ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਤ੍ਯੇष ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ੋ ਵਃ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਂ ਜ੍ਯੌਤਿषਸ੍ਯ ਚ। ਦ੍ਵੀਪਾਨਾਮੁਦ੍ਨਧੀਨਾਂ ਚ ਪਰ੍ਵਤਾਨਾਂ ਤਥੈਵ ਚ ।। ੫੩.

ਇਹ ਧਰਤੀ, ਤਾਰਿਆਂ, ਟਾਪੂਆਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ।

ਵਰ੍षਾਣਾਂ ਚ ਨਦੀਨਾਞ੍ਚ ਯੇषੁ ਤੇषੁ ਵਸਨ੍ਤਿ ਵੈ। ਏਤੇ ਚੈਵ ਗ੍ਰਹਾਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰੇषੁ ਸਮੁਤ੍ਥਿਤਾਃ ।। ੫੩.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਇਹ ਗ੍ਰਹ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਭਰੇ।

ਵਿਵਸ੍ਵਾਨਦਿਤੇਃ ਪੁਤ੍ਰਃ ਸੂਰ੍ਯੋ ਵੈ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁषੇऽਨ੍ਤਰੇ। ਵਿਸ਼ਾਖਾਸੁ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਗ੍ਰਹਾਣਾਂ ਪ੍ਰਥਮੋ ਗ੍ਰਹਃ ।। ੫੩.

ਅਦਿਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੂਰਜ, ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਹੋਇਆ।

ਤ੍ਵਿषਿਮਾਨ੍ ਧਰ੍ਮ੍ਮਪੁਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਸੋਮੋ ਵਿਸ਼੍ਵਾਵਸੁਸ੍ਤਥਾ। ਸ਼ੀਤਰਸ਼੍ਮਿਃ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਃ ਕृਤ੍ਤਿਕਾਸੁ ਨਿਸ਼ਾਕਰਃ ।। ੫੩.

ਚਮਕਦਾਰ ਸੋਮ, ਧਰਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਵਿਸ਼ਵਾਵਸੁ ਨਾਮ, ਠੰਢੀ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ ਚੰਦ, ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ।

षੋਡਸ਼ਾਰ੍ਚਿਰ੍ਭृਗੋਃ ਪੁਤ੍ਰਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਃ ਸੂਰ੍ਯਾਦਨਨ੍ਤਰਮ੍। ਤਾਰਾਗ੍ਰਹਾਣਾਂ ਪ੍ਰਵਰਸ੍ਤਿष੍ਯਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੇ ਸਮੁਤ੍ਥਿਤਃ ।। ੫੩.

ਭ੍ਰਿਗੁ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ੁਕਰ, ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਭਰਿਆ; ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਤਿਸ਼ਯਾ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ।

ਗ੍ਰਹਸ਼੍ਚਾਙ੍ਗਿਰਸਃ ਪੁਤ੍ਰੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਰ੍ਚ੍ਚਿਰ੍ਬृਹਸ੍ਪਤਿਃ। ਫਾਲ੍ਗੁਨੀषੁ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਃ ਸਰ੍ਵਾਸੁ ਚ ਜਗਦ੍ਗੁਰੁਃ ।। ੫੩.

ਅੰਗੀਰਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਬਾਰਾਂ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ, ਫਾਲਗੁਨੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਤੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਗੁਰੂ ਹੈ।

ਨਵਾਰ੍ਚਿਰ੍ਲੋਹਿਤਾਙ੍ਗਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਸੁਤੋ ਗ੍ਰਹਃ । ਆषਾਢਾਸ੍ਵਿਹ ਪੂਰ੍ਵਾਸੁ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ ।। ੫੩.

ਨੌਂ ਕਿਰਣਾਂ, ਲਾਲ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਗ੍ਰਹ, ਪੂਰਵ-ਆਸ਼ਾਢਾ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ।

ਰੇਵਤੀष੍ਵੇਵ ਸਪ੍ਤਾਰ੍ਚਿ ਸ੍ਤਥਾ ਸੌਰਸ਼ਨੈਸ਼੍ਚਰਃ। ਰੋਹਿਣੀषੁ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨੌ ਗ੍ਰਹੌ ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਕਮਰ੍ਦ੍ਦਨੌ ।। ੫੩.

ਰੇਵਤੀ ਵਿੱਚ ਸਤ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ਨੀ, ਤੇ ਰੋਹਣੀ ਵਿੱਚ ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪੀੜਨ ਵਾਲੇ ਦੋ ਗ੍ਰਹ ਜਨਮਿਆ।

ਏਤੇ ਤਾਰਾਗ੍ਰਹਾਸ਼੍ਚੈਵ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾ ਭਾਰ੍ਗਵਾਦਯ। ਜਨ੍ਮਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਪੀਡਾਸੁ ਯਾਨ੍ਤਿ ਵੈਗੁਣ੍ਯਤਾਂ ਯਤਃ। ਸ੍ਪृਸ਼ਨ੍ਤੇ ਤੇਨ ਦੋषੇਣ ਤਤਸ੍ਤਾ ਗ੍ਰਹਭਕ੍ਤਿषੁ ।। ੫੩.

ਇਹ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰਹ, ਭਾਰਗਵ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ, ਸਮਝਣ ਯੋਗ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਜਨਮ ਤਾਰਾ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਅਸ਼ੁਭ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਸ ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਤਾ ਨੂੰ ਛੁਹ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਰ੍ਵਗ੍ਰਹਾਣਾਮੇਤੇषਾਮਾਦਿਰਾਦਿਤ੍ਯ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਤਾਰਾਗ੍ਰਹਾਣਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਤੁ ਕੇਤੂਨਾਞ੍ਚੈਵ ਧੂਮਵਾਨ੍ ।। ੫੩.

ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤਾਰਾ-ਗ੍ਰਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਰ, ਤੇ ਪੁੰਜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਧੂੰਏਂ ਵਾਲਾ ਕੇਤੂ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਧ੍ਰੁਵਃ ਕਾਲੋ ਗ੍ਰਹਾਣਾਂ ਤੁ ਵਿਭਕ੍ਤਾਨਾਂ ਚਤੁਰ੍ਦਿਸ਼ਮ੍ । ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਸ਼੍ਰਵਿष੍ਠਾ ਸ੍ਯਾਦਯਨਾਨਾਂ ਤਥੋਤ੍ਤਰਮ੍ ।। ੫੩.

ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਲਈ ਧ੍ਰੁਵ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਵਿਸ਼ਠਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਤੇ ਅਯਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਹੈ।

ਵਰ੍षਾਣਾਞ੍ਚਾਪਿ ਪਞ੍ਚਾਨਾਮਾਦ੍ਯਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ऋਤੂਨਾਂ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਞ੍ਚਾਪਿ ਮਾਸਾਨਾਂ ਮਾਘ ਏਵ ਚ ।। ੫੩.

ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸੰਵਤਸਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਰੁਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੀਤ, ਤੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਘ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ।

ਪਕ੍ਸ਼ਾਣਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਪਕ੍ਸ਼ਸ੍ਤੁ ਤਿਥੀਨਾਂ ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਥਾ। ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਵਿਭਾਗਾਨਾਮਹਸ਼੍ਚਾਪਿ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ ।। ੫੩.

ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ; ਤਿਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਤਿਥਿ (ਪ੍ਰਤਿਪਤ), ਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਾਨਾਂ ਤਥੈਵਾਦਿਰ੍ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤੋ ਰੁਦ੍ਰਦੈਵਤਃ। ਅਕ੍ਸ਼੍ਣੋਸ਼੍ਚਾਪਿ ਨਿਮੇषਾਦਿਃ ਕਾਲਃ ਕਾਲਵਿਦੋ ਮਤਃ ।। ੫੩.

ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਰੁਦ੍ਰ ਮੁਹੂਰਤ ਹੈ; ਅੱਖ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਮੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰਵਣਾਨ੍ਤਂ ਸ਼੍ਰਵਿष੍ਠਾਦਿਯੁਗਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਞ੍ਚਵਾਰ੍षਿਕਮ੍। ਭਾਨੋਰ੍ਗਤਿਵਿਸ਼ੇषੇਣ ਚਕ੍ਰਵਤ੍ ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੫੩.

ਸ਼੍ਰਵਿਸ਼ਠਾ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰਵਣ ਤੱਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚਲਣ ਨਾਲ ਇਹ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।

ਦਿਵਾਕਰਃ ਸ੍ਮृਤਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕਾਲਸ੍ਤਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਚੇਸ਼੍ਵਰਮ੍। ਚਤੁਰ੍ਵਨਿਧਾਨਾਂ ਭੂਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਕਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਕਃ ।। ੫੩.

