ਅਰ੍ਕਾਗ੍ਨਿਮਣ੍ਡਲੇ ਸੋਮੇ ਪਰ੍ਵਕਾਲਃ ਕਲਾਸ਼੍ਰਯਃ। ਏਵਂ ਸ ਸ਼ੁਕ੍ਰਪਕ੍ਸ਼ੋ ਵੈ ਰਜਨ੍ਯਾਃ ਪਰ੍ਵਸਨ੍ਧਿषੁ ।। ੫੬.
ਸੂਰਜ ਤੇ ਅੱਗ ਦੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਚੰਦ ਦੀ ਕਲਾ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਰਵ ਦੇ ਸੰਧੀ ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।
ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਮਣ੍ਡਲਃ ਸ਼੍ਰੀਮਾਂਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾ ਉਪਰਜ੍ਯਤੇ। ਯਸ੍ਮਾਦਾਪ੍ਯਾਯਤੇ ਸੋਮਃ ਪਞ੍ਚਦਸ਼੍ਯਾਨ੍ਤੁ ਪੂਰ੍ਣਿਮਾ ।। ੫੬.
ਸੰਪੂਰਨ ਮੰਡਲ ਵਾਲਾ ਚਮਕਦਾਰ ਚੰਦਰਾ ਗ੍ਰਹਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੋਮ ਦੇ ਭਰ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਪੰਦਰਵੀਂ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਪੂਰਨਮਾਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਦਸ਼ਭਿਃ ਪਞ੍ਚਭਿਸ਼੍ਚੈਵ ਕਲਾਭਿਰ੍ਦਿਵਸਕ੍ਰਮਾਤ੍। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਲਾ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ੀ ਸੋਮੇ ਨਾਸ੍ਤਿ ਤੁ षੋਡਸ਼ੀ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸੋਮਸ੍ਯ ਭਵਤਿ ਪਞ੍ਚਦਸ਼੍ਯਾਂ ਮਹਾਕ੍ਸ਼ਯਃ ।। ੫੬.
ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਕਲਾ ਦਸ ਤੋਂ ਪੰਜ ਹੋ ਕੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਦਰਵੇਂ ਦਿਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਕੋਲ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਕਲਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਪੰਦਰਵੇਂ ਦਿਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵੱਡਾ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਪਿਤਰੋ ਦੇਵਾਃ ਸੋਮਪਾਃ ਸੋਮਵਰ੍ਦ੍ਧਨਾਃ। ਆਰ੍ਤ੍ਤਵਾ ऋਤਵੋ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇ ਦੇਵਾ ਭਾਵਯਨ੍ਤਿ ਚ ।। ੫੬.
ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਿਤਰ ਦੇਵਤੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੋਮ ਪੀਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸੋਮ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਰੁਤੂਕਾਲੀ' ਇਸ ਲਈ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਵਤੇ ਰੁਤੂਆਂ ਰਾਹੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਹਨ।
ਅਤਃ ਪਿਤॄਨ੍ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਮਾਸਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਭੁਜਸ੍ਤੁ ਯੇ। ਤੇषਾਂ ਗਤਿਞ੍ਚ ਸਤ੍ਤ੍ਵਞ੍ਚ ਗਤਿਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਸ੍ਯ ਚੈਵ ਹਿ ।। ੫੬.
ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਪਿਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜੋ ਮਹੀਨੇ ਵਾਲੇ ਸ਼ਰਾਧ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ, ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਧ ਦੀ ਰੀਤ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਨ ਮृਤਾਨਾਂ ਗਤਿਃ ਸ਼ਕ੍ਯਾ ਵਿਜ੍ਞਾਤੁਂ ਪੁਨਰਾਗਤਿਃ। ਤਪਸਾਪਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੇਨ ਕਿਂ ਪੁਨਰ੍ਮਾਂਸਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ ।। ੫੬.
ਜੋ ਮਰ ਗਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਜਾਂ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਜਾਣਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਇਹ ਤਕੜੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਆਮ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਤਾਂ ਹੋਈ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਦੇਵਾਨ੍ ਪਿਦॄਨੇਤਾਨ੍ ਪਿਤਰੋ ਲੌਕਿਕਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਦੇਵਾਃ ਸੌਮ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਯਜ੍ਵਾਨਃ ਸਰ੍ਵੇ ਚੈਵ ਹ੍ਯਯੋਨਿਜਾਃ ।। ੫੬.
