਾਂ ਲੋਕਾਨ੍ਤਰਸ੍ਥਾਨਾਂ ਵਿਵਿਧੈਰ੍ਨਾਮਗੋਤ੍ਰਤਃ ।। ੫੬.

ਉਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਥਾਂ ਬੇਅੰਤ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ ਤੇ ਵੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਭੂਮ੍ਯਾਪਸਵ੍ਯਦਰ੍ਭੇषੁ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਪਿਣ੍ਡਤ੍ਰਯਨ੍ਤੁ ਵੈ। ਪਤਿ ਤਾਂਸ੍ਤਰ੍ਪਯਨ੍ਤੇ ਚ ਪ੍ਰੇਤਸ੍ਥਾਨੇष੍ਵਧਿष੍ਠਿਤਾਃ ।। ੫੬.

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਦਰਭਾ ਉੱਤੇ, ਤਿੰਨ ਪਿੰਡ ਰੱਖ ਕੇ, ਪਤੀ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਮਰਹੂਮਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਯਾਤਨਾਸ੍ਥਾਨਂ ਸृष੍ਟਾ ਯੇ ਭੁਵਿ ਪਞ੍ਚਧਾ। ਪਸ਼੍ਚਾਦਿਸ੍ਥਾਵਰਾਨ੍ਤੇषੁ ਭੂਤਾਨਾਂ ਤੇषੁ ਕਰ੍ਮਸੁ ।। ੫੬.

ਜੋ ਜੀਵ ਅਜੇ ਤਕ ਯਾਤਨਾ ਵਾਲੇ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਜੜ ਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਨਾਨਾਰੂਪਾਸੁ ਜਾਤੀषੁ ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਯੋਨਿषੁ ਚਾਤਿषੁ। ਯਦਾਹਾਰਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੇਤੇ ਤਾਸੁ ਤਾਸ੍ਵਿਹ ਯੋਨਿषੁ। ਤਸ੍ਮਿਸ੍ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਦਾਹਾਰਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਦਤ੍ਤੋਪਤਿष੍ਠਤਿ ।। ੫੬.

ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਜਾਤੀ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਜੂਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਭੋਜਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਭੋਜਨ ਇਥੇ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਾਲੇ ਨ੍ਯਾਯਾਗਤਂ ਪਾਤ੍ਰਂ ਵਿਧਿਨਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਮ੍। ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤ੍ਯਨ੍ਨਂ ਯਥਾ ਦਤ੍ਤਂ ਬਨ੍ਧੁਰ੍ਯਤ੍ਰਾਵਤਿष੍ਠਤੇ ।। ੫੬.

ਜਦੋਂ ਸਮਾਂ ਠੀਕ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਤਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਥਾ ਗੋषੁ ਪ੍ਰਨष੍ਟਾਸੁ ਵਤ੍ਸੋ ਵਿਨ੍ਦਤਿ ਮਾਤਰਮ੍। ਤਥਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧੇ ਤਦਿष੍ਟਾਨਾਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰਃ ਪ੍ਰਾਪਯਤੇ ਪਿਤॄਨ੍ ।। ੫੬.

ਜਿਵੇਂ ਗਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋਇਆ ਹੋਇਆ ਵੱਛਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਚਾਹੇ ਹੋਏ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਵਂ ਹ੍ਯਵਿਕਲਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਦਤ੍ਤਨ੍ਤੁ ਮਨ੍ਤ੍ਰਤਃ। ਸਨਤ੍ਕੁਮਾਰਃ ਪ੍ਰੋਵਾਚ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਦਿਵ੍ਯੇਨ ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ। ਗਤਾਗਤਿਜ੍ਞਃ ਪ੍ਰੇਤਾਨਾਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰਃ ਪ੍ਰਾਪਯਤੇ ਪਿਤॄਨ੍ ।। ੫੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੇ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਨਿਰਵਿਘਨ ਹੋਵੇ ਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸੰਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖ ਕੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਮੰਤ੍ਰ, ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਜਾਣ ਕੇ, ਪਿਤਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਬਹ੍ਵੀਕਾਸ੍ਵੋष੍ਮਪਾਸ਼੍ਚੈਵ ਦਿਵਾਕੀਰ੍ਤ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਤੇ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਕृष੍ਣਪਕ੍ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਵਹਸ੍ਤੇषਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਃ ਸ੍ਵਪ੍ਰਾਯ ਸ਼ਰ੍ਵਰੀ ।। ੫੬.

