ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਪੀਯਮਾਨਸ੍ਤੁ ਦੈਵਤੈਸ਼੍ਚ ਨਿਸ਼ਾਕਰਃ। ਸਮਾਗਚ੍ਛਦਮਾਵਾਸ੍ਯਾਂ ਭਾਗੇ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ੇ ਸ੍ਥਿਤਃ ।। ੫੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਦੇਵਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਪੰਦਰਵੇਂ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਮਾਵੱਸ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸੁषੁਮ੍ਨਾਪ੍ਯਾਯਿਤਞ੍ਚੈਵ ਅਮਾਵਾਸ੍ਯਾਂ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍। ਪਿਬਨ੍ਤਿ ਦ੍ਵਿਕਲਂ ਕਾਲਂ ਪਿਤਰਸ੍ਤੇ ਸੁਧਾਮृਤਮ੍ ।। ੫੬.

ਅਤੇ, ਅਮਾਵੱਸ ਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਯਮ ਹੈ, ਸੋਮ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਿਤਰ ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਦੋ ਕਲਾ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀਂਦੇ ਹਨ।

ਤਤਃ ਪੀਤਕ੍ਸ਼ਯੇ ਸੋਮੇ ਸੂਰ੍ਯੋऽਸਾਵੇਕਰਸ਼੍ਮਿਨਾ। ਆਪ੍ਯਾਯਯਤ੍ਸੁषੁਮ੍ਨੇਨ ਪਿਤॄਣਾਂ ਸੋਮਪਾਯਿਨਾਮ੍ ।। ੫੬.

ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਸੋਮ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਇਕ ਹੀ ਕਿਰਣ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ ਰਾਹੀਂ ਸੋਮ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਮੁੜ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਨਿਃਸ਼ੇषਾਯਾਂ ਕਲਾਯਾਨ੍ਤੁ ਸੋਮਮਾਪ੍ਯਾਯਯਤ੍ ਪੁਨਃ। ਸੁषੁਮ੍ਨਾਪ੍ਯਾਯਮਾਨਸ੍ਯ ਭਾਗਂ ਭਾਗ ਮਹਃਕ੍ਰਮਾਤ੍। ਕਲਾਃ ਕ੍ਸ਼ੀਯਨ੍ਤਿ ਤਾਃ ਕृष੍ਣਾਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਾਯਯਨ੍ਤਿ ਚ ।। ੫੬.

ਜਦੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਲਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਸੋਮ ਮੁੜ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ ਨਾਲ ਭਰਦੇ ਸਮੇਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਘਟਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ।

ਏਵਂ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯ ਵੀਰ੍ਯੇਣ ਚਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯਾਪ੍ਯਾਯਿਤਾ ਤਨੁਃ। ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਪੌਰ੍ਣਮਾਸ੍ਯਾਂ ਵੈ ਸ਼ੁਕ੍ਲਃ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਮਣ੍ਡਲਃ। ਸਂਸਿਦ੍ਧਿਰੇਵਂ ਸੋਮਸ੍ਯ ਪਕ੍ਸ਼ਯੋਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਕृष੍ਣਯੋਃ ।। ੫੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਾ ਸਰੀਰ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਨੂੰ ਚਮਕਦਾ ਪੂਰਾ ਗੋਲ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਸੋਮ ਦਾ ਵਧਣਾ ਤੇ ਘਟਣਾ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇਉਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇष ਪਿਤृਮਾਨ੍ ਸੋਮਃ ਸ੍ਮृਤ ਇਦ੍ਵਤ੍ਸਰਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਕ੍ਰਾਨ੍ਤਃ ਪਂਚਦਸ਼ੈਃ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਸੁਧਾ ਮृਤਪਰਿਸ੍ਰਵੈਃ ।। ੫੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸੋਮ, ਜਿਸਨੂੰ ਪਿਤਰਮਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਾਂਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਦਰਾਂ ਤੇ ਅੱਧ ਕਲਾ ਵਿਚੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤੇ ਸੁਧਾ ਵਗਣ ਨਾਲ ਲੰਘਦਾ ਹੈ।

