ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਤਸ੍ਮੈ ਦੇਵਾਧਿਪਤ੍ਯਾਯ ਨਮਸ੍ਕਾਰਂ ਪ੍ਰਯੁਙ੍ਕ੍ਤ ਹ। ਯੇਨ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਮਚਿਨ੍ਤ੍ਯਞ੍ਚ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਜ੍ਞਾਨਚਕ੍ਸ਼ੁषਃ ।। ੫੫.

ਉਸ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅਧੀਨਤਾ ਵਾਲੇ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਖ ਵਾਲੇ ਸੁਖਮ ਤੇ ਅਚਿੰਤ ਰੂਪ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।

ਮਹਾਦੇਵ ਨਮਸ੍ਤੇऽਸ੍ਤੁ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰ ਨਮੋऽਸ੍ਤੁ ਤੇ। ਸੁਰਾਸੁਰਵਰ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਮਨੋਹਂਸ ਨਮੋऽਸ੍ਤੁ ਤੇ ।। ੫੫.

ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੋਵੇ; ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੋਵੇ; ਹੇ ਦੇਵ-ਅਸੁਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਹੇ ਮਨ ਦੇ ਹੰਸ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੋਵੇ।

ਏਤਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਗਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਸੁਰਾਃ ਸ੍ਵਂ ਸ੍ਵਂ ਨਿਵੇਸ਼ਨਮ੍। ਨਮਸ੍ਕਾਰਂ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜਾਨਾਃ ਸ਼ਙ੍ਕਰਾਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨੇ ।। ੫੫.

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਆਪਣੇ-अपने ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ, ਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ।

ਇਮਂ ਸ੍ਤਵਂ ਪਠੇਦ੍ਯਸ੍ਤੁ ਈਸ਼੍ਵਰਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ। ਕਾਮਾਂਸ਼੍ਚ ਲਭਤੇ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਪਾਪੇਭ੍ਯਸ੍ਤੁ ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੫੫.

ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਮਹਾਤਮਾ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਇਸ ਸਤੁਤੀ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਨਚਾਹੇ ਫਲ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਸਦਾ ਤੇਨ ਵਿष੍ਣੁਨਾ ਪ੍ਰਭਵਿष੍ਣੁਨਾ। ਮਹਾਦੇਵਪ੍ਰਸਾਦੇਨ ਉਕ੍ਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਨਾਤਨਮ੍। ਏਤਦ੍ਵਃ ਸਰ੍ਵਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਮਯਾ ਮਾਹੇਸ਼੍ਵਰਂ ਬਲਮ੍ ।। ੫੫.

ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ, ਜੋ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ, ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਸਦਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਜੋਂ ਕਿਹਾ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਬਲ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਅਗਾਤ੍ਕਥਮਮਾਵਾਸ੍ਯਾਂ ਮਾਸਿ ਮਾਸਿ ਦਿਵਂ ਨृਪਃ। ਐਲਃ ਪੁਰੂਰਵਾਃ ਸੂਤ ਕਥਂ ਵਾऽਤਰ੍ਪਯਤ੍ ਪਿਤॄਨ੍ ।। ੫੬.

ਹੇ ਰਾਜਾ, ਅਇਲਾ ਪੁਰੂਰਵਾਸ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਅਮਾਵੱਸ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ 'ਚ ਗਿਆ? ਹੇ ਸੂਤ, ਉਸ ਨੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਤਰਪਣ ਕੀਤਾ?

ਤਸ੍ਯ ਚਾਹਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਪ੍ਰਭਾਵਂ ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨ। ਐਲਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਸਂਯੋਗਂ ਸੋਮਸ੍ਯ ਚ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ ।। ੫੬.

ਹੇ ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਅਇਲਾ ਦਾ ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ, ਤੇ ਸੋਮਾ ਮਹਾਤਮਾ ਦੀ ਗੱਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਅਪਾਂਸਾਰਮਯਸ੍ਯੇਨ੍ਦੋਃ ਪਕ੍ਸ਼ਯੋਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਕृष੍ਣਯੋਃ। ਹ੍ਰਾਸਵृਦ੍ਧੀ ਪਿਤृਮਤਃ ਪਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਚ ਵਿਨਿਰ੍ਣਯਃ ।। ੫੬.

ਚੰਨਣ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਵਾਧੂ ਤੇ ਘਾਟ ਕਾਲੀ ਤੇ ਚਿੱਟੀ ਪੱਖ ਵਲੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੱਖ ਦੀ ਵਧਣ-ਘਟਣ ਦੀ ਨਿਯਮਤਾ ਪਿਤਰਾਂ ਵਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸੋਮਾਚ੍ਚੈਵਾਮृਤਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ ਪਿਤॄਣਾਂ ਤਰ੍ਪਣਂ ਤਥਾ। ਕਵ੍ਯਾਗ੍ਨੇਸ਼੍ਚਾਤ੍ਤਸੋਮਾਨਾਂ ਪਿਤॄਣਾਞ੍ਚੈਵ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ।। ੫੬.

ਸੋਮ ਤੋਂ ਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਾਵ੍ਯ ਅੱਗ ਵਿਚੋਂ ਸੋਮ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਯਥਾ ਪੁਰੂਰਵਾਸ਼੍ਚੈਲ ਤਰ੍ਪਯਾਮਾਸ ਵੈ ਪਿਤॄਨ੍। ਏਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਪਰ੍ਵਾਣਿ ਚ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ ।। ੫੬.

ਜਿਵੇਂ ਇਲਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪੁਰੂਰਵਾ ਨੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਵਰਣ ਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਯਦਾ ਤੁ ਚਨ੍ਦ੍ਰਸੂਰ੍ਯੌ ਤੌ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰੇਣ ਸਮਾਗਤੌ। ਅਮਾਵਾਸ੍ਯਾਨ੍ਨਿਵਸਤ ਏਕਰਾਤ੍ਰੈਕਮਣ੍ਡਲੇ ।। ੫੬.

ਜਦੋਂ ਚੰਨਣ ਤੇ ਸੂਰਜ ਕਿਸੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਮਾਵੱਸ ਦੀ ਇਕ ਰਾਤ ਲਈ ਇਕੋ ਆਕਾਸ਼ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਸ ਗਚ੍ਛਤਿ ਤਦਾ ਦ੍ਰष੍ਟੁਂ ਦਿਵਾਕਰਨਿਸ਼ਾਕਰੌ। ਅਮਾਵਸ੍ਯਾਮਮਾਵਾਸ੍ਯਾਂ ਮਾਤਾਮਹਪਿਤਾਮਹੌ। ਅਭਿਵਾਦ੍ਯ ਤਦਾ ਤਤ੍ਰ ਕਾਲਾਪੇਕ੍ਸ਼ਃ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ।। ੫੬.

ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਨਣ ਅਮਾਵੱਸ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਮਾਵੱਸ ਨੂੰ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਪਿਓ-ਦਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰਤਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਸਮੇਂ ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸੀਦਮਾਨਾਤ੍ ਸੋਮਾਚ੍ਚ ਪਿਤ੍ਰਰ੍ਥਂ ਤਤ੍ਪਰਿਸ੍ਰਵਾਤ੍। ਐਲਃ ਪੁਰੂਰਵਾ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਮਾਸਿ ਮਾਸਿ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਤਃ। ਉਵਾਸ੍ਤੇ ਪਿਤृਮਨ੍ਤਂ ਤਂ ਸਸੋਮਂ ਸ ਦਿਵਾਸ੍ਥਿਤਃ ।। ੫੬.

ਜਦੋਂ ਸੋਮ ਚੰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਉਸ ਤੋਂ ਰਸ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਇਲਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪੁਰੂਰਵਾ ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਮਹੀਨੇ-ਮਹੀਨੇ ਪਿਤਰਾਂ, ਸੋਮ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

ਦ੍ਵਿਲਵਂ ਕੁਹੁਮਾਤ੍ਰਂ ਤੁ ਤੇ ਉਭੇ ਤੁ ਵਿਚਾਰ੍ਯ ਸਃ। ਸਿਨੀਵਾਲੀਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਸਿਨੀਵਾਲੀਮੁਪਾਸਕਃ ।। ੫੬.

ਉਹ ਦੋਹਾਂ, ਦੁੱਗਣੇ ਤੇ ਕੁਹੁ ਦੇ ਮਾਪ ਨੂੰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੀਨੀਵਾਲੀ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੀਨੀਵਾਲੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਕੁਹੂਮਾਤ੍ਰਾਂ ਕਲਾਞ੍ਚੈਵ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵੋਪਾਸ੍ਤੇ ਕੁਹੁਂ ਪੁਨਃ। ਸ ਤਦਾ ਭਾਨੁਮਤ੍ਯੇਕ ਕਾਲਾਵੇਕ੍ਸ਼ੀ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ ।। ੫੬.

ਕੁਹੁ ਦਾ ਮਾਪ ਤੇ ਕਲਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਕੁਹੁ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਸਮੇਂ, ਭਾਨੁਮਤੀ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਕਲਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।

ਸੁਧਾਮृਤਂ ਕੁਤਃ ਸੋਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਸ੍ਰਵੇਨ੍ਮਾਸਤृਪ੍ਤਯੇ। ਦਸ਼ਭਿਃ ਪਞ੍ਚਭਿਸ਼੍ਚੈਵ ਸੁਧਾਮृਤਪਰਿਸ੍ਰਵੈਃ ।। ੫੬.

ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਸੋਮ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕਿਵੇਂ ਵਗਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਦਸ ਤੇ ਪੰਜ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਗਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਕृष੍ਣਪਕ੍ਸ਼ੇ ਤਦਾ ਪੀਤ੍ਵਾ ਦੁਹ੍ਯਮਾਨਂ ਤਥਾਂਸ਼ੁਭਿਃ। ਸਦ੍ਯਃ ਪਕ੍ਸ਼ਰਤਾ ਤੇਨ ਸੌਮ੍ਯੇਨ ਮਧੁਨਾ ਚ ਸਃ ।। ੫੬.

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਚੰਨਣ ਦੀ ਕਿਰਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੁੱਧ ਪੀ ਕੇ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਸੋਮ ਦੇ ਮਧੁਰ ਰਸ ਨਾਲ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਨਿਰ੍ਵਾਪਣਾਰ੍ਥਂ ਦਤ੍ਤੇਨ ਪਿਤ੍ਰੇਣ ਵਿਧਿਨਾ ਨृਪਃ। ਸੁਧਾਮृਤੇਨ ਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਤਰ੍ਪਯਾਮਾਸ ਵੈ ਪਿਤॄਨ੍। ਸੌਮ੍ਯਾ ਬਰ੍ਹਿषਦਃ ਕਾਵ੍ਯਾ ਅਗ੍ਨਿष੍ਵਾਤ੍ਤਾਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ।। ੫੬.

ਹਵਨ ਲਈ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿਤਾ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ। ਸੋਮਯ, ਬਰਹਿਸ਼ਦ, ਕਾਵ੍ਯ ਤੇ ਅਗਨਿਸ਼ਵਾਤ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ।

ऋਤੁਰਗ੍ਨਿਸ੍ਤੁ ਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਸ ਤੁ ਸਂਵਤ੍ਸਰੋ ਮਤਃ। ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਹ੍ਯृਤਵਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦृਤੁਭ੍ਯਸ਼੍ਚਾਰ੍ਤ੍ਤਵਾਸ਼੍ਚ ਯੇ । ੫੬.

ਜੋ ਰਿਤੂ ਦਾ ਅੱਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਰਿਤੂਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ, ਤੇ ਰਿਤੂਆਂ ਤੋਂ ਅਰਧ-ਸਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।

ਆਰ੍ਤ੍ਤਵਾ ਹ੍ਯਰ੍ਦ੍ਧਮਾਸਾਖ੍ਯਾਃ ਪਿਤਰੋ ਹ੍ਯਬ੍ਦਸੂਨਵਃ। ऋਤੁਃ ਪਿਤਾਮਹਾ ਮਾਸਾ ऋਤੁਸ਼੍ਚੈਵਾਭ੍ਦਸੂਨਵਃ ।। ੫੬.

ਅਰਧ-ਸਾਲਾਂ ਨੂੰ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਸਾਲ ਦੇ ਜਣੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਤੂ ਦਾਦਾ ਹੈ, ਮਹੀਨੇ ਸਾਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਤੇ ਰਿਤੂ ਵੀ।

ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹਾਸ੍ਤੁ ਵੈ ਦੇਵਾਃ ਪਞ੍ਚਾਬ੍ਦਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਸੁਤਾਃ। ਸੌਮ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਸੌਮ੍ਯਜਾ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਕਾਵ੍ਯਾ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਕਵੇਃ ਸੁਤਾਃ ।। ੫੬.

ਪਰਦਾਦੇ ਦੇਵਤੇ ਹਨ, ਪੰਜ ਸਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਸੋਮ ਤੋਂ ਜਣੇ ਸੋਮਯ ਪਿਤਰ ਹਨ, ਕਾਵ੍ਯ ਕਵੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਉਪਹੂਤਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ਦੇਵਾਃ ਸੋਮਜਾਃ ਸੋਮਪਾਸ੍ਤਥਾ। ਆਜ੍ਯਪਾਸ੍ਤੁ ਸ੍ਮृਤਾਃ ਕਾਵ੍ਯਾਸ੍ਤृਪ੍ਯਨ੍ਤਿ ਪਿਤृਜਾਤਯਃ ।। ੫੬.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸੱਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੋਮ ਤੋਂ ਜਣੇ ਤੇ ਸੋਮ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਘਿਉ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਕਾਵ੍ਯ ਪਿਤਰ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕਾਵ੍ਯਾ ਬਰ੍ਹਿषਦਸ਼੍ਚੈਵ ਅਗ੍ਨਿष੍ਵਾਤ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਤੇ ਤ੍ਰਿਧਾ। ਗृਹਸ੍ਥਾ ਯੇ ਚ ਯਜ੍ਵਾਨਾ ऋਤੁਰ੍ਬਰ੍ਹਿषਦੋ ਧ੍ਰੁਵਮ੍ ।। ੫੬.

