ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਤੇਭ੍ਯੋऽਧਸ੍ਤਾਤ੍ਤੁ ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਪੁਨਰਨ੍ਯੇ ਮਹਾਗ੍ਰਹਾਃ। ਸੂਰ੍ਯਃ ਸੋਮੋ ਬੁਧਸ਼੍ਚੈਵ ਭਾਰ੍ਗਵਸ਼੍ਚੈਵ ਸ਼ੀਘ੍ਰਗਾਃ ।। ੫੩.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਫਿਰ ਚਾਰ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਹਨ: ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਬੁਧ ਤੇ ਭਾਰਗਵ (ਸ਼ੁਕਰ), ਇਹ ਤੇਜ਼ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਯਾਵਨ੍ਤ੍ਯ ਸ੍ਤਾਰਕਾਃ ਕੋਟ੍ਯਸ੍ਤਾਵਦृਕ੍ਸ਼ਾਣਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ। ਵੀਥੀਨਾਂ ਨਿਯਮਾਚ੍ਚੈਵਮृਕ੍ਸ਼ਮਾਰ੍ਗੋ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ ।। ੫੩.

ਜਿੰਨੇ ਤਾਰੇ ਕੋਟੀਆਂ ਹਨ, ਉਤਨੇ ਹੀ ਨਕਸ਼ਤਰ ਹਨ। ਰਾਹਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦਾ ਰਾਹ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਗਤਿਸ੍ਤਾਸ੍ਤ੍ਵੇਵ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯ ਨੀਚੋਚ੍ਚਤ੍ਵੇऽਯਨਕ੍ਰਮਾਤ੍। ਉਤ੍ਤਰਾਯਣ ਮਾਰ੍ਗਸ੍ਥੋ ਯਦਾ ਪਰ੍ਵਸੁ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾਃ। ਬੌਧਂ ਬੌਧੋऽਥ ਸ੍ਵਰ੍ਭਾਨੁਃ ਸ੍ਵਰ੍ਭਾਨੋਃ ਸ੍ਥਾਨਮਾਸ੍ਥਿਤਃ ।। ੫੩.

ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਲਣ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਨੀਚ ਤੇ ਉੱਚ ਹੋਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ। ਜਦੋਂ ਚੰਦ ਉੱਤਰਾਯਣ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਪਰਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬੁਧ, ਫਿਰ ਬੁਧ ਤੇ ਸਵਰਭਾਨੁ, ਸਵਰਭਾਨੁ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਾਣਿ ਚ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਾਣਿ ਵਿਸ਼ਨ੍ਤ੍ਯੁਤ। ਗृਹਾਣ੍ਯੇ ਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਜ੍ਯੋਤੀਂषਿ ਸੁਕृਤਾਤ੍ਮਨਾਮ੍ ।। ੫੩.

ਸਾਰੇ ਤਾਰੇ ਆਪਣੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਚਮਕਦਾਰ ਥਾਂਵਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇਕ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਹਨ।

ਕਲ੍ਪਾਦੌ ਸਂਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਾਨਿ ਨਿਰ੍ਮਿਤਾਨਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਾ। ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਯਾਵਦਾਭੂਤਸਂਪ੍ਲਵਮ੍ ।। ੫੩.

ਕਲਪ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਥਾਂਵਾਂ ਸਵੈਭੂ ਨੇ ਬਣਾਈਆਂ ਤੇ ਚਲਾਈਆਂ। ਇਹ ਥਾਂਵਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵਿਗਾਸ਼ ਹੋਣ ਤੱਕ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਦੇਵਤਾਯਤਨਾਨਿ ਵੈ। ਅਭਿਮਾਨਿਨੋऽਵਤਿष੍ਟਨ੍ਤਿ ਯਾਵਦਾਭੂਤਸਂਪ੍ਲਵਮ੍ ।। ੫੩.

ਹਰ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਾਸਥਾਨ, ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਹਨ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵਿਗਾਸ਼ ਹੋਣ ਤੱਕ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਅਤੀਤੈਸ੍ਤੁ ਸਹਾਤੀਤਾ ਭਾਵ੍ਯਾਭਾਵ੍ਯੈਃ ਸੁਰਾਸੁਰੈਃ । ਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨੈਸ਼੍ਚ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਸ੍ਵੈਃ ਸੁਰੈਃ ਸਹ ।। ੫੩.

ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜੋ ਹੁਣ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਦੇਵ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਥਾਂਵਾਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।

ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇ ਚੈਵ ਗ੍ਰਹਾ ਵੈਮਾਨਿਕਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਵਿਵਸ੍ਵਾਨਦਿਤੇਃ ਪੁਤ੍ਰਃ ਸੂਰ੍ਯੋ ਵੈਵਸ੍ਵਤੇऽਨ੍ਤਰੇ ।। ੫੩.