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਧ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਪਿਤਰ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਲੋਕੀ ਪਿਤਰ ਹੀ ਹਨ। ਦੇਵਤੇ ਮਿੱਠੇ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਤੇ ਯਜਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਜੰਮੇ।
ਦੇਵਾਸ੍ਤੇ ਪਿਤਰਃ ਸਰ੍ਵੇ ਦੇਵਾਸ੍ਤਾਨ੍ ਭਾਵਯਨ੍ਤ੍ਯੁਤ। ਮਨੁष੍ਯਾਃ ਪਿਤਰਸ਼੍ਚੈਵ ਤੇਭ੍ਯੋऽਨ੍ਯੇ ਲੌਕਿਕਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੫੬.
ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਹੀ ਪਿਤਰ ਹਨ, ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਵੀ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਰ ਹੋਰ ਹਨ, ਜੋ ਲੋਕੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪਿਤਾ ਪਿਤਾਮਹਸ਼੍ਚੈਵ ਤਥੈਵ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹਃ। ਯਜ੍ਵਾਨੋ ਯੇ ਤੁ ਸੋਮੇ ਨ ਸੋਮਵਨ੍ਤਸ੍ਤੁ ਤੇ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੫੬.
ਪਿਓ, ਦਾਦਾ ਤੇ ਪਰਦਾਦਾ—ਜੋ ਸੋਮ ਨਾਲ ਯਜਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸੋਮ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਐਸੇ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ।
ਯੇ ਯਜ੍ਵਾਨਃ ਸ੍ਮृਤਾਸ੍ਤੇषਾਂ ਤੇ ਵੈ ਬਰ੍ਹਿषਦਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਕਰ੍ਮਸ੍ਵੇਤੇषੁ ਯੁਕ੍ਤਾਸ੍ਤੇ ਤृਪ੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਾਦੇਹਸਮ੍ਭਵਾਤ੍ ।। ੫੬.
ਜੋ ਯਜਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਰਹਿਸ਼ਦ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ 'ਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਗ੍ਨਿष੍ਵਾਤ੍ਤਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਸ੍ਤੇषਾਂ ਹੋਮਿਨੋ ਯਾਜ੍ਯਯਾਜਿਨਃ। ਯੇ ਵਾਪ੍ਯਾਸ਼੍ਰਮਧਰ੍ਮੇਣ ਪ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇषੁ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ ।। ੫੬.
ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਅਗਨਿਸ਼ਵਾਤ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਯਜਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਚਾਹੇ ਮੁੱਖ ਜਾਂ ਸਹਾਇਕ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਫਰਜਾਂ 'ਚ ਟਿਕੇ ਹੋਣ।
ਅਨ੍ਤੇ ਚ ਨੈਵ ਸੀਦਨ੍ਤਿ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਯੁਕ੍ਤੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯੇਣ ਤਪਸਾ ਯਜ੍ਞੇਨ ਪ੍ਰਜਯਾ ਚ ਵੈ ।। ੫੬.
ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ, ਤਪ, ਯਜ, ਤੇ ਸੰਤਾਨ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਕਦੇ ਡਿੱਗਦੇ ਨਹੀਂ।
ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਯਾ ਵਿਦ੍ਯਯਾ ਚੈਵ ਪ੍ਰਦਾਨੇਨ ਚ ਸਪ੍ਤਧਾ। ਕਰ੍ਮਸ੍ਵੇਤੇषੁ ਯੇ ਯੁਕ੍ਤਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਾ ਦੇਵਪਾਤਨਾਤ੍ ।। ੫੬.
ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਦਾਨ ਨਾਲ—ਸੱਤ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ—ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ 'ਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਹ ਦਰਜਾ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਦੇਵੈਸ੍ਤੈਃ ਪਿਤृਭਿਃ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਕੈਃ ਸੋਮਪਾਯਕੈਃ। ਸ੍ਵਰ੍ਗਤਾ ਦਿਵਿ ਮੋਦਨ੍ਤੇ ਪਿਤृਮਨ੍ਤਮੁਪਾਸਤੇ ।। ੫੬.
ਉਹ ਲੋਕ, ਜੋ ਸੁਰਗ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਸੋਮ ਪੀਂਦੇ ਸੁਖਮ ਪਿਤਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਜਾਵਤਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸੈਵ ਸ੍ਮृਤਾ ਸਿਦ੍ਧਾ ਕ੍ਰਿਯਾਵਤਾਮ੍। ਤੇषਾਂ ਨਿਵਾਪਦਤ੍ਤਾਨ੍ਨਂ ਤਤ੍ਕੁਲੀਨੈਸ਼੍ਚ ਬਾਨ੍ਧਵੈਃ ।। ੫੬.
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸੰਤਾਨ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜੋ ਕਰਮਾਂ 'ਚ ਪੂਰੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਆਪਣੀ ਹੀ ਕੁਲ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਮਾਸਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਭੁਜਸ੍ਤृਪ੍ਤਿ ਲਭਨ੍ਤੇ ਸੋਮਲੌਕਿਕਾਃ। ਏਤੇ ਮਨੁष੍ਯਾਃ ਪਿਤਰੋ ਮਾਸਿ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧ ਭੁਜਸ੍ਤੁ ਤੇ ।। ੫੬.
