ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹਾਸ੍ਤੁ ਵੈ ਦੇਵਾਃ ਪਞ੍ਚਾਬ੍ਦਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਸੁਤਾਃ। ਸੌਮ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਸੌਮ੍ਯਜਾ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਕਾਵ੍ਯਾ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਕਵੇਃ ਸੁਤਾਃ ।। ੫੬.

ਪਰਦਾਦੇ ਦੇਵਤੇ ਹਨ, ਪੰਜ ਸਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਸੋਮ ਤੋਂ ਜਣੇ ਸੋਮਯ ਪਿਤਰ ਹਨ, ਕਾਵ੍ਯ ਕਵੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਉਪਹੂਤਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ਦੇਵਾਃ ਸੋਮਜਾਃ ਸੋਮਪਾਸ੍ਤਥਾ। ਆਜ੍ਯਪਾਸ੍ਤੁ ਸ੍ਮृਤਾਃ ਕਾਵ੍ਯਾਸ੍ਤृਪ੍ਯਨ੍ਤਿ ਪਿਤृਜਾਤਯਃ ।। ੫੬.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸੱਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੋਮ ਤੋਂ ਜਣੇ ਤੇ ਸੋਮ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਘਿਉ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਕਾਵ੍ਯ ਪਿਤਰ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕਾਵ੍ਯਾ ਬਰ੍ਹਿषਦਸ਼੍ਚੈਵ ਅਗ੍ਨਿष੍ਵਾਤ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਤੇ ਤ੍ਰਿਧਾ। ਗृਹਸ੍ਥਾ ਯੇ ਚ ਯਜ੍ਵਾਨਾ ऋਤੁਰ੍ਬਰ੍ਹਿषਦੋ ਧ੍ਰੁਵਮ੍ ।। ੫੬.

ਕਾਵ੍ਯ, ਬਰਹਿਸ਼ਦ ਤੇ ਅਗਨਿਸ਼ਵਾਤ ਤਿੰਨ ਵੰਡ ਹਨ। ਜੋ ਘਰ-ਗ੍ਰਹਸਤੀ ਤੇ ਯਜਮਾਨ ਹਨ, ਉਹ ਰਿਤੂ ਦੇ ਬਰਹਿਸ਼ਦ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਗृਹਸ੍ਥਾਸ਼੍ਚਾਪਿ ਯਜ੍ਵਾਨਾ ਅਗ੍ਨਿष੍ਵਾਤ੍ਤਾਸ੍ਤਥਾਰ੍ਤ੍ਤਵਾਃ। ਅष੍ਟਕਾਪਤਯਃ ਕਾਵ੍ਯਾਃ ਪਞ੍ਚਾਬ੍ਦਾਸ੍ਤਾਨ੍ਨਿਬੋਧਤ ।। ੫੬.

ਘਰ-ਗ੍ਰਹਸਤੀ ਤੇ ਯਜਮਾਨ, ਅਗਨਿਸ਼ਵਾਤ ਤੇ ਅਰਧ-ਸਾਲ, ਅਸ਼ਟਕਾ ਦੇ ਪਤੀ, ਕਾਵ੍ਯ ਤੇ ਪੰਜ ਸਾਲ — ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੰਝ ਜਾਣੋ।

ਏषਾਂ ਸਂਵਤ੍ਸਰੋ ਹ੍ਯਗ੍ਨਿਃ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਤੁ ਪਰਿਵਤ੍ਸਰਃ। ਸੋਮ ਈਦ੍ਵਤ੍ਸਰਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚੈਵਾਨੁਵਤ੍ਸਰਃ ।। ੫੬.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਅੱਗ ਸਾਲ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਪਰਿਵਤਸਰ ਹੈ, ਸੋਮ ਇਦ੍ਵਤਸਰ ਹੈ ਤੇ ਵਾਯੂ ਅਨੁਵਤਸਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਰੁਦ੍ਰਸ੍ਤੁ ਵਤ੍ਸਰਸ੍ਤੇषਾਂ ਪਞ੍ਚਾਬ੍ਦਾ ਯੇ ਯੁਗਾਤ੍ਮਕਾਃ। ਲੇਖਾਸ਼੍ਵੈਵੋष੍ਮਪਾਸ਼੍ਚੈਵ ਦਿਵਾਕੀਰ੍ਤ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਤੇ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੫੬.

ਹੇ ਰੁਦਰ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਲ ਇਕ ਦਿਨ ਵਾਂਗ ਹੈ ਤੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਇਕ ਯੁਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਲੇਖਾ, ਅਸ਼ਵਾ, ਉਸ਼ਮਪਾ ਤੇ ਦਿਵਾਕੀਰਤੀ ਹਨ।

ਏਤੇ ਪਿਬਨ੍ਤ੍ਯਮਾਵਾਸ੍ਯਾਂ ਮਾਸਿ ਮਾਸਿ ਸੁਧਾਂ ਦਿਵਿ । ਤਾਂਸ੍ਤੇਨ ਤਰ੍ਪਯਾਮਾਸ ਯਾਵਦਾਸੀਤ੍ ਪੁਰੂਰਵਾਃ ।। ੫੬.

ਇਹ ਜੀਵ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਅਮਾਵੱਸ ਨੂੰ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀਂਦੇ ਹਨ। ਪੁਰੂਰਵਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਉਂਦੇ ਤਕ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹੀ ਤਰਪਤੀ ਦਿੱਤੀ।

ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਸ੍ਰਵਤੇ ਸੋਮਾਨ੍ਮਾਸਿ ਮਾਸਿ ਨਿਬੋਧਤ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸੁਧਾਮृਤਂ ਦ੍ਵੈ ਪਿਤॄਣਾਂ ਸੋਮਪਾਯਿਨਾਮ੍ ।। ੫੬.

ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਸੋਮ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਕਿਉਂ ਵਗਦਾ ਹੈ: ਇਸ ਕਰਕੇ ਸੋਮ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤੇ ਸੁਧਾ ਹੈ।

ਏਵਂ ਤਦਮृਤਂ ਸੌਮ੍ਯਂ ਸੁਧਾ ਚ ਮਧੁ ਚੈਵ ਹ । ਕृष੍ਣਪਕ੍ਸ਼ੇ ਯਥਾ ਚੇਨ੍ਦੋਃ ਕਲਾਃ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ।। ੫੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਮਿੱਠੀ ਸੁਧਾ ਤੇ ਮਧੁ, ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਪੰਦਰਾਂ ਕਲਾ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਘਟਦੀ ਹੈ, ਤਦਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਖਪ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪਿਬਨ੍ਤ੍ਯਮ੍ਬੁਮਯੀਰ੍ਦੇ ਵਾਸ੍ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤੁ ਛਨ੍ਦਜਾਃ। ਪੀਤ੍ਵਾ ਚ ਮਾਸਂ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼੍ਯਾਂ ਸੁਧਾਮृਤਮ੍ ।। ੫੬.

ਤਿੰਤੀਹ ਤਿੰਨ ਛੰਦਾਂ ਤੋਂ ਜੰਮੇ, ਪਾਣੀ ਰੂਪ ਜੀਵ, ਚੌਦਵੀਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਮਹੀਨਾ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਪੀਯਮਾਨਸ੍ਤੁ ਦੈਵਤੈਸ਼੍ਚ ਨਿਸ਼ਾਕਰਃ। ਸਮਾਗਚ੍ਛਦਮਾਵਾਸ੍ਯਾਂ ਭਾਗੇ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ੇ ਸ੍ਥਿਤਃ ।। ੫੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਦੇਵਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਪੰਦਰਵੇਂ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਮਾਵੱਸ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸੁषੁਮ੍ਨਾਪ੍ਯਾਯਿਤਞ੍ਚੈਵ ਅਮਾਵਾਸ੍ਯਾਂ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍। ਪਿਬਨ੍ਤਿ ਦ੍ਵਿਕਲਂ ਕਾਲਂ ਪਿਤਰਸ੍ਤੇ ਸੁਧਾਮृਤਮ੍ ।। ੫੬.