ਇਸ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿ ਆਕਾਸ਼ੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ, ਵਿਵਸਵਾਨ ਤੇ ਅਦਿਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਵਿषਿਮਾਨ੍ਧਰ੍ਮਪੁਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਸੋਮਦੇਵੋ ਵਸੁਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਸ਼ੁਕ੍ਰੋ ਦੇਵਸ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਭਾਰ੍ਗਵੋऽਸੁਰਰਾਜਕਃ ।। ੫੩.

ਤਵਿਸ਼ਿਮਾਨ, ਧਰਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਚੰਦ੍ਰਦੇਵ ਤੇ ਵਸੁ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਰ, ਭਾਰਗਵ, ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਦੇਵਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬृਹਤ੍ਤੇਜਾਃ ਸ੍ਮृਤੋ ਦੇਵੋ ਦੇਵਾਚਾਰ੍ਯੋऽਙ੍ਗਿਰਃਸੁਤਃ। ਬੁਧੋ ਮਨੋਹਰਸ਼੍ਚੈਵ ਤ੍ਵਿषਿਪੁਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੫੩.

ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ, ਵੱਡੀ ਤੇਜ ਵਾਲਾ, ਦੇਵਤਾ ਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ, ਅੰਗਿਰਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਧ, ਮਨੋਹਰ, ਤਵਿਸ਼ਿਮਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਾਤ੍ ਸਂਜਜ੍ਞੇ ਯੁਵਾऽਸੌ ਲੋਹਿਤਾਧਿਪਃ। ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰऋਕ੍ਸ਼ਗਾਮਿਨ੍ਯੋ ਦਾਕ੍ਸ਼ਾਯਣ੍ਯਃ ਸ੍ਮृਤਾਸ੍ਤੁ ਤਾਃ ।। ੫੩.

ਅਗਨਿ ਵਿਕਲਪ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਲਾਲ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੈ। ਦਕ੍ਸ਼ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ, ਜੋ ਤਾਰੇ ਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਐਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਵਰ੍ਭਾਨੁਃ ਸਿਂਹਿਕਾਪੁਤ੍ਰੋ ਭੂਤਸਨ੍ਤਾਪਨੋऽਸੁਰਃ। ਸੋਮਰ੍ਕ੍ਸ਼ਗ੍ਰਹਸੂਰ੍ਯੇ ਤੁ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਸ੍ਤ੍ਵਭਿਮਾਨਿਨਃ ।। ੫੩.

ਸਵਰਭਾਨੁ, ਸਿੰਹਿਕਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਉਹ ਅਸੁਰ ਹੈ ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਚੰਦ, ਤਾਰੇ, ਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯੇਤਾਨ੍ਯਥੋਕ੍ਤਾਨਿ ਸ੍ਥਾਨਿਨ੍ਯਸ਼੍ਚੈਵ ਦੇਵਤਾਃ। ਸ਼ੁਕ੍ਲਮਗ੍ਨਿਮਯਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਸਹਸ੍ਰਾਂਸ਼ੋਰ੍ਵਿਵਸ੍ਵਤਃ ।। ੫੩.

ਇਹ ਥਾਂਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਉਪਰ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ। ਵਿਵਸਵਤ, ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ, ਉਸ ਦਾ ਵਾਸਥਾਨ ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਅਗਨਿ ਰੂਪ ਹੈ।

ਸਹਸ੍ਰਾਂਸ਼ੋਸ੍ਤ੍ਵਿषਃ ਸ੍ਥਾਨਮਮ੍ਮਯਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਮੇਵ ਚ। ਅਥ ਸ਼੍ਯਾਮਂ ਮਨੋਜ੍ਞਸ੍ਯ ਪਞ੍ਚਰਸ਼੍ਮੇਰ੍ਗृਹਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੫੩.

ਤਵਿਸ਼ਿਮਾਨ ਦਾ ਵਾਸਥਾਨ ਵੀ ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਪਾਣੀ ਰੂਪ ਹੈ। ਮਨੋਜਨ, ਪੰਜ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਉਸ ਦਾ ਘਰ ਕਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯਾਪ੍ਯਮ੍ਮਯਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਸਦ੍ਮ षੋਡਸ਼ਰਸ਼੍ਮਿਵਤ੍। ਨਵਰਸ਼੍ਮੇਸ੍ਤੁ ਯੂਨੋ ਹਿ ਲੋਹਿਤਸ੍ਥਾਨਮਮ੍ਮਯਮ੍ ।। ੫੩.

