ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ ਤਦਾ ਹ੍ਯਾਹੁਤੇਃ ਕਾਲੋ ਦਰ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਚ ਵषਟ੍ਕ੍ਰਿਯਾ। ਏਤਦृਤੁਮੁਖਂ ਜ੍ਞੇਯਮਮਾਵਾਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਪਰ੍ਵਣਃ ।। ੫੬.

ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਤੇ ਦਰਸ਼ ਦੀ ਵਸ਼ਟ ਕ੍ਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਅਮਾਵੱਸ ਦੇ ਯਗ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਦਿਵਾ ਪਰ੍ਵਣ੍ਯਮਾਵਾਸ੍ਯਾਂ ਕ੍ਸ਼ੀਣੇਨ੍ਦੌ ਬਹੁਲੇ ਤੁ ਵੈ। ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦਿਵਾ ਹ੍ਯਮਾਵਾਸ੍ਯਾਂ ਗृਹ੍ਯਤੇऽਸੌ ਦਿਵਾਕਰਃ। ਗृਹ੍ਯਤੇ ਵੈ ਦਿਵਾ ਹ੍ਯਸ੍ਮਾਦਮਾਵਾਸ੍ਯਾਂ ਦਿਵਿਕ੍ਸ਼ਯੈਃ ।। ੫੬.

ਅਮਾਵੱਸ ਦੇ ਦਿਨ, ਜਦੋਂ ਚੰਦਰਾ ਘਟ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹਨੇਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੂਰਜ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਮਾਵੱਸ ਦੇ ਦਿਨ, ਦਿਨ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਸੂਰਜ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਲਾਨਾਮਪਿ ਵੈ ਤਾਸਾਂ ਬਹੁਮਾਨ੍ਯਾਜਡਾਤ੍ਮਕੈਃ। ਤਿਥੀਨਾਂ ਨਾਮ ਧੇਯਾਨਿ ਵਿਦ੍ਵਦ੍ਭਿਃ ਸਂਜ੍ਞਿਤਾਨਿ ਵੈ ।। ੫੬.

ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਲਈ ਵੀ, ਵਿਦਵਾਨ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਤਿਥੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਜੜਤ ਭਾਵ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ।

ਦਰ੍ਸ਼ਯੇਤਾਮਥਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਸੂਰ੍ਯਾਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸਾਵੁਭੌ । ਨਿष੍ਕ੍ਰਾਮਤ੍ਯਥ ਤੇਨੈਵ ਕ੍ਰਮਸ਼ਃ ਸੂਰ੍ਯਮਣ੍ਡਲਾਤ੍ ।। ੫੬.

ਫਿਰ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦਰਾ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਸੇ ਤਰਤੀਬ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਾ ਸੂਰਜ ਦੇ ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦ੍ਵਿਲਵੇਨ ਹ੍ਯਹੋ ਰਾਤ੍ਰਂ ਭਾਸ੍ਕਰਂ ਸ੍ਪृਸ਼ਤੇ ਸ਼ਸ਼ੀ। ਸ ਤਦਾ ਹ੍ਯਾਹੁਤੇਃ ਕਾਲੋ ਦਰ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਚ ਵषਟ੍‌ਕ੍ਰਿਯਾ ।। ੫੬.

ਦੋ ਲਵਾ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ, ਚੰਦਰਾ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਛੂਹਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਹੁਤੀ ਤੇ ਦਰਸ਼ ਦੀ ਵਸ਼ਟ ਕ੍ਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕੁਹੇਤਿ ਕੋਕਿਰੇਨੋਕ੍ਤੋ ਯਃ ਕਾਲਃ ਪਰਿਚਿਹ੍ਨਿਤਃ। ਤਤ੍ਕਾਲਸਂਜ੍ਞਿਤਾ ਯਸ੍ਮਾਦਮਾਵਾਸ੍ਯਾ ਕੁਹੁਃ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੫੬.

ਜੋ ਸਮਾਂ 'ਕੁਹੁ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਸੰਤ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਚਿਨ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਕਰਕੇ ਅਮਾਵੱਸ ਨੂੰ 'ਕੁਹੁ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਿਨੀਵਾਲੀਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਕ੍ਸ਼ੀਣਸ਼ੇषੋ ਨਿਸ਼ਾਕਰਃ। ਅਮਾਵਾਸ੍ਯਾਂ ਵਿਸ਼ਤ੍ਯਰ੍ਕਂ ਸਿਨੀਵਾਲੀ ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੫੬.

