ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਤ੍ਰਿਗੁਣਸ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਸ੍ਤਾਰੋ ਮਣ੍ਡਲਞ੍ਚ ਪ੍ਰਮਾਣਤਃ। ਦ੍ਵਿਗੁਣਃ ਸੂਰ੍ਯਵਿਸ੍ਤਾਰਾਦ੍ਵਿਸ੍ਤਾਰਃ ਸ਼ਸ਼ਿਨਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੫੩.

ਉਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਹੈ ਤੇ ਮੰਡਲ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਦ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਸੂਰਜ ਦੇ ਦੋ ਗੁਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤੁਲ੍ਯਸ੍ਤਯੋਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਰ੍ਭਾਨੁਰ੍ਭੂਤ੍ਵਾਧਸ੍ਤਾਤ੍ ਪ੍ਰਸਰ੍ਪਤਿ। ਉਦ੍ਧृਤ੍ਯ ਪਾਰ੍ਥਿਵਚ੍ਛਾਯਾਂ ਨਿਰ੍ਮਿਤੋ ਮਣ੍ਡਲਾਕृਤਿਃ ।। ੫੩.

ਸਵਰਭਾਨੁ ਦੋਨੋਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੀ ਛਾਂ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਮੰਡਲ ਦੀ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਸ੍ਵਰ੍ਭਾਨੋਸ੍ਤੁ ਬृਹਤ੍ ਸ੍ਥਾਨਨ੍ਨਿਰ੍ਮਿਤਂ ਯਤ੍ਤਮੋਮਯਮ੍। ਆਦਿਤ੍ਯਾਤ੍ਤਚ੍ਚ ਨਿष੍ਕ੍ਰਮ੍ਯ ਸੋਮਂ ਗਚ੍ਛਤਿ ਪਰ੍ਵਸੁ ।। ੫੩.

ਸਵਰਭਾਨੁ ਦਾ ਵੱਡਾ ਥਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਉਹ ਚੰਦ ਨੂੰ ਪਰਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਦਿਤ੍ਯਮੇਤਿ ਸੋਮਾਚ੍ਚ ਪੁਨਃ ਸੋਮਞ੍ਚ ਪਰ੍ਵਸੁ। ਸ੍ਵਰ੍ਭਾਸਾਨੁਦਤੇ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਤਃ ਸ੍ਵਰ੍ਭਾਨੁਰੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੫੩.

ਉਹ ਚੰਦ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰਵਾਂ ਵਿੱਚ। ਸਵਰਭਾਨੁ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਉਗਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸਵਰਭਾਨੁ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਚਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ षੋਡਸ਼ੋ ਭਾਗੋ ਭਾਰ੍ਗਵਸ਼੍ਚ ਨਿਧੀਯਤੇ। ਵਿष੍ਕਮ੍ਭਾਨ੍ਮਣ੍ਡਲਾਚ੍ਚੈਵ ਯੋਜਨਾਗ੍ਰਾਤ੍ ਪ੍ਰਮਾਣਤਃ ।। ੫੩.

ਚੰਦ ਦਾ ਸੋਲ੍ਹਾਂਵਾਂ ਭਾਗ ਭਾਰਗਵ (ਸ਼ੁਕਰ) ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸਤਾਰ ਤੇ ਮੰਡਲ ਤੋਂ, ਯੋਜਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭਾਰ੍ਗਵਾਤ੍ਪਾਦਹੀਨਸ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਵੈ ਬृਹਸ੍ਪਤਿਃ। ਬੁਹਸ੍ਪਤੇਃ ਪਾਦਹੀਨੌ ਕੁਜਸੌਰਾਵੁਭੌ ਸ੍ਮृਤੌ । ਵਿਸ੍ਤਾਰਾਨ੍ਮਣ੍ਡਲਾਚ੍ਚੈਵ ਪਾਦਹੀਨਸ੍ਤਯੋਰ੍ਬੁਧਃ ।। ੫੩.