ਸ਼ੁਕਰ ਦਾ ਵਾਸਥਾਨ ਵੀ ਪਾਣੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਘਰ ਸੋਲਾਂ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨ, ਨੌ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਲਾਲ ਦਾ ਵਾਸਥਾਨ ਵੀ ਪਾਣੀ ਰੂਪ ਹੈ।

ਹਰਿਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਂ ਬृਹਚ੍ਚਾਪਿ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਂਸ਼ੋਰ੍ਬृਹਸ੍ਪਤੇਃ। ਅष੍ਟ ਰਸ਼੍ਮੇਰ੍ਗृਹਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਕृष੍ਣਂ ਬੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਅਮ੍ਮਯਮ੍ ।। ੫੩.

ਹਰੀ ਦਾ ਵਾਸਥਾਨ ਪਾਣੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ, ਬਾਰਾਂ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਉਸ ਦਾ ਵੀ। ਅੱਠ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ ਘਰ ਕਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਬੁਧ ਦਾ ਵਾਸਥਾਨ ਪਾਣੀ ਰੂਪ ਹੈ।

ਸ੍ਵਰ੍ਭਾਨੋਸ੍ਤਾਮਸਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਭੂਤਸਨ੍ਤਾਪਨਾਲਯਮ੍। ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਸ੍ਤਾਰਕਾਃ ਸਰ੍ਵਾਸ੍ਤ੍ਵਮ੍ਮਯਾਸ੍ਤ੍ਵੇਕਰਸ਼੍ਮਯਃ ।। ੫੩.

ਸਵਰਭਾਨੁ ਦਾ ਵਾਸਥਾਨ ਕਾਲਾ ਹੈ, ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਘਰ। ਸਾਰੇ ਤਾਰੇ ਪਾਣੀ ਰੂਪ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਰਣ ਹੈ।

ਆਸ਼੍ਰਯਾਃ ਪੁਣ੍ਯਕੀਰ੍ਤੀਨਾਂ ਸੁਸ਼ੁਕ੍ਲਾਸ਼੍ਚੈਵ ਵਰ੍ਣਤਃ। ਘਨਤੋਯਾਤ੍ਮਿਕਾ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਕਲ੍ਪਾਦੌ ਵੇਦਨਿਰ੍ਮਿਤਾਃ ।। ੫੩.

ਨੇਕ ਨਾਮ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵਾਸਥਾਨ ਬਹੁਤ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਘਣੇ ਤੇ ਪਾਣੀ ਰੂਪ ਹਨ, ਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਵੇਦਾਂ ਨੇ ਬਣਾਏ।

ਉਚ੍ਚਤ੍ਵਾਦ੍ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤੈਰ੍ਗਭਸ੍ਤਿਭਿਃ। ਤਥਾ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਮਾਰ੍ਗਸ੍ਥੋ ਨੀਵਿਵੀਥੀਸਮਾਕ੍ਸ਼ਿਤਃ ।। ੫੩.

ਉੱਚਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਚਮਕਦਾਰ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੱਖਣੀ ਰਾਸ਼ੀ ਵਾਲੇ ਨੀਵੀ ਰਾਹ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਗੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਭੂਮਿਲੇਖਾਵृਤਃ ਸੂਰ੍ਯਃ ਪੂਰ੍ਣਾਮਾਵਾਸ੍ਯਯੋਸ੍ਤਥਾ। ਨਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਯਥਾਕਾਲਂ ਸ਼ਾਘ੍ਰਤੋऽਸ੍ਤਮੁਪੈਤਿ ਚ ।। ੫੩.

ਸੂਰਜ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਲਕੀਰ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਤੇ ਅਮਾਵਸ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਦੁਤ੍ਤਰਮਾਰ੍ਗਸ੍ਥੋ ਹ੍ਯਮਾਵਾਸ੍ਯਾਂ ਨਿਸ਼ਾਕਰਃ। ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ ਮਾਰ੍ਗੇ ਨਿਯਮਾਦ੍ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਨ ਚ ।। ੫੩.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਅਮਾਵਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਚੰਦ ਉੱਤਰ ਰਾਹ ਤੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਰਾਹ ਤੇ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ।

ਜ੍ਯੋਤਿषਾਂ ਗਤਿਯੋਗੇਨ ਸੂਰ੍ਯਾਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸਾਵੁਭੌ। ਸਮਾਨਕਾਲਾਸ੍ਤਮਯੌ ਵਿषੁਵਤ੍ਸੁ ਸਮੋਦਯੌ ।। ੫੩.

ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਚਲਣ ਅਤੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਦੋਵੇਂ ਵਿਸੁਵਤ ਸਮੇਂ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਉਗਦੇ ਤੇ ਡੁੱਬਦੇ ਹਨ।

ਉਤ੍ਤਰਾਸੁ ਚ ਵੀਥੀषੁ ਵ੍ਯਨ੍ਤਰਾਸ੍ਤਮਯੋਦਯੌ। ਪੂਰ੍ਣਾਮਾਵਾਸ੍ਯਯੋਰ੍ਜ੍ਞੇਯੌ ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼੍ਚਕ੍ਰਾਨੁਵਰ੍ਤ੍ਤਿਨੌ ।। ੫੩.

ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਗਣਾ ਤੇ ਡੁੱਬਣਾ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਤੇ ਅਮਾਵਸ ਦੇ ਦਿਨ, ਉਹ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੇ ਹਨ।

ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਯਨਮਾਰ੍ਗਸ੍ਥੋ ਯਦਾ ਭਵਤਿ ਰਸ਼੍ਮਿਵਾਨ੍। ਤਦਾ ਸਰ੍ਵਗ੍ਰਹਾਣਾਂ ਸ ਸੂਰ੍ਯੋऽਧਸ੍ਤਾਤ੍ ਪ੍ਰਸਰ੍ਪਤਿ ।। ੫੩.

ਜਦੋਂ ਚਮਕਦਾਰ ਸੂਰਜ ਦੱਖਣੀ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ।

ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਂ ਮਣ੍ਡਲਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਤਸ੍ਯੋਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਞ੍ਚਰਤੇ ਸ਼ਸ਼ੀ। ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਮਣ੍ਡਲਂ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਂ ਸੋਮਾਦੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਸਰ੍ਪਤਿ ।। ੫੩.

ਚੌੜਾ ਚੱਕਰ ਬਣਾਕੇ, ਚੰਦ ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਰ ਵੱਲ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਚੰਦ ਤੋਂ ਉਪਰ ਵਧਦਾ ਹੈ।

ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰੇਭ੍ਯੋ ਬੁਧਸ਼੍ਵੋਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਬੁਧਾਦੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਬृਹਸ੍ਪਤਿਃ। ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਛਨੈਸ਼੍ਚਰਸ਼੍ਚੋਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਪ੍ਤਰ੍षਿਮਣ੍ਡਲਮ੍ । ऋषੀਣਾਞ੍ਚੈਵ ਸਪ੍ਤਾਨਾਂ ਧ੍ਰੁਵ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ ।। ੫੩.

ਤਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਬੁਧ ਹੈ, ਬੁਧ ਤੋਂ ਉਪਰ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਰ ਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਸਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਹੈ; ਸਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਧ੍ਰੂ ਤਾਰਾ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਦ੍ਵਿਗੁਣੇषੁ ਸਹਸ੍ਰੇषੁ ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸ਼ਤੇषੁ ਚ। ਤਾਰਾਗ੍ਰਹਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ਸ੍ਯੁਰੁਪਰਿष੍ਟਾਦ੍ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ ।। ੫੩.

ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਤੇ ਇੱਕ ਸੌ ਯੋਜਨ ਦੇ ਫਾਸਲੇ 'ਤੇ, ਤਾਰਿਆਂ ਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਸਥਾਨ ਉਪਰਲੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ।

ਗ੍ਰਹਾਸ਼੍ਚ ਚਨ੍ਦ੍ਰਸੂਰ੍ਯੌ ਤੁ ਦਿਵਿ ਦਿਵ੍ਯੇਨ ਤੇਜਸਾ। ਨਿਤ੍ਯਮृਕ੍ਸ਼ੇषੁ ਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤਿ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਨਿਯਮਕ੍ਰਮਾਤ੍ ।। ੫੩.

ਗ੍ਰਹ, ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ, ਆਪਣੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੇ ਹਨ।

ਗ੍ਰਹਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਸੂਰ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਨੀਚੋਚ੍ਚਮृਦ੍ਵਵਸ੍ਥਿਤਾਃ। ਸਮਾਗਮੇ ਚ ਭੇਦੇ ਚ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਯੁਗਪਤ੍ ਪ੍ਰਜਾਃ ।। ੫੩.

ਗ੍ਰਹ, ਤਾਰੇ ਤੇ ਸੂਰਜ ਉੱਚ, ਨੀਚ ਜਾਂ ਸਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਮਿਲਾਪ ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣ 'ਤੇ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।