ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਤਸ੍ਮਾਦੁਤ੍ਤਰਮਾਰ੍ਗਸ੍ਥੋ ਹ੍ਯਮਾਵਾਸ੍ਯਾਂ ਨਿਸ਼ਾਕਰਃ। ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ ਮਾਰ੍ਗੇ ਨਿਯਮਾਦ੍ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਨ ਚ ।। ੫੩.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਅਮਾਵਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਚੰਦ ਉੱਤਰ ਰਾਹ ਤੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਰਾਹ ਤੇ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ।

ਜ੍ਯੋਤਿषਾਂ ਗਤਿਯੋਗੇਨ ਸੂਰ੍ਯਾਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸਾਵੁਭੌ। ਸਮਾਨਕਾਲਾਸ੍ਤਮਯੌ ਵਿषੁਵਤ੍ਸੁ ਸਮੋਦਯੌ ।। ੫੩.

ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਚਲਣ ਅਤੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਦੋਵੇਂ ਵਿਸੁਵਤ ਸਮੇਂ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਉਗਦੇ ਤੇ ਡੁੱਬਦੇ ਹਨ।

ਉਤ੍ਤਰਾਸੁ ਚ ਵੀਥੀषੁ ਵ੍ਯਨ੍ਤਰਾਸ੍ਤਮਯੋਦਯੌ। ਪੂਰ੍ਣਾਮਾਵਾਸ੍ਯਯੋਰ੍ਜ੍ਞੇਯੌ ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼੍ਚਕ੍ਰਾਨੁਵਰ੍ਤ੍ਤਿਨੌ ।। ੫੩.

ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਗਣਾ ਤੇ ਡੁੱਬਣਾ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਤੇ ਅਮਾਵਸ ਦੇ ਦਿਨ, ਉਹ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੇ ਹਨ।

ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਯਨਮਾਰ੍ਗਸ੍ਥੋ ਯਦਾ ਭਵਤਿ ਰਸ਼੍ਮਿਵਾਨ੍। ਤਦਾ ਸਰ੍ਵਗ੍ਰਹਾਣਾਂ ਸ ਸੂਰ੍ਯੋऽਧਸ੍ਤਾਤ੍ ਪ੍ਰਸਰ੍ਪਤਿ ।। ੫੩.

ਜਦੋਂ ਚਮਕਦਾਰ ਸੂਰਜ ਦੱਖਣੀ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ।

ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਂ ਮਣ੍ਡਲਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਤਸ੍ਯੋਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਞ੍ਚਰਤੇ ਸ਼ਸ਼ੀ। ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਮਣ੍ਡਲਂ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਂ ਸੋਮਾਦੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਸਰ੍ਪਤਿ ।। ੫੩.

ਚੌੜਾ ਚੱਕਰ ਬਣਾਕੇ, ਚੰਦ ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਰ ਵੱਲ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਚੰਦ ਤੋਂ ਉਪਰ ਵਧਦਾ ਹੈ।

ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰੇਭ੍ਯੋ ਬੁਧਸ਼੍ਵੋਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਬੁਧਾਦੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਬृਹਸ੍ਪਤਿਃ। ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਛਨੈਸ਼੍ਚਰਸ਼੍ਚੋਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਪ੍ਤਰ੍षਿਮਣ੍ਡਲਮ੍ । ऋषੀਣਾਞ੍ਚੈਵ ਸਪ੍ਤਾਨਾਂ ਧ੍ਰੁਵ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ ।। ੫੩.

ਤਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਬੁਧ ਹੈ, ਬੁਧ ਤੋਂ ਉਪਰ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਰ ਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਸਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਹੈ; ਸਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਧ੍ਰੂ ਤਾਰਾ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਦ੍ਵਿਗੁਣੇषੁ ਸਹਸ੍ਰੇषੁ ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸ਼ਤੇषੁ ਚ। ਤਾਰਾਗ੍ਰਹਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ਸ੍ਯੁਰੁਪਰਿष੍ਟਾਦ੍ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ ।। ੫੩.

ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਤੇ ਇੱਕ ਸੌ ਯੋਜਨ ਦੇ ਫਾਸਲੇ 'ਤੇ, ਤਾਰਿਆਂ ਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਸਥਾਨ ਉਪਰਲੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ।

ਗ੍ਰਹਾਸ਼੍ਚ ਚਨ੍ਦ੍ਰਸੂਰ੍ਯੌ ਤੁ ਦਿਵਿ ਦਿਵ੍ਯੇਨ ਤੇਜਸਾ। ਨਿਤ੍ਯਮृਕ੍ਸ਼ੇषੁ ਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤਿ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਨਿਯਮਕ੍ਰਮਾਤ੍ ।। ੫੩.

ਗ੍ਰਹ, ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ, ਆਪਣੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੇ ਹਨ।

ਗ੍ਰਹਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਸੂਰ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਨੀਚੋਚ੍ਚਮृਦ੍ਵਵਸ੍ਥਿਤਾਃ। ਸਮਾਗਮੇ ਚ ਭੇਦੇ ਚ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਯੁਗਪਤ੍ ਪ੍ਰਜਾਃ ।। ੫੩.

ਗ੍ਰਹ, ਤਾਰੇ ਤੇ ਸੂਰਜ ਉੱਚ, ਨੀਚ ਜਾਂ ਸਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਮਿਲਾਪ ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣ 'ਤੇ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।

ਪਰਸ੍ਪਰਸ੍ਥਿਤਾਃ ਹ੍ਯੇਤੇ ਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਚ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍। ਅਸਙ੍ਕਰੇਣ ਵਿਜ੍ਞੇਯਸ੍ਤੇषਾਂ ਯੋਗਸ੍ਤੁ ਵੈ ਬੁਧੈਃ ।। ੫੩.

ਇਹ ਸਾਰੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਬਿਨਾ ਗੜਬੜ ਦੇ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।

ਇਤ੍ਯੇष ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ੋ ਵਃ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਂ ਜ੍ਯੌਤਿषਸ੍ਯ ਚ। ਦ੍ਵੀਪਾਨਾਮੁਦ੍ਨਧੀਨਾਂ ਚ ਪਰ੍ਵਤਾਨਾਂ ਤਥੈਵ ਚ ।। ੫੩.

ਇਹ ਧਰਤੀ, ਤਾਰਿਆਂ, ਟਾਪੂਆਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ।

ਵਰ੍षਾਣਾਂ ਚ ਨਦੀਨਾਞ੍ਚ ਯੇषੁ ਤੇषੁ ਵਸਨ੍ਤਿ ਵੈ। ਏਤੇ ਚੈਵ ਗ੍ਰਹਾਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰੇषੁ ਸਮੁਤ੍ਥਿਤਾਃ ।। ੫੩.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਇਹ ਗ੍ਰਹ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਭਰੇ।

ਵਿਵਸ੍ਵਾਨਦਿਤੇਃ ਪੁਤ੍ਰਃ ਸੂਰ੍ਯੋ ਵੈ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁषੇऽਨ੍ਤਰੇ। ਵਿਸ਼ਾਖਾਸੁ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਗ੍ਰਹਾਣਾਂ ਪ੍ਰਥਮੋ ਗ੍ਰਹਃ ।। ੫੩.

ਅਦਿਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੂਰਜ, ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਹੋਇਆ।

ਤ੍ਵਿषਿਮਾਨ੍ ਧਰ੍ਮ੍ਮਪੁਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਸੋਮੋ ਵਿਸ਼੍ਵਾਵਸੁਸ੍ਤਥਾ। ਸ਼ੀਤਰਸ਼੍ਮਿਃ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਃ ਕृਤ੍ਤਿਕਾਸੁ ਨਿਸ਼ਾਕਰਃ ।। ੫੩.

ਚਮਕਦਾਰ ਸੋਮ, ਧਰਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਵਿਸ਼ਵਾਵਸੁ ਨਾਮ, ਠੰਢੀ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ ਚੰਦ, ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ।

षੋਡਸ਼ਾਰ੍ਚਿਰ੍ਭृਗੋਃ ਪੁਤ੍ਰਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਃ ਸੂਰ੍ਯਾਦਨਨ੍ਤਰਮ੍। ਤਾਰਾਗ੍ਰਹਾਣਾਂ ਪ੍ਰਵਰਸ੍ਤਿष੍ਯਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੇ ਸਮੁਤ੍ਥਿਤਃ ।। ੫੩.