ਜੋ ਬਹੁਵਿਕ, ਅਸ਼੍ਵ, ਉਸ਼੍ਮਪ ਤੇ ਦਿਵਾਕੀਰਤਿਆ ਨਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦਿਨ ਹੈ, ਤੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਾਤ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇ ਤੇ ਪਿਤਰੋ ਦੇਵਾ ਦੇਵਾਸ਼੍ਚ ਪਿਤਰਸ਼੍ਚ ਵੈ। ऋਤਾਰ੍ਤ੍ਤਵਾ ਅਨੇਕੇ ਤੁ ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਪਿਤਰਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੫੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਤਰ ਵੀ ਦੇਵਤੇ ਹਨ ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਪਿਤਰ ਹਨ। ਕਈ ਰੁੱਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ, ਤੇ ਕਈ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਪਿਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਏਤੇ ਤੁ ਪਿਤਰੋ ਦੇਵਾ ਮਾਨੁषਾਃ ਪਿਤਰਸ਼੍ਚ ਯੇ। ਪ੍ਰੀਤੇषੁ ਤੇषੁ ਪ੍ਰੀਯਨ੍ਤੇ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਯੁਕ੍ਤੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ ।। ੫੬.

ਇਹ ਪਿਤਰ ਦੇਵਤੇ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪਿਤਰ ਹਨ, ਜਦ ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਪਿਤਰਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਪਿਦॄਣਾਂ ਸੋਮਪਾਯਿਨਾਮ੍। ਏਤਤ੍ ਪਿਤृਮਤਤ੍ਵਂ ਹਿ ਪੁਰਾਣੇ ਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ਮਤਃ ।। ੫੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੋਮ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਤੱਤ ਹੈ, ਜੋ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯਰ੍ਕਪਿਤृ ਸੋਮਾਨਾਮੈਲਸ੍ਯ ਚ ਸਮਾਗਮਃ। ਸੁਧਾਮृਤਸ੍ਯ ਚਾਵਾਪ੍ਤਿਃ ਪਿਤॄਣਾਞ੍ਚੈਵ ਤਰ੍ਪਣਮ੍ ।। ੫੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਰਜੀ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾਸੀ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ, ਸੁਧਾ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।

ਪੂਰ੍ਣਿਮਾਵਾਸ੍ਯਯੋਃ ਕਾਲਃ ਪਿਤॄਣਾਂ ਸ੍ਥਾਨਮੇਵ ਚ। ਸਮਾਸਾਤ੍ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਸ੍ਤੁਭ੍ਯਮੇष ਸਰ੍ਗਃ ਸਨਾਤਨਃ ।। ੫੬.

ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਤੇ ਅਮਾਵੱਸ ਦੀ ਘੜੀ, ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਥਾਂ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਤੇਨੂੰ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਚੱਕਰ ਹੈ।

ਵੈਸ਼੍ਵਰੂਪ੍ਯਨ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਕਥਿਤ़ਞ੍ਚੈਕਦੇਸ਼ਿਕਮ੍। ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਂ ਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤੁਂ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧੇਯਂ ਭੂਤਿਮਿਚ੍ਛਤਾ ।। ੫੬.

ਸਾਰੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਰੂਪ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਜੋ ਭਲਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ।

ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵਸ੍ਯ ਹੀਤ੍ਯੇष ਸਰ੍ਗਃ ਕ੍ਰਾਨ੍ਤੋ ਮਯਾਤ੍ਰ ਵੈ। ਵਿਸ੍ਤਰੇਣਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾ ਚ ਭੂਯਃ ਕਿਂ ਵਰ੍ਣਯਾਮ੍ਯਹਮ੍ ।। ੫੬.

ਸਵਾਇੰਭੂ ਦੀ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਤੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਦੱਸਾਂ?

ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਾਨਿ ਯਾਨ੍ਯਾਸਨ੍ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੇऽਨ੍ਤਰੇ । ਤੇषਾਂ ਨਿਸਰ੍ਗਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਞ੍ਚ ਸ਼੍ਰੋਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮਿ ਵਿਸ੍ਤਰਾਤ੍ ।। ੫੭.

ਸਵਾਇੰਭੂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਜੋ ਚਾਰ ਯੁੱਗ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਅਸਲ ਸੱਚਾਈ ਮੈਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।

ਪृਥਿਵ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਯਨ੍ਮਯਾ ਪ੍ਰਾਗੁਦਾਹृਤਮ੍। ਤੇषਾਞ੍ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਂ ਹ੍ਯੇਤਤ੍ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਨਿਬੋਧਤ ।। ੫੭.

ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਚਾਰ ਯੁੱਗਾਂ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।

ਸਙ੍ਖ੍ਯਯੇਹ ਪ੍ਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਯ ਵਿਸ੍ਤਾਰਾਚ੍ਚੈਵ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ। ਯੁਗਞ੍ਚ ਯੁਗਭੇਦਞ੍ਚ ਯੁਗਧਰ੍ਮਨ੍ਤਥੈਵ ਚ ।। ੫੭.

ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਯੁੱਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਹਰ ਯੁੱਗ ਦੇ ਲੱਛਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ।