ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਯਦਾ ਤੁ ਚਨ੍ਦ੍ਰਸੂਰ੍ਯੌ ਤੌ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰੇਣ ਸਮਾਗਤੌ। ਅਮਾਵਾਸ੍ਯਾਨ੍ਨਿਵਸਤ ਏਕਰਾਤ੍ਰੈਕਮਣ੍ਡਲੇ ।। ੫੬.

ਜਦੋਂ ਚੰਨਣ ਤੇ ਸੂਰਜ ਕਿਸੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਮਾਵੱਸ ਦੀ ਇਕ ਰਾਤ ਲਈ ਇਕੋ ਆਕਾਸ਼ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਸ ਗਚ੍ਛਤਿ ਤਦਾ ਦ੍ਰष੍ਟੁਂ ਦਿਵਾਕਰਨਿਸ਼ਾਕਰੌ। ਅਮਾਵਸ੍ਯਾਮਮਾਵਾਸ੍ਯਾਂ ਮਾਤਾਮਹਪਿਤਾਮਹੌ। ਅਭਿਵਾਦ੍ਯ ਤਦਾ ਤਤ੍ਰ ਕਾਲਾਪੇਕ੍ਸ਼ਃ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ।। ੫੬.

ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਨਣ ਅਮਾਵੱਸ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਮਾਵੱਸ ਨੂੰ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਪਿਓ-ਦਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰਤਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਸਮੇਂ ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸੀਦਮਾਨਾਤ੍ ਸੋਮਾਚ੍ਚ ਪਿਤ੍ਰਰ੍ਥਂ ਤਤ੍ਪਰਿਸ੍ਰਵਾਤ੍। ਐਲਃ ਪੁਰੂਰਵਾ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਮਾਸਿ ਮਾਸਿ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਤਃ। ਉਵਾਸ੍ਤੇ ਪਿਤृਮਨ੍ਤਂ ਤਂ ਸਸੋਮਂ ਸ ਦਿਵਾਸ੍ਥਿਤਃ ।। ੫੬.

ਜਦੋਂ ਸੋਮ ਚੰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਉਸ ਤੋਂ ਰਸ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਇਲਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪੁਰੂਰਵਾ ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਮਹੀਨੇ-ਮਹੀਨੇ ਪਿਤਰਾਂ, ਸੋਮ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

ਦ੍ਵਿਲਵਂ ਕੁਹੁਮਾਤ੍ਰਂ ਤੁ ਤੇ ਉਭੇ ਤੁ ਵਿਚਾਰ੍ਯ ਸਃ। ਸਿਨੀਵਾਲੀਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਸਿਨੀਵਾਲੀਮੁਪਾਸਕਃ ।। ੫੬.

ਉਹ ਦੋਹਾਂ, ਦੁੱਗਣੇ ਤੇ ਕੁਹੁ ਦੇ ਮਾਪ ਨੂੰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੀਨੀਵਾਲੀ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੀਨੀਵਾਲੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਕੁਹੂਮਾਤ੍ਰਾਂ ਕਲਾਞ੍ਚੈਵ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵੋਪਾਸ੍ਤੇ ਕੁਹੁਂ ਪੁਨਃ। ਸ ਤਦਾ ਭਾਨੁਮਤ੍ਯੇਕ ਕਾਲਾਵੇਕ੍ਸ਼ੀ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ ।। ੫੬.

ਕੁਹੁ ਦਾ ਮਾਪ ਤੇ ਕਲਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਕੁਹੁ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਸਮੇਂ, ਭਾਨੁਮਤੀ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਕਲਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।

ਸੁਧਾਮृਤਂ ਕੁਤਃ ਸੋਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਸ੍ਰਵੇਨ੍ਮਾਸਤृਪ੍ਤਯੇ। ਦਸ਼ਭਿਃ ਪਞ੍ਚਭਿਸ਼੍ਚੈਵ ਸੁਧਾਮृਤਪਰਿਸ੍ਰਵੈਃ ।। ੫੬.

ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਸੋਮ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕਿਵੇਂ ਵਗਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਦਸ ਤੇ ਪੰਜ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਗਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਕृष੍ਣਪਕ੍ਸ਼ੇ ਤਦਾ ਪੀਤ੍ਵਾ ਦੁਹ੍ਯਮਾਨਂ ਤਥਾਂਸ਼ੁਭਿਃ। ਸਦ੍ਯਃ ਪਕ੍ਸ਼ਰਤਾ ਤੇਨ ਸੌਮ੍ਯੇਨ ਮਧੁਨਾ ਚ ਸਃ ।। ੫੬.

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਚੰਨਣ ਦੀ ਕਿਰਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੁੱਧ ਪੀ ਕੇ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਸੋਮ ਦੇ ਮਧੁਰ ਰਸ ਨਾਲ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਨਿਰ੍ਵਾਪਣਾਰ੍ਥਂ ਦਤ੍ਤੇਨ ਪਿਤ੍ਰੇਣ ਵਿਧਿਨਾ ਨृਪਃ। ਸੁਧਾਮृਤੇਨ ਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਤਰ੍ਪਯਾਮਾਸ ਵੈ ਪਿਤॄਨ੍। ਸੌਮ੍ਯਾ ਬਰ੍ਹਿषਦਃ ਕਾਵ੍ਯਾ ਅਗ੍ਨਿष੍ਵਾਤ੍ਤਾਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ।। ੫੬.

ਹਵਨ ਲਈ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿਤਾ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ। ਸੋਮਯ, ਬਰਹਿਸ਼ਦ, ਕਾਵ੍ਯ ਤੇ ਅਗਨਿਸ਼ਵਾਤ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ।

ऋਤੁਰਗ੍ਨਿਸ੍ਤੁ ਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਸ ਤੁ ਸਂਵਤ੍ਸਰੋ ਮਤਃ। ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਹ੍ਯृਤਵਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦृਤੁਭ੍ਯਸ਼੍ਚਾਰ੍ਤ੍ਤਵਾਸ਼੍ਚ ਯੇ । ੫੬.

ਜੋ ਰਿਤੂ ਦਾ ਅੱਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਰਿਤੂਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ, ਤੇ ਰਿਤੂਆਂ ਤੋਂ ਅਰਧ-ਸਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।

ਆਰ੍ਤ੍ਤਵਾ ਹ੍ਯਰ੍ਦ੍ਧਮਾਸਾਖ੍ਯਾਃ ਪਿਤਰੋ ਹ੍ਯਬ੍ਦਸੂਨਵਃ। ऋਤੁਃ ਪਿਤਾਮਹਾ ਮਾਸਾ ऋਤੁਸ਼੍ਚੈਵਾਭ੍ਦਸੂਨਵਃ ।। ੫੬.

ਅਰਧ-ਸਾਲਾਂ ਨੂੰ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਸਾਲ ਦੇ ਜਣੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਤੂ ਦਾਦਾ ਹੈ, ਮਹੀਨੇ ਸਾਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਤੇ ਰਿਤੂ ਵੀ।

ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹਾਸ੍ਤੁ ਵੈ ਦੇਵਾਃ ਪਞ੍ਚਾਬ੍ਦਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਸੁਤਾਃ। ਸੌਮ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਸੌਮ੍ਯਜਾ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਕਾਵ੍ਯਾ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਕਵੇਃ ਸੁਤਾਃ ।। ੫੬.

ਪਰਦਾਦੇ ਦੇਵਤੇ ਹਨ, ਪੰਜ ਸਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਸੋਮ ਤੋਂ ਜਣੇ ਸੋਮਯ ਪਿਤਰ ਹਨ, ਕਾਵ੍ਯ ਕਵੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਉਪਹੂਤਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ਦੇਵਾਃ ਸੋਮਜਾਃ ਸੋਮਪਾਸ੍ਤਥਾ। ਆਜ੍ਯਪਾਸ੍ਤੁ ਸ੍ਮृਤਾਃ ਕਾਵ੍ਯਾਸ੍ਤृਪ੍ਯਨ੍ਤਿ ਪਿਤृਜਾਤਯਃ ।। ੫੬.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸੱਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੋਮ ਤੋਂ ਜਣੇ ਤੇ ਸੋਮ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਘਿਉ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਕਾਵ੍ਯ ਪਿਤਰ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕਾਵ੍ਯਾ ਬਰ੍ਹਿषਦਸ਼੍ਚੈਵ ਅਗ੍ਨਿष੍ਵਾਤ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਤੇ ਤ੍ਰਿਧਾ। ਗृਹਸ੍ਥਾ ਯੇ ਚ ਯਜ੍ਵਾਨਾ ऋਤੁਰ੍ਬਰ੍ਹਿषਦੋ ਧ੍ਰੁਵਮ੍ ।। ੫੬.