ਭ੍ਰਿਗੁ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ੁਕਰ, ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਭਰਿਆ; ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਤਿਸ਼ਯਾ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ।

ਗ੍ਰਹਸ਼੍ਚਾਙ੍ਗਿਰਸਃ ਪੁਤ੍ਰੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਰ੍ਚ੍ਚਿਰ੍ਬृਹਸ੍ਪਤਿਃ। ਫਾਲ੍ਗੁਨੀषੁ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਃ ਸਰ੍ਵਾਸੁ ਚ ਜਗਦ੍ਗੁਰੁਃ ।। ੫੩.

ਅੰਗੀਰਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਬਾਰਾਂ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ, ਫਾਲਗੁਨੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਤੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਗੁਰੂ ਹੈ।

ਨਵਾਰ੍ਚਿਰ੍ਲੋਹਿਤਾਙ੍ਗਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਸੁਤੋ ਗ੍ਰਹਃ । ਆषਾਢਾਸ੍ਵਿਹ ਪੂਰ੍ਵਾਸੁ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ ।। ੫੩.

ਨੌਂ ਕਿਰਣਾਂ, ਲਾਲ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਗ੍ਰਹ, ਪੂਰਵ-ਆਸ਼ਾਢਾ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ।

ਰੇਵਤੀष੍ਵੇਵ ਸਪ੍ਤਾਰ੍ਚਿ ਸ੍ਤਥਾ ਸੌਰਸ਼ਨੈਸ਼੍ਚਰਃ। ਰੋਹਿਣੀषੁ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨੌ ਗ੍ਰਹੌ ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਕਮਰ੍ਦ੍ਦਨੌ ।। ੫੩.

ਰੇਵਤੀ ਵਿੱਚ ਸਤ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ਨੀ, ਤੇ ਰੋਹਣੀ ਵਿੱਚ ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪੀੜਨ ਵਾਲੇ ਦੋ ਗ੍ਰਹ ਜਨਮਿਆ।

ਏਤੇ ਤਾਰਾਗ੍ਰਹਾਸ਼੍ਚੈਵ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾ ਭਾਰ੍ਗਵਾਦਯ। ਜਨ੍ਮਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਪੀਡਾਸੁ ਯਾਨ੍ਤਿ ਵੈਗੁਣ੍ਯਤਾਂ ਯਤਃ। ਸ੍ਪृਸ਼ਨ੍ਤੇ ਤੇਨ ਦੋषੇਣ ਤਤਸ੍ਤਾ ਗ੍ਰਹਭਕ੍ਤਿषੁ ।। ੫੩.

ਇਹ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰਹ, ਭਾਰਗਵ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ, ਸਮਝਣ ਯੋਗ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਜਨਮ ਤਾਰਾ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਅਸ਼ੁਭ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਸ ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਤਾ ਨੂੰ ਛੁਹ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਰ੍ਵਗ੍ਰਹਾਣਾਮੇਤੇषਾਮਾਦਿਰਾਦਿਤ੍ਯ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਤਾਰਾਗ੍ਰਹਾਣਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਤੁ ਕੇਤੂਨਾਞ੍ਚੈਵ ਧੂਮਵਾਨ੍ ।। ੫੩.

ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤਾਰਾ-ਗ੍ਰਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਰ, ਤੇ ਪੁੰਜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਧੂੰਏਂ ਵਾਲਾ ਕੇਤੂ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਧ੍ਰੁਵਃ ਕਾਲੋ ਗ੍ਰਹਾਣਾਂ ਤੁ ਵਿਭਕ੍ਤਾਨਾਂ ਚਤੁਰ੍ਦਿਸ਼ਮ੍ । ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਸ਼੍ਰਵਿष੍ਠਾ ਸ੍ਯਾਦਯਨਾਨਾਂ ਤਥੋਤ੍ਤਰਮ੍ ।। ੫੩.

ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਲਈ ਧ੍ਰੁਵ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਵਿਸ਼ਠਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਤੇ ਅਯਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਹੈ।

ਵਰ੍षਾਣਾਞ੍ਚਾਪਿ ਪਞ੍ਚਾਨਾਮਾਦ੍ਯਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ऋਤੂਨਾਂ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਞ੍ਚਾਪਿ ਮਾਸਾਨਾਂ ਮਾਘ ਏਵ ਚ ।। ੫੩.

ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸੰਵਤਸਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਰੁਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੀਤ, ਤੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਘ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ।

ਪਕ੍ਸ਼ਾਣਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਪਕ੍ਸ਼ਸ੍ਤੁ ਤਿਥੀਨਾਂ ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਥਾ। ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਵਿਭਾਗਾਨਾਮਹਸ਼੍ਚਾਪਿ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ ।। ੫੩.

ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ; ਤਿਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਤਿਥਿ (ਪ੍ਰਤਿਪਤ), ਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਾਨਾਂ ਤਥੈਵਾਦਿਰ੍ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤੋ ਰੁਦ੍ਰਦੈਵਤਃ। ਅਕ੍ਸ਼੍ਣੋਸ਼੍ਚਾਪਿ ਨਿਮੇषਾਦਿਃ ਕਾਲਃ ਕਾਲਵਿਦੋ ਮਤਃ ।। ੫੩.

ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਰੁਦ੍ਰ ਮੁਹੂਰਤ ਹੈ; ਅੱਖ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਮੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰਵਣਾਨ੍ਤਂ ਸ਼੍ਰਵਿष੍ਠਾਦਿਯੁਗਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਞ੍ਚਵਾਰ੍षਿਕਮ੍। ਭਾਨੋਰ੍ਗਤਿਵਿਸ਼ੇषੇਣ ਚਕ੍ਰਵਤ੍ ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੫੩.

ਸ਼੍ਰਵਿਸ਼ਠਾ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰਵਣ ਤੱਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚਲਣ ਨਾਲ ਇਹ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।

ਦਿਵਾਕਰਃ ਸ੍ਮृਤਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕਾਲਸ੍ਤਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਚੇਸ਼੍ਵਰਮ੍। ਚਤੁਰ੍ਵਨਿਧਾਨਾਂ ਭੂਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਕਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਕਃ ।। ੫੩.

ਇਸ ਕਰਕੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਹੀ ਸਮਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣੋ ਜੋ ਚਾਰ ਵੰਨ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਚਲਣ ਅਤੇ ਰੁਕਣ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇष ਜ੍ਯੋਤਿषਾਮੇਵ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ੋऽਰ੍ਥਨਿਸ਼੍ਚਯਾਤ੍। ਲੋਕਸਂਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਮੀਸ਼੍ਵਰੇਣ ਵਿਨਿਰ੍ਮਿਤਃ ।। ੫੩.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋਤੀਆਂ ਦੀ ਇਹ ਵਯਵਸਥਾ ਅਰਥ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤੀ ਲਈ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਲਈ, ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ।

ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਃ ਸ਼੍ਰਵਣੇਨਾਸੌ ਸਂਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਸ਼੍ਚ ਧ੍ਰੁਵੇ ਤਥਾ। ਸਰ੍ਵਤੋऽਨ੍ਤੇषੁ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣੋ ਵृਕ੍ਸ਼ਾਕਾਰ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਿਃ ।। ੫੩.

ਇਹ ਸ਼੍ਰਵਣ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਧ੍ਰੁਵ ਤੇ ਸੰਕੁਚਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਅੰਤਾਂ ਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਆਕਾਰ ਵ੍ਰੱਖ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਇਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ।

ਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਮ੍ਭਗਵਤਾ ਕਲ੍ਪਾਦੌ ਸਂਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ। ਸਾਸ਼੍ਰਯਃ ਸੋऽਭਿਮਾਨੀ ਚ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਜ੍ਯੋਤਿਰਾਤ੍ਮਕਃ। ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਃ ਪ੍ਰਧਾਨਸ੍ਯ ਪਰਿਣਾਮੋऽਯਮਦ੍ਭੁਤਃ ।। ੫੩.

ਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ; ਇਹ ਆਧਾਰ ਵਾਲੀ, ਅਭਿਮਾਨੀ, ਸਾਰੀਆਂ ਜੋਤੀਆਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਅਦਭੁਤ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੈ।