ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਧ੍ਰੁਵਃ ਕਾਲੋ ਗ੍ਰਹਾਣਾਂ ਤੁ ਵਿਭਕ੍ਤਾਨਾਂ ਚਤੁਰ੍ਦਿਸ਼ਮ੍ । ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਸ਼੍ਰਵਿष੍ਠਾ ਸ੍ਯਾਦਯਨਾਨਾਂ ਤਥੋਤ੍ਤਰਮ੍ ।। ੫੩.

ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਲਈ ਧ੍ਰੁਵ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਵਿਸ਼ਠਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਤੇ ਅਯਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਹੈ।

ਵਰ੍षਾਣਾਞ੍ਚਾਪਿ ਪਞ੍ਚਾਨਾਮਾਦ੍ਯਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ऋਤੂਨਾਂ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਞ੍ਚਾਪਿ ਮਾਸਾਨਾਂ ਮਾਘ ਏਵ ਚ ।। ੫੩.

ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸੰਵਤਸਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਰੁਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੀਤ, ਤੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਘ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ।

ਪਕ੍ਸ਼ਾਣਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਪਕ੍ਸ਼ਸ੍ਤੁ ਤਿਥੀਨਾਂ ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਥਾ। ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਵਿਭਾਗਾਨਾਮਹਸ਼੍ਚਾਪਿ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ ।। ੫੩.

ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ; ਤਿਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਤਿਥਿ (ਪ੍ਰਤਿਪਤ), ਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਾਨਾਂ ਤਥੈਵਾਦਿਰ੍ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤੋ ਰੁਦ੍ਰਦੈਵਤਃ। ਅਕ੍ਸ਼੍ਣੋਸ਼੍ਚਾਪਿ ਨਿਮੇषਾਦਿਃ ਕਾਲਃ ਕਾਲਵਿਦੋ ਮਤਃ ।। ੫੩.

ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਰੁਦ੍ਰ ਮੁਹੂਰਤ ਹੈ; ਅੱਖ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਮੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰਵਣਾਨ੍ਤਂ ਸ਼੍ਰਵਿष੍ਠਾਦਿਯੁਗਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਞ੍ਚਵਾਰ੍षਿਕਮ੍। ਭਾਨੋਰ੍ਗਤਿਵਿਸ਼ੇषੇਣ ਚਕ੍ਰਵਤ੍ ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੫੩.

ਸ਼੍ਰਵਿਸ਼ਠਾ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰਵਣ ਤੱਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚਲਣ ਨਾਲ ਇਹ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।

ਦਿਵਾਕਰਃ ਸ੍ਮृਤਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕਾਲਸ੍ਤਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਚੇਸ਼੍ਵਰਮ੍। ਚਤੁਰ੍ਵਨਿਧਾਨਾਂ ਭੂਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਕਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਕਃ ।। ੫੩.

ਇਸ ਕਰਕੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਹੀ ਸਮਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣੋ ਜੋ ਚਾਰ ਵੰਨ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਚਲਣ ਅਤੇ ਰੁਕਣ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇष ਜ੍ਯੋਤਿषਾਮੇਵ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ੋऽਰ੍ਥਨਿਸ਼੍ਚਯਾਤ੍। ਲੋਕਸਂਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਮੀਸ਼੍ਵਰੇਣ ਵਿਨਿਰ੍ਮਿਤਃ ।। ੫੩.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋਤੀਆਂ ਦੀ ਇਹ ਵਯਵਸਥਾ ਅਰਥ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤੀ ਲਈ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਲਈ, ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ।

ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਃ ਸ਼੍ਰਵਣੇਨਾਸੌ ਸਂਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਸ਼੍ਚ ਧ੍ਰੁਵੇ ਤਥਾ। ਸਰ੍ਵਤੋऽਨ੍ਤੇषੁ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣੋ ਵृਕ੍ਸ਼ਾਕਾਰ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਿਃ ।। ੫੩.

ਇਹ ਸ਼੍ਰਵਣ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਧ੍ਰੁਵ ਤੇ ਸੰਕੁਚਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਅੰਤਾਂ ਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਆਕਾਰ ਵ੍ਰੱਖ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਇਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ।

ਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਮ੍ਭਗਵਤਾ ਕਲ੍ਪਾਦੌ ਸਂਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ। ਸਾਸ਼੍ਰਯਃ ਸੋऽਭਿਮਾਨੀ ਚ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਜ੍ਯੋਤਿਰਾਤ੍ਮਕਃ। ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਃ ਪ੍ਰਧਾਨਸ੍ਯ ਪਰਿਣਾਮੋऽਯਮਦ੍ਭੁਤਃ ।। ੫੩.

ਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ; ਇਹ ਆਧਾਰ ਵਾਲੀ, ਅਭਿਮਾਨੀ, ਸਾਰੀਆਂ ਜੋਤੀਆਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਅਦਭੁਤ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੈ।

ਨੈਵ ਸ਼ਕ੍ਯਂ ਪ੍ਰਸਂਖ੍ਯਾਤੁਂ ਯਾਥਾਤਥ੍ਯੇਨ ਕੇਨਚਿਤ੍। ਗਤਾਗਤਂ ਮਨੁष੍ਯੇषੁ ਜ੍ਯੋਤਿषਾਂ ਮਾਂਸਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ ।। ੫੩.

ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੱਲੋਂ ਜੋਤੀਆਂ ਦੀ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਨੂੰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗਿਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋਤੀਆਂ ਦੀ ਚਲਣ ਮਾਂਸ ਦੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ।

ਆਗਮਾਦਨੁਮਾਨਾਚ੍ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਾਦੁਪਪਤ੍ਤਿਤਃ। ਪਰੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਨਿਪੁਣਂ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਤਵ੍ਯਂ ਵਿਪਸ਼੍ਚਿਤਾ ।। ੫੩.

ਅਗਮ, ਤਰਕ, ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ, ਇਹ ਗੱਲ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਨਾਲ ਜਾਂਚ ਕੇ, ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਮੰਨਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਹੈ।

ਚਕ੍ਸ਼ੁਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਜਲਂ ਲੇਖ੍ਯਂ ਗਣਿਤਂ ਬੁਦ੍ਧਿਸਤ੍ਤਮਾਃ। ਪਞ੍ਚੈਤੇ ਹੇਤਵੋ ਜ੍ਞੇਯਾ ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਗਣਵਿਚਿਨ੍ਤਨੇ ।। ੫੩.

ਅੱਖ, ਸ਼ਾਸਤਰ, ਪਾਣੀ, ਲਿਖਤ ਅਤੇ ਗਣਨਾ—ਇਹ ਪੰਜ ਕਾਰਣ ਜੋਤੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਦੇਸ਼ੇ ਮਹਾਪੁਣ੍ਯਮੇਤਦਾਖ੍ਯਾਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍। ਵृਤ੍ਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਪੁਰੋਗਾਣਾਂ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇ ਮਹਾਦ੍ਯੁਤੇ। ਏਤਦਾਖ੍ਯਾਹਿ ਨਃ ਸਮ੍ਯਗ੍ ਯਥਾ ਵृਤ੍ਤਂ ਤਪੋਧਨ ।। ੫੪.

ਇਹ ਮਹਾਨ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਉੱਤਮ ਕਥਾ ਕਿਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ, ਕਿਹੜੇ ਮਹਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੀ? ਸਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੋ, ਤਪਸਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਹੋਈ ਸੀ।

ਯਥਾ ਸ਼੍ਰੁਤਂ ਮਯਾ ਪੂਰ੍ਵਂ ਵਾਯੁਨਾ ਜਗਦਾਯੁਨਾ। ਕਥ੍ਯਮਾਨਂ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾਃ ਸਤ੍ਰੇ ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਕੇ ।। ੫੪.

ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਯੂ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਜੀਵਨ ਹੈ, ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਕਥਾ ਦੋਹਾਂ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲਏ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਰਹੇ ਸਨ।

ਨੀਲਤਾ ਯੇਨ ਕਣ੍ਠਸ੍ਯ ਦੇਵਦੇਵਸ੍ਯ ਸ਼ੂਲਿਨਃ। ਤਦਹਂ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਯਿष੍ਯਾਮਿ ਸ਼੍ਰृਣੁਧ੍ਵਂ ਸ਼ਂਸਿਤਵ੍ਰਤਾਃ ।। ੫੪.

ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਧਾਰੀ ਦੇ ਗਲੇ ਦੀ ਨੀਲੀ ਛਾਂ ਹੋਈ, ਉਹ ਮੈਂ ਦੱਸਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਸੁਣੋ, ਜੋ ਵ੍ਰਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋ।

ਉਤ੍ਤਰੇ ਸ਼ੈਲਰਾਜਸ੍ਯ ਸਰਾਂਸਿ ਸਰਿਤੋ ਹ੍ਰਦਾਃ। ਪੁਣ੍ਯੋਦ੍ਯਾਨੇषੁ ਤੀਰ੍ਥੇषੁ ਦੇਵਤਾਯਤਨੇषੁ ਚ। ਗਿਰਿਸ਼੍ਰृਙ੍ਗੇषੁ ਤੁਙ੍ਗੇषੁ ਗਹ੍ਵਰੋਪਵਨੇषੁ ਚ ।। ੫੪.

ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ ਝੀਲਾਂ, ਦਰਿਆ, ਤੇ ਹ੍ਰਦ ਹਨ; ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਗਾਂ, ਤੀਰਥਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ, ਉੱਚੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ, ਤੇ ਗਹਿਰੀਆਂ ਜੰਗਲਾਂ ਤੇ ਉਪਵਨ ਹਨ।

ਦੇਵਭਕ੍ਤਾ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨੋ ਮੁਨਯਃ ਸ਼ਂਸਿਤਵ੍ਰਤਾਃ। ਸ੍ਤੁਵਨ੍ਤਿ ਚ ਮਹਾਦੇਵਂ ਯਤ੍ਰ ਯਥਾਵਿਧਿ ।। ੫੪.

ਉਥੇ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ, ਦੇਵ ਭਗਤ, ਤੇ ਵ੍ਰਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ, ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਤਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ऋਗ੍ਯਜੁਃਸਾਮਵੇਦੈਸ਼੍ਚ ਨृਤ੍ਯਗੀਤਾਰ੍ਚ੍ਚਨਾਦਿਭਿਃ। ਓਙ੍ਕਾਰੇਣ ਨਮਸ੍ਕਾਰੈਰਰ੍ਚ੍ਚਯਨ੍ਤਿ ਸਦਾ ਸ਼ਿਵਮ੍ ।। ੫੪.

ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦਾਂ ਨਾਲ, ਨੱਚ ਕੇ, ਗਾ ਕੇ, ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ, ਓਂਕਾਰ ਉਚਾਰ ਕੇ ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੇ ਜ੍ਯੋਤਿषਾਂ ਚਕ੍ਰੇ ਮਧ੍ਯਵ੍ਯਾਪ੍ਤੇ ਦਿਵਾਕਰੇ। ਦੇਵਤਾ ਨਿਯਤਾਤ੍ਮਾਨਃ ਸਰ੍ਵੇ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਤਾਂ ਕਥਾਮ੍ । ਅਥ ਨਿਯਮਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਣਸ਼ੇषਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ ।। ੫੪.

ਜਦੋਂ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਚੱਲਿਆ ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਿਚਕਾਰ ਸੀ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਉਸ ਗੱਲ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਲਾ ਕੇ ਖੜੇ ਰਹੇ। ਜੋ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਸਿਰਫ਼ ਸਾਹ ਲੈ ਕੇ ਜੀਉਂਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।

ਨਮਸ੍ਤੇ ਨੀਲਕਣ੍ਠਾਯ ਇਤ੍ਯੁਵਾਚ ਸਦਾਗਤਿਃ। ਤਚ੍ਛੁਤ੍ਵਾ ਭਾਵਿਤਾਤ੍ਮਾਨੋ ਮੁਨਯਃ ਸ਼ਂਸ਼ਿਤਵ੍ਰਤਾਃ। ਵਾਲਖਿਲ੍ਯੇਤਿ ਵਿਖ੍ਯਾਤਾਃ ਪਤਙ੍ਗਸਹਚਾਰਿਣਃ ।। ੫੪.

ਸਦਾ-ਗਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਨੀਲਕੰਠ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।' ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਮਨ ਲਾ ਕੇ ਤੇ ਪੱਕੇ ਵ੍ਰਤ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਜੋ ਵਲਖਿਲਯਾ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਸਾਥੀ ਹਨ, ਉਹ ਉਥੇ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਅष੍ਟਾਸ਼ੀਤਿਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਮੁਨੀਨਾਮੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਰੇਤਸਾਮ੍। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪृਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਵੈ ਵਾਯੁਂ ਵਾਯੁਪਰ੍ਣਾਮ੍ਬੁਭੋਜਨਾਃ ।। ੫੪.

ਅੱਠਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਉੱਚੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਉੱਤੇ ਸਾਹ, ਪੱਤਿਆਂ ਤੇ ਪਾਣੀ ਤੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਵਾਯੂ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ।

ਨੀਲਕਣ੍ਠੇਤਿ ਯਤ੍ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਤ੍ਵਯਾ ਪਵਨਸਤ੍ਤਮ। ਏਤਦ੍ਦੁਹ੍ਯਂ ਪਵਿਤ੍ਰਾਣਾਂ ਪੁਣ੍ਯਂ ਪੁਣ੍ਯਕृਤਾਂ ਵਰਾਃ ।। ੫੪.

ਹੇ ਵਾਯੂ, ਜੋ ਤੂੰ ਨੀਲਕੰਠ ਬਾਰੇ ਆਖਿਆ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਰਾਜ਼ ਹੈ, ਤੇ ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।

ਤਦ੍ਵਯਂ ਸ਼੍ਰੋਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮਸ੍ਤ੍ਵਤ੍ਪ੍ਰਸਾਦਾਤ੍ਪ੍ਰਭਞ੍ਜਨ। ਨੀਲਤਾ ਯੇਨ ਕਣ੍ਠਸ੍ਯ ਕਾਰਣੇਨਾਮ੍ਬਿਕਾਪਤੇਃ ।। ੫੪.