ਕਾਵ੍ਯ, ਬਰਹਿਸ਼ਦ ਤੇ ਅਗਨਿਸ਼ਵਾਤ ਤਿੰਨ ਵੰਡ ਹਨ। ਜੋ ਘਰ-ਗ੍ਰਹਸਤੀ ਤੇ ਯਜਮਾਨ ਹਨ, ਉਹ ਰਿਤੂ ਦੇ ਬਰਹਿਸ਼ਦ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਗृਹਸ੍ਥਾਸ਼੍ਚਾਪਿ ਯਜ੍ਵਾਨਾ ਅਗ੍ਨਿष੍ਵਾਤ੍ਤਾਸ੍ਤਥਾਰ੍ਤ੍ਤਵਾਃ। ਅष੍ਟਕਾਪਤਯਃ ਕਾਵ੍ਯਾਃ ਪਞ੍ਚਾਬ੍ਦਾਸ੍ਤਾਨ੍ਨਿਬੋਧਤ ।। ੫੬.

ਘਰ-ਗ੍ਰਹਸਤੀ ਤੇ ਯਜਮਾਨ, ਅਗਨਿਸ਼ਵਾਤ ਤੇ ਅਰਧ-ਸਾਲ, ਅਸ਼ਟਕਾ ਦੇ ਪਤੀ, ਕਾਵ੍ਯ ਤੇ ਪੰਜ ਸਾਲ — ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੰਝ ਜਾਣੋ।

ਏषਾਂ ਸਂਵਤ੍ਸਰੋ ਹ੍ਯਗ੍ਨਿਃ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਤੁ ਪਰਿਵਤ੍ਸਰਃ। ਸੋਮ ਈਦ੍ਵਤ੍ਸਰਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚੈਵਾਨੁਵਤ੍ਸਰਃ ।। ੫੬.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਅੱਗ ਸਾਲ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਪਰਿਵਤਸਰ ਹੈ, ਸੋਮ ਇਦ੍ਵਤਸਰ ਹੈ ਤੇ ਵਾਯੂ ਅਨੁਵਤਸਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਰੁਦ੍ਰਸ੍ਤੁ ਵਤ੍ਸਰਸ੍ਤੇषਾਂ ਪਞ੍ਚਾਬ੍ਦਾ ਯੇ ਯੁਗਾਤ੍ਮਕਾਃ। ਲੇਖਾਸ਼੍ਵੈਵੋष੍ਮਪਾਸ਼੍ਚੈਵ ਦਿਵਾਕੀਰ੍ਤ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਤੇ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੫੬.

ਹੇ ਰੁਦਰ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਲ ਇਕ ਦਿਨ ਵਾਂਗ ਹੈ ਤੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਇਕ ਯੁਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਲੇਖਾ, ਅਸ਼ਵਾ, ਉਸ਼ਮਪਾ ਤੇ ਦਿਵਾਕੀਰਤੀ ਹਨ।

ਏਤੇ ਪਿਬਨ੍ਤ੍ਯਮਾਵਾਸ੍ਯਾਂ ਮਾਸਿ ਮਾਸਿ ਸੁਧਾਂ ਦਿਵਿ । ਤਾਂਸ੍ਤੇਨ ਤਰ੍ਪਯਾਮਾਸ ਯਾਵਦਾਸੀਤ੍ ਪੁਰੂਰਵਾਃ ।। ੫੬.