ਅਤਃ ਪਰ੍ਵਾਣਿ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਪਰ੍ਵਣਾਂ ਸਨ੍ਧਯਸ੍ਤਥਾ। ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਮਨ੍ਤਿ ਯਥਾ ਪਰ੍ਵਾਣੀਕ੍ਸ਼ੁਵੇਣ੍ਵੋਰ੍ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਤ ।। ੫੬.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਰਵਾਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਕਿ ਗੰਨੇ ਦੀ ਗੰਢ ਵਾਂਗ ਗੰਢੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਤਥਾਰ੍ਦ੍ਧਮਾਸਪਰ੍ਵਾਣਿ ਸ਼ੁਕ੍ਲਕृष੍ਣਾਨਿ ਵੈ ਵਿਦੁਃ। ਪੂਰ੍ਣਾਮਾਵਾਸ੍ਯਯੋਰ੍ਭੇਦੈਰ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰ੍ਯਾ ਸਨ੍ਧਯਸ਼੍ਚ ਵੈ । ਅਰ੍ਦ੍ਧਮਾਸਾਸ੍ਤੁ ਪਰ੍ਵਾਣਿ ਤृਤੀਯਾਪ੍ਰਭृਤੀਨਿ ਤੁ ।। ੫੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅੱਧ ਮਹੀਨੇ, ਚਾਹੇ ਸ਼ੁਕਲ ਹੋਣ ਜਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਪਰਵ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਤੇ ਅਮਾਵੱਸ ਦੇ ਫਰਕ ਗੰਢ ਤੇ ਜੋੜ ਹਨ, ਤੇ ਤੀਜ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅੱਧ ਮਹੀਨੇ ਪਰਵ ਹਨ।

ਅਗ੍ਨਯਾਧਾਨਕ੍ਰਿਯਾ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਪਰ੍ਵਸਨ੍ਧਿषੁ। ਸਾਯਾਹ੍ਨੇ ਪ੍ਰਤਿਪਚ੍ਚੈਵ ਸ ਕਾਲਃ ਪੌਰ੍ਣਮਾਸਿਕਃ ।। ੫੬.

ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਪਰਵਾਂ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਤੇ ਅੱਗ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਰਸਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਤੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵ੍ਯਤੀਪਾਤੇ ਸ੍ਥਿਤੇ ਸੂਰ੍ਯੇ ਲੇਸੋਰ੍ਦ੍ਧਨ੍ਤੁ ਯੁਗਾਨ੍ਤਰੇ। ਯੁਗਾਨ੍ਤਰੋਦਿਤੇ ਚੈਵ ਲੇਖੋਰ੍ਦ੍ਧਂ ਸ਼ਸ਼ਿਨਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ।। ੫੬.

ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ ਤੇ ਖੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤੇ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਕਲਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਤਦਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ—

ਪੌਰ੍ਣਮਾਸੇ ਵ੍ਯਤੀਪਾਤੇ ਯਦੀਕ੍ਸ਼ੇਤੇ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍। ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਕਾਲੇ ਸ ਸੀਮਾਨ੍ਤੇ ਸ ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ ਏਵ ਤੁ ।। ੫੬.

ਜਦੋਂ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਤੇ ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀਮਾ ਤੇ, ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਾਲਂ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਦ੍ਦੇਸ਼ਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਤੁ ਸਰ੍ਪਤਿ। ਸ ਵੈ ਪਥਂ ਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲਃ ਕਾਲਾਤ੍ਸਦ੍ਯੋ ਵਿਧੀਯਤੇ ।। ੫੬.

ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਗਿਣਤੀ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਰਸਤਾ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤੁਰੰਤ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪੂਰ੍ਣੇਨ੍ਦੋਃ ਪੂਰ੍ਣਪਕ੍ਸ਼ੇ ਤੁ ਰਾਤ੍ਰਿਸਨ੍ਧਿषੁ ਪੂਰ੍ਣਿਮਾ। ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਾਮਨੁਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਪਿਤਰੋ ਦੈਵਤੈਃ ਸਹ। ਤਸ੍ਮਾਦਨੁਮਤਿਰ੍ਨਾਮ ਪੂਰ੍ਣਿਮਾ ਪ੍ਰਥਮਾ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੫੬.

ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਨੂੰ, ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਰਾਤਾਂ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਤੇ, ਪਿਤਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਪਹਿਲੀ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਨੂੰ ਅਨੁਮਤੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਭ੍ਰਾਜਤੇ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਪੌਰ੍ਣਮਾਸ੍ਯਾਨ੍ਨਿਸ਼ਾਕਰਃ। ਰਞ੍ਜਨਾਚ੍ਚੈਵ ਚਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਰਾਕੇਤਿ ਕਵਯੋ ਵਿਦੁਃ ।। ੫੬.

ਪੂਰਨਮਾਸ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੰਦਰਾ ਬਹੁਤ ਤੇਜ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਰੰਗੀਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਵੀ ਇਸਨੂੰ 'ਰਾਕਾ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

ਅਮਾ ਵਸੇਤਾਮृਕ੍ਸ਼ੇ ਤੁ ਯਦਾ ਚਨ੍ਦ੍ਰਦਿਵਾਕਰੌ। ਏਕਾਂ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ੀਂ ਰਾਤ੍ਰਿਮਮਾਵਾਸ੍ਯਾ ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੫੬.

ਜਦੋਂ ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਇੱਕੋ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪੰਦਰਵੀਂ ਰਾਤ 'ਅਮਾਵੱਸ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਤੋऽਪਰਸ੍ਯ ਤੈਰ੍ਵ੍ਯਕ੍ਤਃ ਪੌਰ੍ਣਮਾਸ੍ਯਾਂ ਨਿਸ਼ਾਕਰਃ। ਯਦੀਕ੍ਸ਼ਤੇ ਵ੍ਯਤੀਪਾਤੇ ਦਿਵਾ ਪੂਰ੍ਣੇ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍। ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਕਾਵਪਰਾਹ੍ਨੇ ਤੁ ਪੂਰ੍ਣਾਤ੍ਮਾਨੌ ਤੁ ਪੂਰ੍ਣਿਮਾ ।। ੫੬.

ਫਿਰ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਪੂਰਨਮਾਸ ਤੇ ਚੰਦਰਾ ਸਪਸ਼ਟ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਦੋਵੇਂ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਪੂਰਨਮਾਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾਂ ਤਾਮਮਾਵਾਸ੍ਯਾਂ ਪਸ਼੍ਯਤਸ਼੍ਚ ਸਮਾਗਤੌ। ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਚਨ੍ਦ੍ਰਸੂਰ੍ਯੌ ਤੌ ਯਦਾ ਤਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੫੬.

ਜਦੋਂ ਅਮਾਵੱਸ ਦੀ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਰਾਤ ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਮਾਂ 'ਦਰਸ਼' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦ੍ਵੌ ਦ੍ਵੌ ਲਵਾਵਮਾਵਾਸ੍ਯਾਂ ਯਃ ਕਾਲਃ ਪਰ੍ਵਸਨ੍ਧਿषੁ। ਦ੍ਵਾਕ੍ਸ਼ਰਂ ਕੁਹੁਮਾਤ੍ਰਂ ਤੁ ਏਵਂ ਕਾਲਸ੍ਤੁ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ। ਨष੍ਟਚਨ੍ਦ੍ਰਾ ਪ੍ਯਮਾਵਾਸ੍ਯਾ ਮਧ੍ਯਸੂਰ੍ਯੇਣ ਸਙ੍ਗਤਾ ।। ੫੬.