ਭਾਰਗਵ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪਾਦ ਘੱਟ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪਾਦ ਘੱਟ ਮੰਗਲ ਤੇ ਸ਼ਨੀ ਦੋਨੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨੋਂ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਤੇ ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪਾਦ ਘੱਟ ਬੁਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਾਰਾਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਰੂਪਾਣਿ ਸ੍ਵਪੁष੍ਮਨ੍ਤੀਹ ਯਾਨਿ ਵੈ। ਬੁਧੇਨ ਸਮਤੁਲ੍ਯਾਨਿ ਵਿਸ੍ਤਾਰਾਨ੍ਮਣ੍ਡਲਾਦਥ ।। ੫੩.

ਇਥੇ ਜੋ ਤਾਰੇ ਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵਿਸਤਾਰ ਤੇ ਮੰਡਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਧ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹਨ।

ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਯੋਗਾਨਿ ਵਿਦ੍ਯਾਦृਕ੍ਸ਼ਾਣਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਤ੍। ਤਾਰਾਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਰੂਪਾਣਿ ਹੀਨਾਨਿ ਤੁ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ ।। ੫੩.

ਸੱਚ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਇਹ ਸਮਝੇ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਤਾਰੇ ਚੰਦ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪਰ ਤਾਰੇ ਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੀਆਂ ਆਕਾਰਾਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹਨ।

ਸ਼ਤਾਨਿ ਪਞ੍ਚ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਤ੍ਰੀਣਿ ਦ੍ਵੇ ਚੈਵ ਯੋਜਨੇ। ਪੂਰ੍ਵਾਪਰਨਿਕृष੍ਟਾਨਿ ਤਾਰਕਾਮਣ੍ਡਲਾਨਿ ਤੁ। ਯੋਜਨਾਨ੍ਯਰ੍ਦ੍ਧਮਾਤ੍ਰਾਣਿ ਤੇਭ੍ਯੋ ਹ੍ਰਸ੍ਵਂ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ।। ੫੩.

ਪੰਜ ਸੌ, ਚਾਰ ਸੌ, ਤਿੰਨ ਸੌ ਤੇ ਦੋ ਸੌ ਯੋਜਨ ਹਨ, ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਮੰਡਲ ਪੂਰਬ ਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵੱਧ ਦੂਰ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਮੰਡਲ ਅੱਧ ਯੋਜਨ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਉਪਰਿष੍ਟਾਤ੍ਰਯਸ੍ਤੇषਾਂ ਗ੍ਰਹਾ ਯੇ ਦੂਰਸਰ੍ਪਿਣਃ। ਸੌਰੋऽਙ੍ਗਿਰਾਸ਼੍ਚ ਵਕ੍ਰਸ਼੍ਚ ਜ੍ਞੇਯਾ ਮਨ੍ਦਵਿਚਾਰਿਣਃ ।। ੫੩.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਗ੍ਰਹਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਦੂਰ ਚਲਦੇ ਹਨ: ਸੌਰ (ਮੰਗਲ), ਅੰਗੀਰਸ (ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ) ਤੇ ਵਕ੍ਰ (ਸ਼ਨੀ), ਇਹ ਮੰਦ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤੇਭ੍ਯੋऽਧਸ੍ਤਾਤ੍ਤੁ ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਪੁਨਰਨ੍ਯੇ ਮਹਾਗ੍ਰਹਾਃ। ਸੂਰ੍ਯਃ ਸੋਮੋ ਬੁਧਸ਼੍ਚੈਵ ਭਾਰ੍ਗਵਸ਼੍ਚੈਵ ਸ਼ੀਘ੍ਰਗਾਃ ।। ੫੩.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਫਿਰ ਚਾਰ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਹਨ: ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਬੁਧ ਤੇ ਭਾਰਗਵ (ਸ਼ੁਕਰ), ਇਹ ਤੇਜ਼ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਯਾਵਨ੍ਤ੍ਯ ਸ੍ਤਾਰਕਾਃ ਕੋਟ੍ਯਸ੍ਤਾਵਦृਕ੍ਸ਼ਾਣਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ। ਵੀਥੀਨਾਂ ਨਿਯਮਾਚ੍ਚੈਵਮृਕ੍ਸ਼ਮਾਰ੍ਗੋ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ ।। ੫੩.