ਸਿਨੀਵਾਲੀ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ, ਚੰਦਰਾ ਅਮਾਵੱਸ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸਨੂੰ 'ਸਿਨੀਵਾਲੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਰ੍ਵਣਃ ਪਰ੍ਵਕਾਲਸ੍ਤੁ ਤੁਲ੍ਯੋ ਵੈ ਤੁ ਵषਟ੍‌ਕ੍ਰਿਯਾ। ਚਨ੍ਦ੍ਰਸੂਰ੍ਯਵ੍ਯਤੀਪਾਤੇ ਉਭੇ ਤੇ ਪੂਰ੍ਣਿਮੇ ਸ੍ਮृਤੇ ।। ੫੬.

ਪਰਵ ਦੇ ਸਮੇਂ ਚੰਦ ਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵਸ਼ਟ ਕ੍ਰਿਆ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਪੂਰਨਮਾਸ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਪਞ੍ਚਦਸ਼੍ਯੋਸ਼੍ਚ ਪਰ੍ਵਕਾਲੋ ਦ੍ਵਿਮਾਤ੍ਰਕਃ। ਕਾਲਃ ਕੁਹੁਸਿਨੀਵਾਲ੍ਯੋਃ ਸਮੁਦ੍ਰੋ ਦ੍ਵਿਲਵਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੫੬.

ਪਹਿਲੀ ਤੇ ਪੰਦਰਵੀਂ ਤਿਥੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਰਵ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦੋ ਮਾਪ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕੁਹੁ ਤੇ ਸਿਨੀਵਾਲੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦੋ ਲਵਾ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਰ੍ਕਾਗ੍ਨਿਮਣ੍ਡਲੇ ਸੋਮੇ ਪਰ੍ਵਕਾਲਃ ਕਲਾਸ਼੍ਰਯਃ। ਏਵਂ ਸ ਸ਼ੁਕ੍ਰਪਕ੍ਸ਼ੋ ਵੈ ਰਜਨ੍ਯਾਃ ਪਰ੍ਵਸਨ੍ਧਿषੁ ।। ੫੬.

ਸੂਰਜ ਤੇ ਅੱਗ ਦੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਚੰਦ ਦੀ ਕਲਾ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਰਵ ਦੇ ਸੰਧੀ ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।

ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਮਣ੍ਡਲਃ ਸ਼੍ਰੀਮਾਂਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾ ਉਪਰਜ੍ਯਤੇ। ਯਸ੍ਮਾਦਾਪ੍ਯਾਯਤੇ ਸੋਮਃ ਪਞ੍ਚਦਸ਼੍ਯਾਨ੍ਤੁ ਪੂਰ੍ਣਿਮਾ ।। ੫੬.

ਸੰਪੂਰਨ ਮੰਡਲ ਵਾਲਾ ਚਮਕਦਾਰ ਚੰਦਰਾ ਗ੍ਰਹਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੋਮ ਦੇ ਭਰ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਪੰਦਰਵੀਂ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਪੂਰਨਮਾਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਦਸ਼ਭਿਃ ਪਞ੍ਚਭਿਸ਼੍ਚੈਵ ਕਲਾਭਿਰ੍ਦਿਵਸਕ੍ਰਮਾਤ੍। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਲਾ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ੀ ਸੋਮੇ ਨਾਸ੍ਤਿ ਤੁ षੋਡਸ਼ੀ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸੋਮਸ੍ਯ ਭਵਤਿ ਪਞ੍ਚਦਸ਼੍ਯਾਂ ਮਹਾਕ੍ਸ਼ਯਃ ।। ੫੬.

ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਕਲਾ ਦਸ ਤੋਂ ਪੰਜ ਹੋ ਕੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਦਰਵੇਂ ਦਿਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਕੋਲ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਕਲਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਪੰਦਰਵੇਂ ਦਿਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵੱਡਾ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਪਿਤਰੋ ਦੇਵਾਃ ਸੋਮਪਾਃ ਸੋਮਵਰ੍ਦ੍ਧਨਾਃ। ਆਰ੍ਤ੍ਤਵਾ ऋਤਵੋ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇ ਦੇਵਾ ਭਾਵਯਨ੍ਤਿ ਚ ।। ੫੬.

ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਿਤਰ ਦੇਵਤੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੋਮ ਪੀਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸੋਮ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਰੁਤੂਕਾਲੀ' ਇਸ ਲਈ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਵਤੇ ਰੁਤੂਆਂ ਰਾਹੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਹਨ।

ਅਤਃ ਪਿਤॄਨ੍ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਮਾਸਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਭੁਜਸ੍ਤੁ ਯੇ। ਤੇषਾਂ ਗਤਿਞ੍ਚ ਸਤ੍ਤ੍ਵਞ੍ਚ ਗਤਿਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਸ੍ਯ ਚੈਵ ਹਿ ।। ੫੬.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਪਿਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜੋ ਮਹੀਨੇ ਵਾਲੇ ਸ਼ਰਾਧ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ, ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਧ ਦੀ ਰੀਤ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਨ ਮृਤਾਨਾਂ ਗਤਿਃ ਸ਼ਕ੍ਯਾ ਵਿਜ੍ਞਾਤੁਂ ਪੁਨਰਾਗਤਿਃ। ਤਪਸਾਪਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੇਨ ਕਿਂ ਪੁਨਰ੍ਮਾਂਸਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ ।। ੫੬.