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੰਜਨ, ਅਸੀਂ ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅੰਬਿਕਾ ਦੇ ਪਤੀ ਦੇ ਗਲੇ ਦਾ ਨੀਲਾ ਰੰਗ ਕਿਉਂ ਹੋਇਆ।

ਸ਼੍ਰੋਤੁਮਿਚ੍ਛਾ ਮਹੇ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਤਵ ਵਕ੍ਰਾਦ੍ਵਿਸ਼ੇषਤਃ। ਯਾਵਦ੍ਵਾਚਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਸਾਰ੍ਥਾਸ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਤ੍ਵਯੇਰਿਤਾਃ ।। ੫੪.

ਅਸੀਂ ਇਹ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ, ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਤੂੰ ਬੋਲਦਾ ਰਹੇਂ, ਤੇਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਾਰਥਕ ਹਨ।

ਵਰ੍ਣਸ੍ਥਾਨਗਤੇ ਵਾਯੌ ਵਾਗ੍ਵਿਧਿਃ ਸਂਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ। ਜ੍ਞਾਨਂ ਪੂਰ੍ਵਮਥੋਤ੍ਸਾਹ ਸ੍ਤ੍ਵਤ੍ਤੋ ਵਾਯੋ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ।। ੫੪.੧੩ . ਤ੍ਵਯਿ ਨਿष੍ਪਨ੍ਦਮਾਨੇ ਤੁ ਸ਼ੇषਾ ਵਰ੍ਣਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਯਃ। ਯਤ੍ਰ ਵਾਚੋ ਨਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਦੇਹਬਨ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਦੁਰ੍ਲਭਾਃ ।। ੫੪.

ਜਦੋਂ ਵਾਯੂ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੋਲ ਚੱਲ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਗਿਆਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਤਸ਼ਾਹ, ਦੋਵੇਂ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਵਾਯੂ। ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਹੋਰ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਚਲਣ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਬੋਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਗੰਢ ਟਿਕਾਉਣੀ ਔਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਤੇऽਸ੍ਤਿ ਸਦ੍ਭਾਵਃ ਸਰ੍ਵਗਸ੍ਤ੍ਵਂ ਸਦਾਨਿਲ। ਨਾਨ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਗਤੋ ਦੇਵਸ੍ਤ੍ਵਦृਤੇਸ਼़ਸ੍ਤਿ ਸਮੀਰਣ ।। ੫੪.

ਉਥੇ ਵੀ ਤੇਰੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਵਿਆਪਕ ਵਾਯੂ। ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੀ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਦੇਵਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਹੇ ਸਮੀਰਨ।

ਏष ਵੈ ਜੀਵਲੋਕਸ੍ਤੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਃ ਸਰ੍ਵਤੋऽਨਿਲ। ਵੇਤ੍ਥ ਵਾਚਸ੍ਪਤਿਂ ਦੇਵਂ ਮਨੋਨਾਯਕਮੀਸ੍ਵਰਮ੍ ।। ੫੪.

ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਰੂਪ ਵਾਯੂ ਹੈਂ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਬੋਲ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਮਨ ਦੇ ਨਾਇਕ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ।

ਬ੍ਰੂਹਿ ਤਤ੍ਕਣ੍ਠਦੇਸ਼ਸ੍ਯ ਕਿਂ ਕृਤਾ ਰੂਪਵਿਕ੍ਰਿਯਾ। ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਵਾਕ੍ਯਨ੍ਤਤਸ੍ਤੇषਾਮृषੀਣਾਂ ਭਾਵਿਤਾਤ੍ਮਾਨਾਮ੍। ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਵਾਚ ਮਹਾਤੇਜਾ ਵਾਯੁਰ੍ਲੋਕ ਨਮਸ੍ਕृਤਃ ।। ੫੪.

ਸਾਨੂੰ ਦੱਸ, ਗਲੇ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਬਦਲਾਅ ਆਇਆ? ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਨ ਲਾ ਕੇ ਬੈਠੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਮੁੱਕੀ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲੇ, ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰੇ ਵਾਯੂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

ਪੁਰਾ ਕृਤਯੁਗੇ ਵਿਪ੍ਰੋ ਵੇਦਨਿਰ੍ਣਯਤਤ੍ਪਰਃ। ਵਸਿष੍ਠੋ ਨਾਮ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਮਾਨਸੋ ਵੈ ਪ੍ਰਜਾਪਤੇਃ ।। ੫੪.

ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ, ਕਲਿਯੁਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਵਸੀਸ਼ਠ ਸੀ। ਉਹ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਨੇਕ ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਮਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।