ਜਿੰਨੇ ਤਾਰੇ ਕੋਟੀਆਂ ਹਨ, ਉਤਨੇ ਹੀ ਨਕਸ਼ਤਰ ਹਨ। ਰਾਹਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦਾ ਰਾਹ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਗਤਿਸ੍ਤਾਸ੍ਤ੍ਵੇਵ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯ ਨੀਚੋਚ੍ਚਤ੍ਵੇऽਯਨਕ੍ਰਮਾਤ੍। ਉਤ੍ਤਰਾਯਣ ਮਾਰ੍ਗਸ੍ਥੋ ਯਦਾ ਪਰ੍ਵਸੁ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾਃ। ਬੌਧਂ ਬੌਧੋऽਥ ਸ੍ਵਰ੍ਭਾਨੁਃ ਸ੍ਵਰ੍ਭਾਨੋਃ ਸ੍ਥਾਨਮਾਸ੍ਥਿਤਃ ।। ੫੩.

ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਲਣ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਨੀਚ ਤੇ ਉੱਚ ਹੋਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ। ਜਦੋਂ ਚੰਦ ਉੱਤਰਾਯਣ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਪਰਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬੁਧ, ਫਿਰ ਬੁਧ ਤੇ ਸਵਰਭਾਨੁ, ਸਵਰਭਾਨੁ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਾਣਿ ਚ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਾਣਿ ਵਿਸ਼ਨ੍ਤ੍ਯੁਤ। ਗृਹਾਣ੍ਯੇ ਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਜ੍ਯੋਤੀਂषਿ ਸੁਕृਤਾਤ੍ਮਨਾਮ੍ ।। ੫੩.

ਸਾਰੇ ਤਾਰੇ ਆਪਣੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਚਮਕਦਾਰ ਥਾਂਵਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇਕ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਹਨ।

ਕਲ੍ਪਾਦੌ ਸਂਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਾਨਿ ਨਿਰ੍ਮਿਤਾਨਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਾ। ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਯਾਵਦਾਭੂਤਸਂਪ੍ਲਵਮ੍ ।। ੫੩.

ਕਲਪ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਥਾਂਵਾਂ ਸਵੈਭੂ ਨੇ ਬਣਾਈਆਂ ਤੇ ਚਲਾਈਆਂ। ਇਹ ਥਾਂਵਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵਿਗਾਸ਼ ਹੋਣ ਤੱਕ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਦੇਵਤਾਯਤਨਾਨਿ ਵੈ। ਅਭਿਮਾਨਿਨੋऽਵਤਿष੍ਟਨ੍ਤਿ ਯਾਵਦਾਭੂਤਸਂਪ੍ਲਵਮ੍ ।। ੫੩.

ਹਰ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਾਸਥਾਨ, ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਹਨ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵਿਗਾਸ਼ ਹੋਣ ਤੱਕ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਅਤੀਤੈਸ੍ਤੁ ਸਹਾਤੀਤਾ ਭਾਵ੍ਯਾਭਾਵ੍ਯੈਃ ਸੁਰਾਸੁਰੈਃ । ਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨੈਸ਼੍ਚ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਸ੍ਵੈਃ ਸੁਰੈਃ ਸਹ ।। ੫੩.

ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜੋ ਹੁਣ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਦੇਵ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਥਾਂਵਾਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।

ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇ ਚੈਵ ਗ੍ਰਹਾ ਵੈਮਾਨਿਕਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਵਿਵਸ੍ਵਾਨਦਿਤੇਃ ਪੁਤ੍ਰਃ ਸੂਰ੍ਯੋ ਵੈਵਸ੍ਵਤੇऽਨ੍ਤਰੇ ।। ੫੩.