ਜੋ ਮਰ ਗਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਜਾਂ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਜਾਣਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਇਹ ਤਕੜੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਆਮ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਤਾਂ ਹੋਈ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।

ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਦੇਵਾਨ੍ ਪਿਦॄਨੇਤਾਨ੍ ਪਿਤਰੋ ਲੌਕਿਕਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਦੇਵਾਃ ਸੌਮ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਯਜ੍ਵਾਨਃ ਸਰ੍ਵੇ ਚੈਵ ਹ੍ਯਯੋਨਿਜਾਃ ।। ੫੬.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਧ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਪਿਤਰ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਲੋਕੀ ਪਿਤਰ ਹੀ ਹਨ। ਦੇਵਤੇ ਮਿੱਠੇ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਤੇ ਯਜਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਜੰਮੇ।

ਦੇਵਾਸ੍ਤੇ ਪਿਤਰਃ ਸਰ੍ਵੇ ਦੇਵਾਸ੍ਤਾਨ੍ ਭਾਵਯਨ੍ਤ੍ਯੁਤ। ਮਨੁष੍ਯਾਃ ਪਿਤਰਸ਼੍ਚੈਵ ਤੇਭ੍ਯੋऽਨ੍ਯੇ ਲੌਕਿਕਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੫੬.

ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਹੀ ਪਿਤਰ ਹਨ, ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਵੀ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਰ ਹੋਰ ਹਨ, ਜੋ ਲੋਕੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪਿਤਾ ਪਿਤਾਮਹਸ਼੍ਚੈਵ ਤਥੈਵ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹਃ। ਯਜ੍ਵਾਨੋ ਯੇ ਤੁ ਸੋਮੇ ਨ ਸੋਮਵਨ੍ਤਸ੍ਤੁ ਤੇ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੫੬.

ਪਿਓ, ਦਾਦਾ ਤੇ ਪਰਦਾਦਾ—ਜੋ ਸੋਮ ਨਾਲ ਯਜਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸੋਮ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਐਸੇ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ।

ਯੇ ਯਜ੍ਵਾਨਃ ਸ੍ਮृਤਾਸ੍ਤੇषਾਂ ਤੇ ਵੈ ਬਰ੍ਹਿषਦਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਕਰ੍ਮਸ੍ਵੇਤੇषੁ ਯੁਕ੍ਤਾਸ੍ਤੇ ਤृਪ੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਾਦੇਹਸਮ੍ਭਵਾਤ੍ ।। ੫੬.

ਜੋ ਯਜਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਰਹਿਸ਼ਦ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ 'ਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਗ੍ਨਿष੍ਵਾਤ੍ਤਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਸ੍ਤੇषਾਂ ਹੋਮਿਨੋ ਯਾਜ੍ਯਯਾਜਿਨਃ। ਯੇ ਵਾਪ੍ਯਾਸ਼੍ਰਮਧਰ੍ਮੇਣ ਪ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇषੁ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ ।। ੫੬.

ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਅਗਨਿਸ਼ਵਾਤ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਯਜਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਚਾਹੇ ਮੁੱਖ ਜਾਂ ਸਹਾਇਕ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਫਰਜਾਂ 'ਚ ਟਿਕੇ ਹੋਣ।

ਅਨ੍ਤੇ ਚ ਨੈਵ ਸੀਦਨ੍ਤਿ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਯੁਕ੍ਤੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯੇਣ ਤਪਸਾ ਯਜ੍ਞੇਨ ਪ੍ਰਜਯਾ ਚ ਵੈ ।। ੫੬.

ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ, ਤਪ, ਯਜ, ਤੇ ਸੰਤਾਨ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਕਦੇ ਡਿੱਗਦੇ ਨਹੀਂ।

ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਯਾ ਵਿਦ੍ਯਯਾ ਚੈਵ ਪ੍ਰਦਾਨੇਨ ਚ ਸਪ੍ਤਧਾ। ਕਰ੍ਮਸ੍ਵੇਤੇषੁ ਯੇ ਯੁਕ੍ਤਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਾ ਦੇਵਪਾਤਨਾਤ੍ ।। ੫੬.

ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਦਾਨ ਨਾਲ—ਸੱਤ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ—ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ 'ਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਹ ਦਰਜਾ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਦੇਵੈਸ੍ਤੈਃ ਪਿਤृਭਿਃ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਕੈਃ ਸੋਮਪਾਯਕੈਃ। ਸ੍ਵਰ੍ਗਤਾ ਦਿਵਿ ਮੋਦਨ੍ਤੇ ਪਿਤृਮਨ੍ਤਮੁਪਾਸਤੇ ।। ੫੬.

ਉਹ ਲੋਕ, ਜੋ ਸੁਰਗ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਸੋਮ ਪੀਂਦੇ ਸੁਖਮ ਪਿਤਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਜਾਵਤਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸੈਵ ਸ੍ਮृਤਾ ਸਿਦ੍ਧਾ ਕ੍ਰਿਯਾਵਤਾਮ੍। ਤੇषਾਂ ਨਿਵਾਪਦਤ੍ਤਾਨ੍ਨਂ ਤਤ੍ਕੁਲੀਨੈਸ਼੍ਚ ਬਾਨ੍ਧਵੈਃ ।। ੫੬.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸੰਤਾਨ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜੋ ਕਰਮਾਂ 'ਚ ਪੂਰੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਆਪਣੀ ਹੀ ਕੁਲ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਮਾਸਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਭੁਜਸ੍ਤृਪ੍ਤਿ ਲਭਨ੍ਤੇ ਸੋਮਲੌਕਿਕਾਃ। ਏਤੇ ਮਨੁष੍ਯਾਃ ਪਿਤਰੋ ਮਾਸਿ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧ ਭੁਜਸ੍ਤੁ ਤੇ ।। ੫੬.

ਮਹੀਨੇ ਭਰ ਲਈ, ਜੋ ਸੋਮ-ਲੋਕੀ ਪਿਤਰ ਸ਼ਰਾਧ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਪਿਤਰ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਸ਼ਰਾਧ ਖਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤੇਭ੍ਯੋऽਪਰੇ ਤੁ ਯੇ ਚਾਨ੍ਯੇ ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਾਃ ਕਰ੍ਮਯੋਨਿषੁ। ਭ੍ਰष੍ਟਾਸ਼੍ਚਾਸ਼੍ਰਮਧਰ੍ਮੇਭ੍ਯਃ ਸ੍ਵਧਾਸ੍ਵਾਹਾਵਿਵਰ੍ਜਿਤਾਃ ।। ੫੬.

ਪਰ ਜੋ ਹੋਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਜਾਂ ਜਨਮ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਫਰਜਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਗਏ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਵਧਾ ਤੇ ਸਵਾਹਾ ਦੀ ਭੇਟ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ—

ਭਿਨ੍ਨਦੇਹਾ ਦੁਰਾਤ੍ਮਨਃ ਪ੍ਰੇਤਭੂਤਾ ਯਮਕ੍ਸ਼ਯੇ। ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯੇਵ ਸ਼ੋਚਨ੍ਤਿ ਯਾਤਨਾਸ੍ਥਾਨਮਾਗਤਾਃ ।। ੫੬.

ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਮੰਦੇ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਤ ਤੇ ਭੂਤ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਉੱਤੇ ਪਛਤਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਦੁੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਦੀਰ੍ਘਾਯੁषੋऽਤਿਸ਼ੁष੍ਕਾਸ਼੍ਚ ਵਿਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਚ ਵਿਵਾਸਸਃ। ਕ੍ਸ਼ੁਤ੍ਪਿਪਾਸਾਪਰੀਤਾਸ਼੍ਚ ਵਿਦ੍ਰਵਨ੍ਤਿ ਇਤਸ੍ਤਤਃ ।। ੫੬.

ਉਹ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ, ਬਹੁਤ ਸੁੱਕੇ, ਰੰਗਹੀਣ ਤੇ ਨੰਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਭੁੱਖ ਤੇ ਤਿੱਖ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਫਿਰਦੇ ਹਨ।

ਸਰਿਤ੍ਸਰਸ੍ਤਡਾਗਾਨਿ ਵਾਪਿਸ਼੍ਚੈਵ ਜਲੇਪ੍ਸਵਃ। ਪਰਾਨ੍ਨਾਨਿ ਚ ਲਿਪ੍ਸਨ੍ਤੇ ਕਮ੍ਪਮਾਨਾਸ੍ਤਤਸ੍ਤਤਃ ।। ੫੬.

ਉਹ ਪਾਣੀ ਦੀ ਖਾਹਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦਰਿਆ, ਝੀਲਾਂ, ਤਲਾਵਾਂ ਤੇ ਕੂਆਂ ਲੱਭਦੇ ਹਨ। ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ ਪਰਾਏ ਖਾਣੇ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਭਟਕਦੇ ਹਨ।