ਅਤੇ, ਅਮਾਵੱਸ ਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਯਮ ਹੈ, ਸੋਮ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਿਤਰ ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਦੋ ਕਲਾ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀਂਦੇ ਹਨ।

ਤਤਃ ਪੀਤਕ੍ਸ਼ਯੇ ਸੋਮੇ ਸੂਰ੍ਯੋऽਸਾਵੇਕਰਸ਼੍ਮਿਨਾ। ਆਪ੍ਯਾਯਯਤ੍ਸੁषੁਮ੍ਨੇਨ ਪਿਤॄਣਾਂ ਸੋਮਪਾਯਿਨਾਮ੍ ।। ੫੬.

ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਸੋਮ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਇਕ ਹੀ ਕਿਰਣ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ ਰਾਹੀਂ ਸੋਮ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਮੁੜ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਨਿਃਸ਼ੇषਾਯਾਂ ਕਲਾਯਾਨ੍ਤੁ ਸੋਮਮਾਪ੍ਯਾਯਯਤ੍ ਪੁਨਃ। ਸੁषੁਮ੍ਨਾਪ੍ਯਾਯਮਾਨਸ੍ਯ ਭਾਗਂ ਭਾਗ ਮਹਃਕ੍ਰਮਾਤ੍। ਕਲਾਃ ਕ੍ਸ਼ੀਯਨ੍ਤਿ ਤਾਃ ਕृष੍ਣਾਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਾਯਯਨ੍ਤਿ ਚ ।। ੫੬.

ਜਦੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਲਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਸੋਮ ਮੁੜ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ ਨਾਲ ਭਰਦੇ ਸਮੇਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਘਟਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ।

ਏਵਂ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯ ਵੀਰ੍ਯੇਣ ਚਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯਾਪ੍ਯਾਯਿਤਾ ਤਨੁਃ। ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਪੌਰ੍ਣਮਾਸ੍ਯਾਂ ਵੈ ਸ਼ੁਕ੍ਲਃ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਮਣ੍ਡਲਃ। ਸਂਸਿਦ੍ਧਿਰੇਵਂ ਸੋਮਸ੍ਯ ਪਕ੍ਸ਼ਯੋਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਕृष੍ਣਯੋਃ ।। ੫੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਾ ਸਰੀਰ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਨੂੰ ਚਮਕਦਾ ਪੂਰਾ ਗੋਲ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਸੋਮ ਦਾ ਵਧਣਾ ਤੇ ਘਟਣਾ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇਉਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇष ਪਿਤृਮਾਨ੍ ਸੋਮਃ ਸ੍ਮृਤ ਇਦ੍ਵਤ੍ਸਰਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਕ੍ਰਾਨ੍ਤਃ ਪਂਚਦਸ਼ੈਃ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਸੁਧਾ ਮृਤਪਰਿਸ੍ਰਵੈਃ ।। ੫੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸੋਮ, ਜਿਸਨੂੰ ਪਿਤਰਮਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਾਂਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਦਰਾਂ ਤੇ ਅੱਧ ਕਲਾ ਵਿਚੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤੇ ਸੁਧਾ ਵਗਣ ਨਾਲ ਲੰਘਦਾ ਹੈ।

ਅਤਃ ਪਰ੍ਵਾਣਿ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਪਰ੍ਵਣਾਂ ਸਨ੍ਧਯਸ੍ਤਥਾ। ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਮਨ੍ਤਿ ਯਥਾ ਪਰ੍ਵਾਣੀਕ੍ਸ਼ੁਵੇਣ੍ਵੋਰ੍ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਤ ।। ੫੬.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਰਵਾਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਕਿ ਗੰਨੇ ਦੀ ਗੰਢ ਵਾਂਗ ਗੰਢੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਤਥਾਰ੍ਦ੍ਧਮਾਸਪਰ੍ਵਾਣਿ ਸ਼ੁਕ੍ਲਕृष੍ਣਾਨਿ ਵੈ ਵਿਦੁਃ। ਪੂਰ੍ਣਾਮਾਵਾਸ੍ਯਯੋਰ੍ਭੇਦੈਰ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰ੍ਯਾ ਸਨ੍ਧਯਸ਼੍ਚ ਵੈ । ਅਰ੍ਦ੍ਧਮਾਸਾਸ੍ਤੁ ਪਰ੍ਵਾਣਿ ਤृਤੀਯਾਪ੍ਰਭृਤੀਨਿ ਤੁ ।। ੫੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅੱਧ ਮਹੀਨੇ, ਚਾਹੇ ਸ਼ੁਕਲ ਹੋਣ ਜਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਪਰਵ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਤੇ ਅਮਾਵੱਸ ਦੇ ਫਰਕ ਗੰਢ ਤੇ ਜੋੜ ਹਨ, ਤੇ ਤੀਜ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅੱਧ ਮਹੀਨੇ ਪਰਵ ਹਨ।

ਅਗ੍ਨਯਾਧਾਨਕ੍ਰਿਯਾ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਪਰ੍ਵਸਨ੍ਧਿषੁ। ਸਾਯਾਹ੍ਨੇ ਪ੍ਰਤਿਪਚ੍ਚੈਵ ਸ ਕਾਲਃ ਪੌਰ੍ਣਮਾਸਿਕਃ ।। ੫੬.

ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਪਰਵਾਂ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਤੇ ਅੱਗ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਰਸਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਤੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵ੍ਯਤੀਪਾਤੇ ਸ੍ਥਿਤੇ ਸੂਰ੍ਯੇ ਲੇਸੋਰ੍ਦ੍ਧਨ੍ਤੁ ਯੁਗਾਨ੍ਤਰੇ। ਯੁਗਾਨ੍ਤਰੋਦਿਤੇ ਚੈਵ ਲੇਖੋਰ੍ਦ੍ਧਂ ਸ਼ਸ਼ਿਨਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ।। ੫੬.

ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ ਤੇ ਖੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤੇ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਕਲਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਤਦਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ—

ਪੌਰ੍ਣਮਾਸੇ ਵ੍ਯਤੀਪਾਤੇ ਯਦੀਕ੍ਸ਼ੇਤੇ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍। ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਕਾਲੇ ਸ ਸੀਮਾਨ੍ਤੇ ਸ ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ ਏਵ ਤੁ ।। ੫੬.

ਜਦੋਂ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਤੇ ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀਮਾ ਤੇ, ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਾਲਂ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਦ੍ਦੇਸ਼ਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਤੁ ਸਰ੍ਪਤਿ। ਸ ਵੈ ਪਥਂ ਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲਃ ਕਾਲਾਤ੍ਸਦ੍ਯੋ ਵਿਧੀਯਤੇ ।। ੫੬.

ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਗਿਣਤੀ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਰਸਤਾ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤੁਰੰਤ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪੂਰ੍ਣੇਨ੍ਦੋਃ ਪੂਰ੍ਣਪਕ੍ਸ਼ੇ ਤੁ ਰਾਤ੍ਰਿਸਨ੍ਧਿषੁ ਪੂਰ੍ਣਿਮਾ। ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਾਮਨੁਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਪਿਤਰੋ ਦੈਵਤੈਃ ਸਹ। ਤਸ੍ਮਾਦਨੁਮਤਿਰ੍ਨਾਮ ਪੂਰ੍ਣਿਮਾ ਪ੍ਰਥਮਾ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੫੬.

ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਨੂੰ, ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਰਾਤਾਂ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਤੇ, ਪਿਤਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਪਹਿਲੀ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਨੂੰ ਅਨੁਮਤੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਭ੍ਰਾਜਤੇ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਪੌਰ੍ਣਮਾਸ੍ਯਾਨ੍ਨਿਸ਼ਾਕਰਃ। ਰਞ੍ਜਨਾਚ੍ਚੈਵ ਚਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਰਾਕੇਤਿ ਕਵਯੋ ਵਿਦੁਃ ।। ੫੬.