ਇਸ ਕਰਕੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਹੀ ਸਮਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣੋ ਜੋ ਚਾਰ ਵੰਨ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਚਲਣ ਅਤੇ ਰੁਕਣ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇष ਜ੍ਯੋਤਿषਾਮੇਵ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ੋऽਰ੍ਥਨਿਸ਼੍ਚਯਾਤ੍। ਲੋਕਸਂਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਮੀਸ਼੍ਵਰੇਣ ਵਿਨਿਰ੍ਮਿਤਃ ।। ੫੩.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋਤੀਆਂ ਦੀ ਇਹ ਵਯਵਸਥਾ ਅਰਥ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤੀ ਲਈ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਲਈ, ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ।

ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਃ ਸ਼੍ਰਵਣੇਨਾਸੌ ਸਂਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਸ਼੍ਚ ਧ੍ਰੁਵੇ ਤਥਾ। ਸਰ੍ਵਤੋऽਨ੍ਤੇषੁ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣੋ ਵृਕ੍ਸ਼ਾਕਾਰ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਿਃ ।। ੫੩.

ਇਹ ਸ਼੍ਰਵਣ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਧ੍ਰੁਵ ਤੇ ਸੰਕੁਚਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਅੰਤਾਂ ਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਆਕਾਰ ਵ੍ਰੱਖ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਇਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ।

ਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਮ੍ਭਗਵਤਾ ਕਲ੍ਪਾਦੌ ਸਂਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ। ਸਾਸ਼੍ਰਯਃ ਸੋऽਭਿਮਾਨੀ ਚ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਜ੍ਯੋਤਿਰਾਤ੍ਮਕਃ। ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਃ ਪ੍ਰਧਾਨਸ੍ਯ ਪਰਿਣਾਮੋऽਯਮਦ੍ਭੁਤਃ ।। ੫੩.

ਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ; ਇਹ ਆਧਾਰ ਵਾਲੀ, ਅਭਿਮਾਨੀ, ਸਾਰੀਆਂ ਜੋਤੀਆਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਅਦਭੁਤ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੈ।

ਨੈਵ ਸ਼ਕ੍ਯਂ ਪ੍ਰਸਂਖ੍ਯਾਤੁਂ ਯਾਥਾਤਥ੍ਯੇਨ ਕੇਨਚਿਤ੍। ਗਤਾਗਤਂ ਮਨੁष੍ਯੇषੁ ਜ੍ਯੋਤਿषਾਂ ਮਾਂਸਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ ।। ੫੩.

ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੱਲੋਂ ਜੋਤੀਆਂ ਦੀ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਨੂੰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗਿਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋਤੀਆਂ ਦੀ ਚਲਣ ਮਾਂਸ ਦੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ।

ਆਗਮਾਦਨੁਮਾਨਾਚ੍ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਾਦੁਪਪਤ੍ਤਿਤਃ। ਪਰੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਨਿਪੁਣਂ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਤਵ੍ਯਂ ਵਿਪਸ਼੍ਚਿਤਾ ।। ੫੩.

ਅਗਮ, ਤਰਕ, ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ, ਇਹ ਗੱਲ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਨਾਲ ਜਾਂਚ ਕੇ, ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਮੰਨਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਹੈ।

ਚਕ੍ਸ਼ੁਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਜਲਂ ਲੇਖ੍ਯਂ ਗਣਿਤਂ ਬੁਦ੍ਧਿਸਤ੍ਤਮਾਃ। ਪਞ੍ਚੈਤੇ ਹੇਤਵੋ ਜ੍ਞੇਯਾ ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਗਣਵਿਚਿਨ੍ਤਨੇ ।। ੫੩.

ਅੱਖ, ਸ਼ਾਸਤਰ, ਪਾਣੀ, ਲਿਖਤ ਅਤੇ ਗਣਨਾ—ਇਹ ਪੰਜ ਕਾਰਣ ਜੋਤੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਦੇਸ਼ੇ ਮਹਾਪੁਣ੍ਯਮੇਤਦਾਖ੍ਯਾਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍। ਵृਤ੍ਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਪੁਰੋਗਾਣਾਂ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇ ਮਹਾਦ੍ਯੁਤੇ। ਏਤਦਾਖ੍ਯਾਹਿ ਨਃ ਸਮ੍ਯਗ੍ ਯਥਾ ਵृਤ੍ਤਂ ਤਪੋਧਨ ।। ੫੪.