ਅਮਾਵੱਸ ਦੇ ਸੰਧੀ ਸਮੇਂ ਦੋ ਲਵਾ ਦਾ ਸਮਾਂ 'ਕੁਹੁਮਾਤ੍ਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਚੰਦਰਾ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦਿਵਸਾਰ੍ਦ੍ਧੇਨ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਰ੍ਦ੍ਧਂ ਸੂਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਤੁ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾਃ. ਸੂਰ੍ਯੇਣ ਸਹਸਾ ਮੁਕ੍ਤਿਂ ਗਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਾਤਸ੍ਤਨੋਤ੍ਸਵੌ । ਦ੍ਵੌ ਕਾਲੌ ਸਙ੍ਗਮਸ਼੍ਚੈਵ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਨਿष੍ਪਤੇਦ੍ਰਵਿਃ ।। ੫੬.

ਅੱਧਾ ਦਿਨ ਤੇ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਚੰਦਰਾ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਵੇਰੇ ਦੋ ਤਿਉਹਾਰ ਹੋਦੇ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਸਮੇਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਰਸ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਤਿਪਚ੍ਛੁਕ੍ਲਪਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾਃ ਸੂਰ੍ਯਮਣ੍ਡਲਾਤ੍। ਨਿਰ੍ਮੁਚ੍ਯਮਾਨਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਤਯੋਰ੍ਮਣ੍ਡਲਯੋਸ੍ਤੁ ਵੈ ।। ੫੬.

ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਚੰਦਰਾ ਸੂਰਜ ਦੇ ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਛੁਟਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੋ ਮੰਡਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ ਤਦਾ ਹ੍ਯਾਹੁਤੇਃ ਕਾਲੋ ਦਰ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਚ ਵषਟ੍ਕ੍ਰਿਯਾ। ਏਤਦृਤੁਮੁਖਂ ਜ੍ਞੇਯਮਮਾਵਾਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਪਰ੍ਵਣਃ ।। ੫੬.

ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਤੇ ਦਰਸ਼ ਦੀ ਵਸ਼ਟ ਕ੍ਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਅਮਾਵੱਸ ਦੇ ਯਗ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਦਿਵਾ ਪਰ੍ਵਣ੍ਯਮਾਵਾਸ੍ਯਾਂ ਕ੍ਸ਼ੀਣੇਨ੍ਦੌ ਬਹੁਲੇ ਤੁ ਵੈ। ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦਿਵਾ ਹ੍ਯਮਾਵਾਸ੍ਯਾਂ ਗृਹ੍ਯਤੇऽਸੌ ਦਿਵਾਕਰਃ। ਗृਹ੍ਯਤੇ ਵੈ ਦਿਵਾ ਹ੍ਯਸ੍ਮਾਦਮਾਵਾਸ੍ਯਾਂ ਦਿਵਿਕ੍ਸ਼ਯੈਃ ।। ੫੬.

ਅਮਾਵੱਸ ਦੇ ਦਿਨ, ਜਦੋਂ ਚੰਦਰਾ ਘਟ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹਨੇਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੂਰਜ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਮਾਵੱਸ ਦੇ ਦਿਨ, ਦਿਨ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਸੂਰਜ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਲਾਨਾਮਪਿ ਵੈ ਤਾਸਾਂ ਬਹੁਮਾਨ੍ਯਾਜਡਾਤ੍ਮਕੈਃ। ਤਿਥੀਨਾਂ ਨਾਮ ਧੇਯਾਨਿ ਵਿਦ੍ਵਦ੍ਭਿਃ ਸਂਜ੍ਞਿਤਾਨਿ ਵੈ ।। ੫੬.

ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਲਈ ਵੀ, ਵਿਦਵਾਨ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਤਿਥੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਜੜਤ ਭਾਵ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ।

ਦਰ੍ਸ਼ਯੇਤਾਮਥਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਸੂਰ੍ਯਾਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸਾਵੁਭੌ । ਨਿष੍ਕ੍ਰਾਮਤ੍ਯਥ ਤੇਨੈਵ ਕ੍ਰਮਸ਼ਃ ਸੂਰ੍ਯਮਣ੍ਡਲਾਤ੍ ।। ੫੬.

ਫਿਰ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦਰਾ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਸੇ ਤਰਤੀਬ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਾ ਸੂਰਜ ਦੇ ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦ੍ਵਿਲਵੇਨ ਹ੍ਯਹੋ ਰਾਤ੍ਰਂ ਭਾਸ੍ਕਰਂ ਸ੍ਪृਸ਼ਤੇ ਸ਼ਸ਼ੀ। ਸ ਤਦਾ ਹ੍ਯਾਹੁਤੇਃ ਕਾਲੋ ਦਰ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਚ ਵषਟ੍‌ਕ੍ਰਿਯਾ ।। ੫੬.

ਦੋ ਲਵਾ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ, ਚੰਦਰਾ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਛੂਹਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਹੁਤੀ ਤੇ ਦਰਸ਼ ਦੀ ਵਸ਼ਟ ਕ੍ਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕੁਹੇਤਿ ਕੋਕਿਰੇਨੋਕ੍ਤੋ ਯਃ ਕਾਲਃ ਪਰਿਚਿਹ੍ਨਿਤਃ। ਤਤ੍ਕਾਲਸਂਜ੍ਞਿਤਾ ਯਸ੍ਮਾਦਮਾਵਾਸ੍ਯਾ ਕੁਹੁਃ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੫੬.

ਜੋ ਸਮਾਂ 'ਕੁਹੁ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਸੰਤ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਚਿਨ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਕਰਕੇ ਅਮਾਵੱਸ ਨੂੰ 'ਕੁਹੁ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਿਨੀਵਾਲੀਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਕ੍ਸ਼ੀਣਸ਼ੇषੋ ਨਿਸ਼ਾਕਰਃ। ਅਮਾਵਾਸ੍ਯਾਂ ਵਿਸ਼ਤ੍ਯਰ੍ਕਂ ਸਿਨੀਵਾਲੀ ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੫੬.

ਸਿਨੀਵਾਲੀ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ, ਚੰਦਰਾ ਅਮਾਵੱਸ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸਨੂੰ 'ਸਿਨੀਵਾਲੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਰ੍ਵਣਃ ਪਰ੍ਵਕਾਲਸ੍ਤੁ ਤੁਲ੍ਯੋ ਵੈ ਤੁ ਵषਟ੍‌ਕ੍ਰਿਯਾ। ਚਨ੍ਦ੍ਰਸੂਰ੍ਯਵ੍ਯਤੀਪਾਤੇ ਉਭੇ ਤੇ ਪੂਰ੍ਣਿਮੇ ਸ੍ਮृਤੇ ।। ੫੬.

ਪਰਵ ਦੇ ਸਮੇਂ ਚੰਦ ਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵਸ਼ਟ ਕ੍ਰਿਆ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਪੂਰਨਮਾਸ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਪਞ੍ਚਦਸ਼੍ਯੋਸ਼੍ਚ ਪਰ੍ਵਕਾਲੋ ਦ੍ਵਿਮਾਤ੍ਰਕਃ। ਕਾਲਃ ਕੁਹੁਸਿਨੀਵਾਲ੍ਯੋਃ ਸਮੁਦ੍ਰੋ ਦ੍ਵਿਲਵਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੫੬.

ਪਹਿਲੀ ਤੇ ਪੰਦਰਵੀਂ ਤਿਥੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਰਵ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦੋ ਮਾਪ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕੁਹੁ ਤੇ ਸਿਨੀਵਾਲੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦੋ ਲਵਾ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।