ਮਹੀਨੇ ਭਰ ਲਈ, ਜੋ ਸੋਮ-ਲੋਕੀ ਪਿਤਰ ਸ਼ਰਾਧ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਪਿਤਰ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਸ਼ਰਾਧ ਖਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤੇਭ੍ਯੋऽਪਰੇ ਤੁ ਯੇ ਚਾਨ੍ਯੇ ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਾਃ ਕਰ੍ਮਯੋਨਿषੁ। ਭ੍ਰष੍ਟਾਸ਼੍ਚਾਸ਼੍ਰਮਧਰ੍ਮੇਭ੍ਯਃ ਸ੍ਵਧਾਸ੍ਵਾਹਾਵਿਵਰ੍ਜਿਤਾਃ ।। ੫੬.
ਪਰ ਜੋ ਹੋਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਜਾਂ ਜਨਮ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਫਰਜਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਗਏ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਵਧਾ ਤੇ ਸਵਾਹਾ ਦੀ ਭੇਟ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ—
ਭਿਨ੍ਨਦੇਹਾ ਦੁਰਾਤ੍ਮਨਃ ਪ੍ਰੇਤਭੂਤਾ ਯਮਕ੍ਸ਼ਯੇ। ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯੇਵ ਸ਼ੋਚਨ੍ਤਿ ਯਾਤਨਾਸ੍ਥਾਨਮਾਗਤਾਃ ।। ੫੬.
ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਮੰਦੇ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਤ ਤੇ ਭੂਤ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਉੱਤੇ ਪਛਤਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਦੁੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਦੀਰ੍ਘਾਯੁषੋऽਤਿਸ਼ੁष੍ਕਾਸ਼੍ਚ ਵਿਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਚ ਵਿਵਾਸਸਃ। ਕ੍ਸ਼ੁਤ੍ਪਿਪਾਸਾਪਰੀਤਾਸ਼੍ਚ ਵਿਦ੍ਰਵਨ੍ਤਿ ਇਤਸ੍ਤਤਃ ।। ੫੬.
ਉਹ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ, ਬਹੁਤ ਸੁੱਕੇ, ਰੰਗਹੀਣ ਤੇ ਨੰਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਭੁੱਖ ਤੇ ਤਿੱਖ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਫਿਰਦੇ ਹਨ।
ਸਰਿਤ੍ਸਰਸ੍ਤਡਾਗਾਨਿ ਵਾਪਿਸ਼੍ਚੈਵ ਜਲੇਪ੍ਸਵਃ। ਪਰਾਨ੍ਨਾਨਿ ਚ ਲਿਪ੍ਸਨ੍ਤੇ ਕਮ੍ਪਮਾਨਾਸ੍ਤਤਸ੍ਤਤਃ ।। ੫੬.
ਉਹ ਪਾਣੀ ਦੀ ਖਾਹਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦਰਿਆ, ਝੀਲਾਂ, ਤਲਾਵਾਂ ਤੇ ਕੂਆਂ ਲੱਭਦੇ ਹਨ। ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ ਪਰਾਏ ਖਾਣੇ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਭਟਕਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਥਾਨੇषੁ ਪਾਚ੍ਯਮਾਨਾਸ਼੍ਚ ਯਾਤਾਯਾਤੇषੁ ਤੇषੁ ਵੈ। ਸ਼ਾਲ੍ਮਲੌ ਵੈਤਰਣ੍ਯਾਞ੍ਚ ਕੁਮ੍ਭੀਪਾਕੇषੁ ਤੇषੁ ਚ ।। ੫੬.
ਜੋ ਜੀਵ ਸ਼ਾਲਮਲਿ ਜੰਗਲ, ਵੈਤਰਨੀ ਦਰਿਆ ਤੇ ਕੁੰਭੀਪਾਕ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਪੱਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਕਰਮ੍ਭਵਾਲੁਕਾਯਾਞ੍ਚ ਅਸਿਪਤ੍ਰਵਨੇ ਤਥਾ। ਸ਼ਿਲਾਸਮ੍ਪੇषਣੇ ਚੈਵ ਪਾਤ੍ਯਮਾਨਾਃ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਭਿਃ ।। ੫੬.
ਕਰੰਭਾ ਵਾਲੀ ਰੇਤ, ਅਸੀਪਤ੍ਰ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਕੁਚਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਸੁੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਤੇषਾਂ ਵੈ ਦੁਃਖਾਨਾਮਪ੍ਯਨਾਕਵਤ੍। ਤੇषਾਂ ਲੋਕਾਨ੍ਤਰਸ੍ਥਾਨਾਂ ਵਿਵਿਧੈਰ੍ਨਾਮਗੋਤ੍ਰਤਃ ।। ੫੬.
ਉਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਥਾਂ ਬੇਅੰਤ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ ਤੇ ਵੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਭੂਮ੍ਯਾਪਸਵ੍ਯਦਰ੍ਭੇषੁ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਪਿਣ੍ਡਤ੍ਰਯਨ੍ਤੁ ਵੈ। ਪਤਿ ਤਾਂਸ੍ਤਰ੍ਪਯਨ੍ਤੇ ਚ ਪ੍ਰੇਤਸ੍ਥਾਨੇष੍ਵਧਿष੍ਠਿਤਾਃ ।। ੫੬.
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਦਰਭਾ ਉੱਤੇ, ਤਿੰਨ ਪਿੰਡ ਰੱਖ ਕੇ, ਪਤੀ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਮਰਹੂਮਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਯਾਤਨਾਸ੍ਥਾਨਂ ਸृष੍ਟਾ ਯੇ ਭੁਵਿ ਪਞ੍ਚਧਾ। ਪਸ਼੍ਚਾਦਿਸ੍ਥਾਵਰਾਨ੍ਤੇषੁ ਭੂਤਾਨਾਂ ਤੇषੁ ਕਰ੍ਮਸੁ ।। ੫੬.
ਜੋ ਜੀਵ ਅਜੇ ਤਕ ਯਾਤਨਾ ਵਾਲੇ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਜੜ ਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
ਨਾਨਾਰੂਪਾਸੁ ਜਾਤੀषੁ ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਯੋਨਿषੁ ਚਾਤਿषੁ। ਯਦਾਹਾਰਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੇਤੇ ਤਾਸੁ ਤਾਸ੍ਵਿਹ ਯੋਨਿषੁ। ਤਸ੍ਮਿਸ੍ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਦਾਹਾਰਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਦਤ੍ਤੋਪਤਿष੍ਠਤਿ ।। ੫੬.
ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਜਾਤੀ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਜੂਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਭੋਜਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਭੋਜਨ ਇਥੇ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਾਲੇ ਨ੍ਯਾਯਾਗਤਂ ਪਾਤ੍ਰਂ ਵਿਧਿਨਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਮ੍। ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤ੍ਯਨ੍ਨਂ ਯਥਾ ਦਤ੍ਤਂ ਬਨ੍ਧੁਰ੍ਯਤ੍ਰਾਵਤਿष੍ਠਤੇ ।। ੫੬.
ਜਦੋਂ ਸਮਾਂ ਠੀਕ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਤਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਗੋषੁ ਪ੍ਰਨष੍ਟਾਸੁ ਵਤ੍ਸੋ ਵਿਨ੍ਦਤਿ ਮਾਤਰਮ੍। ਤਥਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧੇ ਤਦਿष੍ਟਾਨਾਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰਃ ਪ੍ਰਾਪਯਤੇ ਪਿਤॄਨ੍ ।। ੫੬.
ਜਿਵੇਂ ਗਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋਇਆ ਹੋਇਆ ਵੱਛਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਚਾਹੇ ਹੋਏ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਹ੍ਯਵਿਕਲਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਦਤ੍ਤਨ੍ਤੁ ਮਨ੍ਤ੍ਰਤਃ। ਸਨਤ੍ਕੁਮਾਰਃ ਪ੍ਰੋਵਾਚ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਦਿਵ੍ਯੇਨ ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ। ਗਤਾਗਤਿਜ੍ਞਃ ਪ੍ਰੇਤਾਨਾਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰਃ ਪ੍ਰਾਪਯਤੇ ਪਿਤॄਨ੍ ।। ੫੬.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੇ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਨਿਰਵਿਘਨ ਹੋਵੇ ਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸੰਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖ ਕੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਮੰਤ੍ਰ, ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਜਾਣ ਕੇ, ਪਿਤਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਬਹ੍ਵੀਕਾਸ੍ਵੋष੍ਮਪਾਸ਼੍ਚੈਵ ਦਿਵਾਕੀਰ੍ਤ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਤੇ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਕृष੍ਣਪਕ੍ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਵਹਸ੍ਤੇषਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਃ ਸ੍ਵਪ੍ਰਾਯ ਸ਼ਰ੍ਵਰੀ ।। ੫੬.
ਜੋ ਬਹੁਵਿਕ, ਅਸ਼੍ਵ, ਉਸ਼੍ਮਪ ਤੇ ਦਿਵਾਕੀਰਤਿਆ ਨਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦਿਨ ਹੈ, ਤੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਾਤ ਹੈ।