ਇਹ ਮਹਾਨ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਉੱਤਮ ਕਥਾ ਕਿਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ, ਕਿਹੜੇ ਮਹਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੀ? ਸਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੋ, ਤਪਸਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਹੋਈ ਸੀ।

ਯਥਾ ਸ਼੍ਰੁਤਂ ਮਯਾ ਪੂਰ੍ਵਂ ਵਾਯੁਨਾ ਜਗਦਾਯੁਨਾ। ਕਥ੍ਯਮਾਨਂ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾਃ ਸਤ੍ਰੇ ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਕੇ ।। ੫੪.

ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਯੂ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਜੀਵਨ ਹੈ, ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਕਥਾ ਦੋਹਾਂ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲਏ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਰਹੇ ਸਨ।

ਨੀਲਤਾ ਯੇਨ ਕਣ੍ਠਸ੍ਯ ਦੇਵਦੇਵਸ੍ਯ ਸ਼ੂਲਿਨਃ। ਤਦਹਂ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਯਿष੍ਯਾਮਿ ਸ਼੍ਰृਣੁਧ੍ਵਂ ਸ਼ਂਸਿਤਵ੍ਰਤਾਃ ।। ੫੪.

ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਧਾਰੀ ਦੇ ਗਲੇ ਦੀ ਨੀਲੀ ਛਾਂ ਹੋਈ, ਉਹ ਮੈਂ ਦੱਸਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਸੁਣੋ, ਜੋ ਵ੍ਰਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋ।

ਉਤ੍ਤਰੇ ਸ਼ੈਲਰਾਜਸ੍ਯ ਸਰਾਂਸਿ ਸਰਿਤੋ ਹ੍ਰਦਾਃ। ਪੁਣ੍ਯੋਦ੍ਯਾਨੇषੁ ਤੀਰ੍ਥੇषੁ ਦੇਵਤਾਯਤਨੇषੁ ਚ। ਗਿਰਿਸ਼੍ਰृਙ੍ਗੇषੁ ਤੁਙ੍ਗੇषੁ ਗਹ੍ਵਰੋਪਵਨੇषੁ ਚ ।। ੫੪.

ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ ਝੀਲਾਂ, ਦਰਿਆ, ਤੇ ਹ੍ਰਦ ਹਨ; ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਗਾਂ, ਤੀਰਥਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ, ਉੱਚੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ, ਤੇ ਗਹਿਰੀਆਂ ਜੰਗਲਾਂ ਤੇ ਉਪਵਨ ਹਨ।

ਦੇਵਭਕ੍ਤਾ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨੋ ਮੁਨਯਃ ਸ਼ਂਸਿਤਵ੍ਰਤਾਃ। ਸ੍ਤੁਵਨ੍ਤਿ ਚ ਮਹਾਦੇਵਂ ਯਤ੍ਰ ਯਥਾਵਿਧਿ ।। ੫੪.

ਉਥੇ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ, ਦੇਵ ਭਗਤ, ਤੇ ਵ੍ਰਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ, ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਤਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ऋਗ੍ਯਜੁਃਸਾਮਵੇਦੈਸ਼੍ਚ ਨृਤ੍ਯਗੀਤਾਰ੍ਚ੍ਚਨਾਦਿਭਿਃ। ਓਙ੍ਕਾਰੇਣ ਨਮਸ੍ਕਾਰੈਰਰ੍ਚ੍ਚਯਨ੍ਤਿ ਸਦਾ ਸ਼ਿਵਮ੍ ।। ੫੪.

ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦਾਂ ਨਾਲ, ਨੱਚ ਕੇ, ਗਾ ਕੇ, ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ, ਓਂਕਾਰ ਉਚਾਰ ਕੇ ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੇ ਜ੍ਯੋਤਿषਾਂ ਚਕ੍ਰੇ ਮਧ੍ਯਵ੍ਯਾਪ੍ਤੇ ਦਿਵਾਕਰੇ। ਦੇਵਤਾ ਨਿਯਤਾਤ੍ਮਾਨਃ ਸਰ੍ਵੇ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਤਾਂ ਕਥਾਮ੍ । ਅਥ ਨਿਯਮਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਣਸ਼ੇषਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ ।। ੫੪.

ਜਦੋਂ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਚੱਲਿਆ ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਿਚਕਾਰ ਸੀ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਉਸ ਗੱਲ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਲਾ ਕੇ ਖੜੇ ਰਹੇ। ਜੋ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਸਿਰਫ਼ ਸਾਹ ਲੈ ਕੇ ਜੀਉਂਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।