ਪੂਰਨਮਾਸ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੰਦਰਾ ਬਹੁਤ ਤੇਜ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਰੰਗੀਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਵੀ ਇਸਨੂੰ 'ਰਾਕਾ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

ਅਮਾ ਵਸੇਤਾਮृਕ੍ਸ਼ੇ ਤੁ ਯਦਾ ਚਨ੍ਦ੍ਰਦਿਵਾਕਰੌ। ਏਕਾਂ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ੀਂ ਰਾਤ੍ਰਿਮਮਾਵਾਸ੍ਯਾ ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੫੬.

ਜਦੋਂ ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਇੱਕੋ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪੰਦਰਵੀਂ ਰਾਤ 'ਅਮਾਵੱਸ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਤੋऽਪਰਸ੍ਯ ਤੈਰ੍ਵ੍ਯਕ੍ਤਃ ਪੌਰ੍ਣਮਾਸ੍ਯਾਂ ਨਿਸ਼ਾਕਰਃ। ਯਦੀਕ੍ਸ਼ਤੇ ਵ੍ਯਤੀਪਾਤੇ ਦਿਵਾ ਪੂਰ੍ਣੇ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍। ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਕਾਵਪਰਾਹ੍ਨੇ ਤੁ ਪੂਰ੍ਣਾਤ੍ਮਾਨੌ ਤੁ ਪੂਰ੍ਣਿਮਾ ।। ੫੬.

ਫਿਰ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਪੂਰਨਮਾਸ ਤੇ ਚੰਦਰਾ ਸਪਸ਼ਟ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਦੋਵੇਂ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਪੂਰਨਮਾਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾਂ ਤਾਮਮਾਵਾਸ੍ਯਾਂ ਪਸ਼੍ਯਤਸ਼੍ਚ ਸਮਾਗਤੌ। ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਚਨ੍ਦ੍ਰਸੂਰ੍ਯੌ ਤੌ ਯਦਾ ਤਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੫੬.

ਜਦੋਂ ਅਮਾਵੱਸ ਦੀ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਰਾਤ ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਮਾਂ 'ਦਰਸ਼' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦ੍ਵੌ ਦ੍ਵੌ ਲਵਾਵਮਾਵਾਸ੍ਯਾਂ ਯਃ ਕਾਲਃ ਪਰ੍ਵਸਨ੍ਧਿषੁ। ਦ੍ਵਾਕ੍ਸ਼ਰਂ ਕੁਹੁਮਾਤ੍ਰਂ ਤੁ ਏਵਂ ਕਾਲਸ੍ਤੁ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ। ਨष੍ਟਚਨ੍ਦ੍ਰਾ ਪ੍ਯਮਾਵਾਸ੍ਯਾ ਮਧ੍ਯਸੂਰ੍ਯੇਣ ਸਙ੍ਗਤਾ ।। ੫੬.

ਅਮਾਵੱਸ ਦੇ ਸੰਧੀ ਸਮੇਂ ਦੋ ਲਵਾ ਦਾ ਸਮਾਂ 'ਕੁਹੁਮਾਤ੍ਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਚੰਦਰਾ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦਿਵਸਾਰ੍ਦ੍ਧੇਨ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਰ੍ਦ੍ਧਂ ਸੂਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਤੁ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾਃ. ਸੂਰ੍ਯੇਣ ਸਹਸਾ ਮੁਕ੍ਤਿਂ ਗਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਾਤਸ੍ਤਨੋਤ੍ਸਵੌ । ਦ੍ਵੌ ਕਾਲੌ ਸਙ੍ਗਮਸ਼੍ਚੈਵ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਨਿष੍ਪਤੇਦ੍ਰਵਿਃ ।। ੫੬.

ਅੱਧਾ ਦਿਨ ਤੇ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਚੰਦਰਾ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਵੇਰੇ ਦੋ ਤਿਉਹਾਰ ਹੋਦੇ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਸਮੇਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਰਸ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।