ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਪੌਰ੍ਣਮਾਸੇ ਵ੍ਯਤੀਪਾਤੇ ਯਦੀਕ੍ਸ਼ੇਤੇ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍। ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਕਾਲੇ ਸ ਸੀਮਾਨ੍ਤੇ ਸ ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ ਏਵ ਤੁ ।। ੫੬.

ਜਦੋਂ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਤੇ ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀਮਾ ਤੇ, ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਾਲਂ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਦ੍ਦੇਸ਼ਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਤੁ ਸਰ੍ਪਤਿ। ਸ ਵੈ ਪਥਂ ਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲਃ ਕਾਲਾਤ੍ਸਦ੍ਯੋ ਵਿਧੀਯਤੇ ।। ੫੬.

ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਗਿਣਤੀ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਰਸਤਾ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤੁਰੰਤ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪੂਰ੍ਣੇਨ੍ਦੋਃ ਪੂਰ੍ਣਪਕ੍ਸ਼ੇ ਤੁ ਰਾਤ੍ਰਿਸਨ੍ਧਿषੁ ਪੂਰ੍ਣਿਮਾ। ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਾਮਨੁਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਪਿਤਰੋ ਦੈਵਤੈਃ ਸਹ। ਤਸ੍ਮਾਦਨੁਮਤਿਰ੍ਨਾਮ ਪੂਰ੍ਣਿਮਾ ਪ੍ਰਥਮਾ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੫੬.

ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਨੂੰ, ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਰਾਤਾਂ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਤੇ, ਪਿਤਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਪਹਿਲੀ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਨੂੰ ਅਨੁਮਤੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਭ੍ਰਾਜਤੇ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਪੌਰ੍ਣਮਾਸ੍ਯਾਨ੍ਨਿਸ਼ਾਕਰਃ। ਰਞ੍ਜਨਾਚ੍ਚੈਵ ਚਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਰਾਕੇਤਿ ਕਵਯੋ ਵਿਦੁਃ ।। ੫੬.

ਪੂਰਨਮਾਸ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੰਦਰਾ ਬਹੁਤ ਤੇਜ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਰੰਗੀਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਵੀ ਇਸਨੂੰ 'ਰਾਕਾ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

ਅਮਾ ਵਸੇਤਾਮृਕ੍ਸ਼ੇ ਤੁ ਯਦਾ ਚਨ੍ਦ੍ਰਦਿਵਾਕਰੌ। ਏਕਾਂ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ੀਂ ਰਾਤ੍ਰਿਮਮਾਵਾਸ੍ਯਾ ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੫੬.

ਜਦੋਂ ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਇੱਕੋ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪੰਦਰਵੀਂ ਰਾਤ 'ਅਮਾਵੱਸ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਤੋऽਪਰਸ੍ਯ ਤੈਰ੍ਵ੍ਯਕ੍ਤਃ ਪੌਰ੍ਣਮਾਸ੍ਯਾਂ ਨਿਸ਼ਾਕਰਃ। ਯਦੀਕ੍ਸ਼ਤੇ ਵ੍ਯਤੀਪਾਤੇ ਦਿਵਾ ਪੂਰ੍ਣੇ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍। ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਕਾਵਪਰਾਹ੍ਨੇ ਤੁ ਪੂਰ੍ਣਾਤ੍ਮਾਨੌ ਤੁ ਪੂਰ੍ਣਿਮਾ ।। ੫੬.

ਫਿਰ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਪੂਰਨਮਾਸ ਤੇ ਚੰਦਰਾ ਸਪਸ਼ਟ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਦੋਵੇਂ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਪੂਰਨਮਾਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾਂ ਤਾਮਮਾਵਾਸ੍ਯਾਂ ਪਸ਼੍ਯਤਸ਼੍ਚ ਸਮਾਗਤੌ। ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਚਨ੍ਦ੍ਰਸੂਰ੍ਯੌ ਤੌ ਯਦਾ ਤਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੫੬.

ਜਦੋਂ ਅਮਾਵੱਸ ਦੀ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਰਾਤ ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਮਾਂ 'ਦਰਸ਼' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦ੍ਵੌ ਦ੍ਵੌ ਲਵਾਵਮਾਵਾਸ੍ਯਾਂ ਯਃ ਕਾਲਃ ਪਰ੍ਵਸਨ੍ਧਿषੁ। ਦ੍ਵਾਕ੍ਸ਼ਰਂ ਕੁਹੁਮਾਤ੍ਰਂ ਤੁ ਏਵਂ ਕਾਲਸ੍ਤੁ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ। ਨष੍ਟਚਨ੍ਦ੍ਰਾ ਪ੍ਯਮਾਵਾਸ੍ਯਾ ਮਧ੍ਯਸੂਰ੍ਯੇਣ ਸਙ੍ਗਤਾ ।। ੫੬.

ਅਮਾਵੱਸ ਦੇ ਸੰਧੀ ਸਮੇਂ ਦੋ ਲਵਾ ਦਾ ਸਮਾਂ 'ਕੁਹੁਮਾਤ੍ਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਚੰਦਰਾ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦਿਵਸਾਰ੍ਦ੍ਧੇਨ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਰ੍ਦ੍ਧਂ ਸੂਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਤੁ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾਃ. ਸੂਰ੍ਯੇਣ ਸਹਸਾ ਮੁਕ੍ਤਿਂ ਗਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਾਤਸ੍ਤਨੋਤ੍ਸਵੌ । ਦ੍ਵੌ ਕਾਲੌ ਸਙ੍ਗਮਸ਼੍ਚੈਵ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਨਿष੍ਪਤੇਦ੍ਰਵਿਃ ।। ੫੬.

ਅੱਧਾ ਦਿਨ ਤੇ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਚੰਦਰਾ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਵੇਰੇ ਦੋ ਤਿਉਹਾਰ ਹੋਦੇ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਸਮੇਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਰਸ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਤਿਪਚ੍ਛੁਕ੍ਲਪਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾਃ ਸੂਰ੍ਯਮਣ੍ਡਲਾਤ੍। ਨਿਰ੍ਮੁਚ੍ਯਮਾਨਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਤਯੋਰ੍ਮਣ੍ਡਲਯੋਸ੍ਤੁ ਵੈ ।। ੫੬.

ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਚੰਦਰਾ ਸੂਰਜ ਦੇ ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਛੁਟਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੋ ਮੰਡਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ ਤਦਾ ਹ੍ਯਾਹੁਤੇਃ ਕਾਲੋ ਦਰ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਚ ਵषਟ੍ਕ੍ਰਿਯਾ। ਏਤਦृਤੁਮੁਖਂ ਜ੍ਞੇਯਮਮਾਵਾਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਪਰ੍ਵਣਃ ।। ੫੬.

ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਤੇ ਦਰਸ਼ ਦੀ ਵਸ਼ਟ ਕ੍ਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਅਮਾਵੱਸ ਦੇ ਯਗ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਦਿਵਾ ਪਰ੍ਵਣ੍ਯਮਾਵਾਸ੍ਯਾਂ ਕ੍ਸ਼ੀਣੇਨ੍ਦੌ ਬਹੁਲੇ ਤੁ ਵੈ। ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦਿਵਾ ਹ੍ਯਮਾਵਾਸ੍ਯਾਂ ਗृਹ੍ਯਤੇऽਸੌ ਦਿਵਾਕਰਃ। ਗृਹ੍ਯਤੇ ਵੈ ਦਿਵਾ ਹ੍ਯਸ੍ਮਾਦਮਾਵਾਸ੍ਯਾਂ ਦਿਵਿਕ੍ਸ਼ਯੈਃ ।। ੫੬.

ਅਮਾਵੱਸ ਦੇ ਦਿਨ, ਜਦੋਂ ਚੰਦਰਾ ਘਟ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹਨੇਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੂਰਜ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਮਾਵੱਸ ਦੇ ਦਿਨ, ਦਿਨ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਸੂਰਜ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਲਾਨਾਮਪਿ ਵੈ ਤਾਸਾਂ ਬਹੁਮਾਨ੍ਯਾਜਡਾਤ੍ਮਕੈਃ। ਤਿਥੀਨਾਂ ਨਾਮ ਧੇਯਾਨਿ ਵਿਦ੍ਵਦ੍ਭਿਃ ਸਂਜ੍ਞਿਤਾਨਿ ਵੈ ।। ੫੬.

ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਲਈ ਵੀ, ਵਿਦਵਾਨ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਤਿਥੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਜੜਤ ਭਾਵ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ।

ਦਰ੍ਸ਼ਯੇਤਾਮਥਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਸੂਰ੍ਯਾਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸਾਵੁਭੌ । ਨਿष੍ਕ੍ਰਾਮਤ੍ਯਥ ਤੇਨੈਵ ਕ੍ਰਮਸ਼ਃ ਸੂਰ੍ਯਮਣ੍ਡਲਾਤ੍ ।। ੫੬.

ਫਿਰ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦਰਾ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਸੇ ਤਰਤੀਬ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਾ ਸੂਰਜ ਦੇ ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦ੍ਵਿਲਵੇਨ ਹ੍ਯਹੋ ਰਾਤ੍ਰਂ ਭਾਸ੍ਕਰਂ ਸ੍ਪृਸ਼ਤੇ ਸ਼ਸ਼ੀ। ਸ ਤਦਾ ਹ੍ਯਾਹੁਤੇਃ ਕਾਲੋ ਦਰ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਚ ਵषਟ੍‌ਕ੍ਰਿਯਾ ।। ੫੬.

ਦੋ ਲਵਾ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ, ਚੰਦਰਾ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਛੂਹਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਹੁਤੀ ਤੇ ਦਰਸ਼ ਦੀ ਵਸ਼ਟ ਕ੍ਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕੁਹੇਤਿ ਕੋਕਿਰੇਨੋਕ੍ਤੋ ਯਃ ਕਾਲਃ ਪਰਿਚਿਹ੍ਨਿਤਃ। ਤਤ੍ਕਾਲਸਂਜ੍ਞਿਤਾ ਯਸ੍ਮਾਦਮਾਵਾਸ੍ਯਾ ਕੁਹੁਃ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੫੬.

ਜੋ ਸਮਾਂ 'ਕੁਹੁ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਸੰਤ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਚਿਨ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਕਰਕੇ ਅਮਾਵੱਸ ਨੂੰ 'ਕੁਹੁ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਿਨੀਵਾਲੀਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਕ੍ਸ਼ੀਣਸ਼ੇषੋ ਨਿਸ਼ਾਕਰਃ। ਅਮਾਵਾਸ੍ਯਾਂ ਵਿਸ਼ਤ੍ਯਰ੍ਕਂ ਸਿਨੀਵਾਲੀ ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੫੬.

ਸਿਨੀਵਾਲੀ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ, ਚੰਦਰਾ ਅਮਾਵੱਸ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸਨੂੰ 'ਸਿਨੀਵਾਲੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਰ੍ਵਣਃ ਪਰ੍ਵਕਾਲਸ੍ਤੁ ਤੁਲ੍ਯੋ ਵੈ ਤੁ ਵषਟ੍‌ਕ੍ਰਿਯਾ। ਚਨ੍ਦ੍ਰਸੂਰ੍ਯਵ੍ਯਤੀਪਾਤੇ ਉਭੇ ਤੇ ਪੂਰ੍ਣਿਮੇ ਸ੍ਮृਤੇ ।। ੫੬.

ਪਰਵ ਦੇ ਸਮੇਂ ਚੰਦ ਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵਸ਼ਟ ਕ੍ਰਿਆ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਪੂਰਨਮਾਸ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਪਞ੍ਚਦਸ਼੍ਯੋਸ਼੍ਚ ਪਰ੍ਵਕਾਲੋ ਦ੍ਵਿਮਾਤ੍ਰਕਃ। ਕਾਲਃ ਕੁਹੁਸਿਨੀਵਾਲ੍ਯੋਃ ਸਮੁਦ੍ਰੋ ਦ੍ਵਿਲਵਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੫੬.

ਪਹਿਲੀ ਤੇ ਪੰਦਰਵੀਂ ਤਿਥੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਰਵ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦੋ ਮਾਪ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕੁਹੁ ਤੇ ਸਿਨੀਵਾਲੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦੋ ਲਵਾ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਰ੍ਕਾਗ੍ਨਿਮਣ੍ਡਲੇ ਸੋਮੇ ਪਰ੍ਵਕਾਲਃ ਕਲਾਸ਼੍ਰਯਃ। ਏਵਂ ਸ ਸ਼ੁਕ੍ਰਪਕ੍ਸ਼ੋ ਵੈ ਰਜਨ੍ਯਾਃ ਪਰ੍ਵਸਨ੍ਧਿषੁ ।। ੫੬.

ਸੂਰਜ ਤੇ ਅੱਗ ਦੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਚੰਦ ਦੀ ਕਲਾ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਰਵ ਦੇ ਸੰਧੀ ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।

ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਮਣ੍ਡਲਃ ਸ਼੍ਰੀਮਾਂਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾ ਉਪਰਜ੍ਯਤੇ। ਯਸ੍ਮਾਦਾਪ੍ਯਾਯਤੇ ਸੋਮਃ ਪਞ੍ਚਦਸ਼੍ਯਾਨ੍ਤੁ ਪੂਰ੍ਣਿਮਾ ।। ੫੬.

ਸੰਪੂਰਨ ਮੰਡਲ ਵਾਲਾ ਚਮਕਦਾਰ ਚੰਦਰਾ ਗ੍ਰਹਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੋਮ ਦੇ ਭਰ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਪੰਦਰਵੀਂ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਪੂਰਨਮਾਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਦਸ਼ਭਿਃ ਪਞ੍ਚਭਿਸ਼੍ਚੈਵ ਕਲਾਭਿਰ੍ਦਿਵਸਕ੍ਰਮਾਤ੍। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਲਾ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ੀ ਸੋਮੇ ਨਾਸ੍ਤਿ ਤੁ षੋਡਸ਼ੀ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸੋਮਸ੍ਯ ਭਵਤਿ ਪਞ੍ਚਦਸ਼੍ਯਾਂ ਮਹਾਕ੍ਸ਼ਯਃ ।। ੫੬.

ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਕਲਾ ਦਸ ਤੋਂ ਪੰਜ ਹੋ ਕੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਦਰਵੇਂ ਦਿਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਕੋਲ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਕਲਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਪੰਦਰਵੇਂ ਦਿਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵੱਡਾ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਪਿਤਰੋ ਦੇਵਾਃ ਸੋਮਪਾਃ ਸੋਮਵਰ੍ਦ੍ਧਨਾਃ। ਆਰ੍ਤ੍ਤਵਾ ऋਤਵੋ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇ ਦੇਵਾ ਭਾਵਯਨ੍ਤਿ ਚ ।। ੫੬.

ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਿਤਰ ਦੇਵਤੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੋਮ ਪੀਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸੋਮ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਰੁਤੂਕਾਲੀ' ਇਸ ਲਈ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਵਤੇ ਰੁਤੂਆਂ ਰਾਹੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਹਨ।

ਅਤਃ ਪਿਤॄਨ੍ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਮਾਸਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਭੁਜਸ੍ਤੁ ਯੇ। ਤੇषਾਂ ਗਤਿਞ੍ਚ ਸਤ੍ਤ੍ਵਞ੍ਚ ਗਤਿਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਸ੍ਯ ਚੈਵ ਹਿ ।। ੫੬.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਪਿਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜੋ ਮਹੀਨੇ ਵਾਲੇ ਸ਼ਰਾਧ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ, ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਧ ਦੀ ਰੀਤ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਨ ਮृਤਾਨਾਂ ਗਤਿਃ ਸ਼ਕ੍ਯਾ ਵਿਜ੍ਞਾਤੁਂ ਪੁਨਰਾਗਤਿਃ। ਤਪਸਾਪਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੇਨ ਕਿਂ ਪੁਨਰ੍ਮਾਂਸਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ ।। ੫੬.

ਜੋ ਮਰ ਗਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਜਾਂ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਜਾਣਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਇਹ ਤਕੜੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਆਮ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਤਾਂ ਹੋਈ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।

ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਦੇਵਾਨ੍ ਪਿਦॄਨੇਤਾਨ੍ ਪਿਤਰੋ ਲੌਕਿਕਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਦੇਵਾਃ ਸੌਮ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਯਜ੍ਵਾਨਃ ਸਰ੍ਵੇ ਚੈਵ ਹ੍ਯਯੋਨਿਜਾਃ ।। ੫੬.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਧ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਪਿਤਰ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਲੋਕੀ ਪਿਤਰ ਹੀ ਹਨ। ਦੇਵਤੇ ਮਿੱਠੇ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਤੇ ਯਜਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਜੰਮੇ।

ਦੇਵਾਸ੍ਤੇ ਪਿਤਰਃ ਸਰ੍ਵੇ ਦੇਵਾਸ੍ਤਾਨ੍ ਭਾਵਯਨ੍ਤ੍ਯੁਤ। ਮਨੁष੍ਯਾਃ ਪਿਤਰਸ਼੍ਚੈਵ ਤੇਭ੍ਯੋऽਨ੍ਯੇ ਲੌਕਿਕਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੫੬.

ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਹੀ ਪਿਤਰ ਹਨ, ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਵੀ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਰ ਹੋਰ ਹਨ, ਜੋ ਲੋਕੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪਿਤਾ ਪਿਤਾਮਹਸ਼੍ਚੈਵ ਤਥੈਵ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹਃ। ਯਜ੍ਵਾਨੋ ਯੇ ਤੁ ਸੋਮੇ ਨ ਸੋਮਵਨ੍ਤਸ੍ਤੁ ਤੇ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੫੬.

ਪਿਓ, ਦਾਦਾ ਤੇ ਪਰਦਾਦਾ—ਜੋ ਸੋਮ ਨਾਲ ਯਜਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸੋਮ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਐਸੇ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ।

ਯੇ ਯਜ੍ਵਾਨਃ ਸ੍ਮृਤਾਸ੍ਤੇषਾਂ ਤੇ ਵੈ ਬਰ੍ਹਿषਦਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਕਰ੍ਮਸ੍ਵੇਤੇषੁ ਯੁਕ੍ਤਾਸ੍ਤੇ ਤृਪ੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਾਦੇਹਸਮ੍ਭਵਾਤ੍ ।। ੫੬.

ਜੋ ਯਜਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਰਹਿਸ਼ਦ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ 'ਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।