ਇਹ ਜੀਵ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਅਮਾਵੱਸ ਨੂੰ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀਂਦੇ ਹਨ। ਪੁਰੂਰਵਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਉਂਦੇ ਤਕ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹੀ ਤਰਪਤੀ ਦਿੱਤੀ।

ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਸ੍ਰਵਤੇ ਸੋਮਾਨ੍ਮਾਸਿ ਮਾਸਿ ਨਿਬੋਧਤ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸੁਧਾਮृਤਂ ਦ੍ਵੈ ਪਿਤॄਣਾਂ ਸੋਮਪਾਯਿਨਾਮ੍ ।। ੫੬.

ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਸੋਮ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਕਿਉਂ ਵਗਦਾ ਹੈ: ਇਸ ਕਰਕੇ ਸੋਮ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤੇ ਸੁਧਾ ਹੈ।

ਏਵਂ ਤਦਮृਤਂ ਸੌਮ੍ਯਂ ਸੁਧਾ ਚ ਮਧੁ ਚੈਵ ਹ । ਕृष੍ਣਪਕ੍ਸ਼ੇ ਯਥਾ ਚੇਨ੍ਦੋਃ ਕਲਾਃ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ।। ੫੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਮਿੱਠੀ ਸੁਧਾ ਤੇ ਮਧੁ, ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਪੰਦਰਾਂ ਕਲਾ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਘਟਦੀ ਹੈ, ਤਦਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਖਪ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪਿਬਨ੍ਤ੍ਯਮ੍ਬੁਮਯੀਰ੍ਦੇ ਵਾਸ੍ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤੁ ਛਨ੍ਦਜਾਃ। ਪੀਤ੍ਵਾ ਚ ਮਾਸਂ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼੍ਯਾਂ ਸੁਧਾਮृਤਮ੍ ।। ੫੬.

ਤਿੰਤੀਹ ਤਿੰਨ ਛੰਦਾਂ ਤੋਂ ਜੰਮੇ, ਪਾਣੀ ਰੂਪ ਜੀਵ, ਚੌਦਵੀਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਮਹੀਨਾ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਪੀਯਮਾਨਸ੍ਤੁ ਦੈਵਤੈਸ਼੍ਚ ਨਿਸ਼ਾਕਰਃ। ਸਮਾਗਚ੍ਛਦਮਾਵਾਸ੍ਯਾਂ ਭਾਗੇ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ੇ ਸ੍ਥਿਤਃ ।। ੫੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਦੇਵਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਪੰਦਰਵੇਂ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਮਾਵੱਸ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸੁषੁਮ੍ਨਾਪ੍ਯਾਯਿਤਞ੍ਚੈਵ ਅਮਾਵਾਸ੍ਯਾਂ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍। ਪਿਬਨ੍ਤਿ ਦ੍ਵਿਕਲਂ ਕਾਲਂ ਪਿਤਰਸ੍ਤੇ ਸੁਧਾਮृਤਮ੍ ।। ੫੬.

ਅਤੇ, ਅਮਾਵੱਸ ਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਯਮ ਹੈ, ਸੋਮ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਿਤਰ ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਦੋ ਕਲਾ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀਂਦੇ ਹਨ।

ਤਤਃ ਪੀਤਕ੍ਸ਼ਯੇ ਸੋਮੇ ਸੂਰ੍ਯੋऽਸਾਵੇਕਰਸ਼੍ਮਿਨਾ। ਆਪ੍ਯਾਯਯਤ੍ਸੁषੁਮ੍ਨੇਨ ਪਿਤॄਣਾਂ ਸੋਮਪਾਯਿਨਾਮ੍ ।। ੫੬.

ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਸੋਮ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਇਕ ਹੀ ਕਿਰਣ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ ਰਾਹੀਂ ਸੋਮ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਮੁੜ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਨਿਃਸ਼ੇषਾਯਾਂ ਕਲਾਯਾਨ੍ਤੁ ਸੋਮਮਾਪ੍ਯਾਯਯਤ੍ ਪੁਨਃ। ਸੁषੁਮ੍ਨਾਪ੍ਯਾਯਮਾਨਸ੍ਯ ਭਾਗਂ ਭਾਗ ਮਹਃਕ੍ਰਮਾਤ੍। ਕਲਾਃ ਕ੍ਸ਼ੀਯਨ੍ਤਿ ਤਾਃ ਕृष੍ਣਾਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਾਯਯਨ੍ਤਿ ਚ ।। ੫੬.

ਜਦੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਲਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਸੋਮ ਮੁੜ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ ਨਾਲ ਭਰਦੇ ਸਮੇਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਘਟਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ।

ਏਵਂ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯ ਵੀਰ੍ਯੇਣ ਚਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯਾਪ੍ਯਾਯਿਤਾ ਤਨੁਃ। ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਪੌਰ੍ਣਮਾਸ੍ਯਾਂ ਵੈ ਸ਼ੁਕ੍ਲਃ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਮਣ੍ਡਲਃ। ਸਂਸਿਦ੍ਧਿਰੇਵਂ ਸੋਮਸ੍ਯ ਪਕ੍ਸ਼ਯੋਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਕृष੍ਣਯੋਃ ।। ੫੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਾ ਸਰੀਰ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਨੂੰ ਚਮਕਦਾ ਪੂਰਾ ਗੋਲ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਸੋਮ ਦਾ ਵਧਣਾ ਤੇ ਘਟਣਾ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇਉਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇष ਪਿਤृਮਾਨ੍ ਸੋਮਃ ਸ੍ਮृਤ ਇਦ੍ਵਤ੍ਸਰਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਕ੍ਰਾਨ੍ਤਃ ਪਂਚਦਸ਼ੈਃ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਸੁਧਾ ਮृਤਪਰਿਸ੍ਰਵੈਃ ।। ੫੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸੋਮ, ਜਿਸਨੂੰ ਪਿਤਰਮਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਾਂਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਦਰਾਂ ਤੇ ਅੱਧ ਕਲਾ ਵਿਚੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤੇ ਸੁਧਾ ਵਗਣ ਨਾਲ ਲੰਘਦਾ ਹੈ।

ਅਤਃ ਪਰ੍ਵਾਣਿ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਪਰ੍ਵਣਾਂ ਸਨ੍ਧਯਸ੍ਤਥਾ। ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਮਨ੍ਤਿ ਯਥਾ ਪਰ੍ਵਾਣੀਕ੍ਸ਼ੁਵੇਣ੍ਵੋਰ੍ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਤ ।। ੫੬.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਰਵਾਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਕਿ ਗੰਨੇ ਦੀ ਗੰਢ ਵਾਂਗ ਗੰਢੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਤਥਾਰ੍ਦ੍ਧਮਾਸਪਰ੍ਵਾਣਿ ਸ਼ੁਕ੍ਲਕृष੍ਣਾਨਿ ਵੈ ਵਿਦੁਃ। ਪੂਰ੍ਣਾਮਾਵਾਸ੍ਯਯੋਰ੍ਭੇਦੈਰ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰ੍ਯਾ ਸਨ੍ਧਯਸ਼੍ਚ ਵੈ । ਅਰ੍ਦ੍ਧਮਾਸਾਸ੍ਤੁ ਪਰ੍ਵਾਣਿ ਤृਤੀਯਾਪ੍ਰਭृਤੀਨਿ ਤੁ ।। ੫੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅੱਧ ਮਹੀਨੇ, ਚਾਹੇ ਸ਼ੁਕਲ ਹੋਣ ਜਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਪਰਵ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਤੇ ਅਮਾਵੱਸ ਦੇ ਫਰਕ ਗੰਢ ਤੇ ਜੋੜ ਹਨ, ਤੇ ਤੀਜ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅੱਧ ਮਹੀਨੇ ਪਰਵ ਹਨ।

ਅਗ੍ਨਯਾਧਾਨਕ੍ਰਿਯਾ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਪਰ੍ਵਸਨ੍ਧਿषੁ। ਸਾਯਾਹ੍ਨੇ ਪ੍ਰਤਿਪਚ੍ਚੈਵ ਸ ਕਾਲਃ ਪੌਰ੍ਣਮਾਸਿਕਃ ।। ੫੬.

ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਪਰਵਾਂ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਤੇ ਅੱਗ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਰਸਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਤੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।