ਕਾਵ੍ਯ, ਬਰਹਿਸ਼ਦ ਤੇ ਅਗਨਿਸ਼ਵਾਤ ਤਿੰਨ ਵੰਡ ਹਨ। ਜੋ ਘਰ-ਗ੍ਰਹਸਤੀ ਤੇ ਯਜਮਾਨ ਹਨ, ਉਹ ਰਿਤੂ ਦੇ ਬਰਹਿਸ਼ਦ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਗृਹਸ੍ਥਾਸ਼੍ਚਾਪਿ ਯਜ੍ਵਾਨਾ ਅਗ੍ਨਿष੍ਵਾਤ੍ਤਾਸ੍ਤਥਾਰ੍ਤ੍ਤਵਾਃ। ਅष੍ਟਕਾਪਤਯਃ ਕਾਵ੍ਯਾਃ ਪਞ੍ਚਾਬ੍ਦਾਸ੍ਤਾਨ੍ਨਿਬੋਧਤ ।। ੫੬.

ਘਰ-ਗ੍ਰਹਸਤੀ ਤੇ ਯਜਮਾਨ, ਅਗਨਿਸ਼ਵਾਤ ਤੇ ਅਰਧ-ਸਾਲ, ਅਸ਼ਟਕਾ ਦੇ ਪਤੀ, ਕਾਵ੍ਯ ਤੇ ਪੰਜ ਸਾਲ — ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੰਝ ਜਾਣੋ।

ਏषਾਂ ਸਂਵਤ੍ਸਰੋ ਹ੍ਯਗ੍ਨਿਃ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਤੁ ਪਰਿਵਤ੍ਸਰਃ। ਸੋਮ ਈਦ੍ਵਤ੍ਸਰਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚੈਵਾਨੁਵਤ੍ਸਰਃ ।। ੫੬.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਅੱਗ ਸਾਲ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਪਰਿਵਤਸਰ ਹੈ, ਸੋਮ ਇਦ੍ਵਤਸਰ ਹੈ ਤੇ ਵਾਯੂ ਅਨੁਵਤਸਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਰੁਦ੍ਰਸ੍ਤੁ ਵਤ੍ਸਰਸ੍ਤੇषਾਂ ਪਞ੍ਚਾਬ੍ਦਾ ਯੇ ਯੁਗਾਤ੍ਮਕਾਃ। ਲੇਖਾਸ਼੍ਵੈਵੋष੍ਮਪਾਸ਼੍ਚੈਵ ਦਿਵਾਕੀਰ੍ਤ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਤੇ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੫੬.

ਹੇ ਰੁਦਰ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਲ ਇਕ ਦਿਨ ਵਾਂਗ ਹੈ ਤੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਇਕ ਯੁਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਲੇਖਾ, ਅਸ਼ਵਾ, ਉਸ਼ਮਪਾ ਤੇ ਦਿਵਾਕੀਰਤੀ ਹਨ।

ਏਤੇ ਪਿਬਨ੍ਤ੍ਯਮਾਵਾਸ੍ਯਾਂ ਮਾਸਿ ਮਾਸਿ ਸੁਧਾਂ ਦਿਵਿ । ਤਾਂਸ੍ਤੇਨ ਤਰ੍ਪਯਾਮਾਸ ਯਾਵਦਾਸੀਤ੍ ਪੁਰੂਰਵਾਃ ।। ੫੬.

ਇਹ ਜੀਵ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਅਮਾਵੱਸ ਨੂੰ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀਂਦੇ ਹਨ। ਪੁਰੂਰਵਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਉਂਦੇ ਤਕ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹੀ ਤਰਪਤੀ ਦਿੱਤੀ।

ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਸ੍ਰਵਤੇ ਸੋਮਾਨ੍ਮਾਸਿ ਮਾਸਿ ਨਿਬੋਧਤ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸੁਧਾਮृਤਂ ਦ੍ਵੈ ਪਿਤॄਣਾਂ ਸੋਮਪਾਯਿਨਾਮ੍ ।। ੫੬.

ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਸੋਮ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਕਿਉਂ ਵਗਦਾ ਹੈ: ਇਸ ਕਰਕੇ ਸੋਮ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤੇ ਸੁਧਾ ਹੈ।

ਏਵਂ ਤਦਮृਤਂ ਸੌਮ੍ਯਂ ਸੁਧਾ ਚ ਮਧੁ ਚੈਵ ਹ । ਕृष੍ਣਪਕ੍ਸ਼ੇ ਯਥਾ ਚੇਨ੍ਦੋਃ ਕਲਾਃ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ।। ੫੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਮਿੱਠੀ ਸੁਧਾ ਤੇ ਮਧੁ, ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਪੰਦਰਾਂ ਕਲਾ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਘਟਦੀ ਹੈ, ਤਦਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਖਪ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।