ਇਸ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿ ਆਕਾਸ਼ੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ, ਵਿਵਸਵਾਨ ਤੇ ਅਦਿਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਵਿषਿਮਾਨ੍ਧਰ੍ਮਪੁਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਸੋਮਦੇਵੋ ਵਸੁਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਸ਼ੁਕ੍ਰੋ ਦੇਵਸ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਭਾਰ੍ਗਵੋऽਸੁਰਰਾਜਕਃ ।। ੫੩.

ਤਵਿਸ਼ਿਮਾਨ, ਧਰਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਚੰਦ੍ਰਦੇਵ ਤੇ ਵਸੁ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਰ, ਭਾਰਗਵ, ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਦੇਵਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬृਹਤ੍ਤੇਜਾਃ ਸ੍ਮृਤੋ ਦੇਵੋ ਦੇਵਾਚਾਰ੍ਯੋऽਙ੍ਗਿਰਃਸੁਤਃ। ਬੁਧੋ ਮਨੋਹਰਸ਼੍ਚੈਵ ਤ੍ਵਿषਿਪੁਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੫੩.

ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ, ਵੱਡੀ ਤੇਜ ਵਾਲਾ, ਦੇਵਤਾ ਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ, ਅੰਗਿਰਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਧ, ਮਨੋਹਰ, ਤਵਿਸ਼ਿਮਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਾਤ੍ ਸਂਜਜ੍ਞੇ ਯੁਵਾऽਸੌ ਲੋਹਿਤਾਧਿਪਃ। ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰऋਕ੍ਸ਼ਗਾਮਿਨ੍ਯੋ ਦਾਕ੍ਸ਼ਾਯਣ੍ਯਃ ਸ੍ਮृਤਾਸ੍ਤੁ ਤਾਃ ।। ੫੩.

ਅਗਨਿ ਵਿਕਲਪ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਲਾਲ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੈ। ਦਕ੍ਸ਼ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ, ਜੋ ਤਾਰੇ ਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਐਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਵਰ੍ਭਾਨੁਃ ਸਿਂਹਿਕਾਪੁਤ੍ਰੋ ਭੂਤਸਨ੍ਤਾਪਨੋऽਸੁਰਃ। ਸੋਮਰ੍ਕ੍ਸ਼ਗ੍ਰਹਸੂਰ੍ਯੇ ਤੁ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਸ੍ਤ੍ਵਭਿਮਾਨਿਨਃ ।। ੫੩.

ਸਵਰਭਾਨੁ, ਸਿੰਹਿਕਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਉਹ ਅਸੁਰ ਹੈ ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਚੰਦ, ਤਾਰੇ, ਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯੇਤਾਨ੍ਯਥੋਕ੍ਤਾਨਿ ਸ੍ਥਾਨਿਨ੍ਯਸ਼੍ਚੈਵ ਦੇਵਤਾਃ। ਸ਼ੁਕ੍ਲਮਗ੍ਨਿਮਯਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਸਹਸ੍ਰਾਂਸ਼ੋਰ੍ਵਿਵਸ੍ਵਤਃ ।। ੫੩.

ਇਹ ਥਾਂਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਉਪਰ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ। ਵਿਵਸਵਤ, ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ, ਉਸ ਦਾ ਵਾਸਥਾਨ ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਅਗਨਿ ਰੂਪ ਹੈ।

ਸਹਸ੍ਰਾਂਸ਼ੋਸ੍ਤ੍ਵਿषਃ ਸ੍ਥਾਨਮਮ੍ਮਯਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਮੇਵ ਚ। ਅਥ ਸ਼੍ਯਾਮਂ ਮਨੋਜ੍ਞਸ੍ਯ ਪਞ੍ਚਰਸ਼੍ਮੇਰ੍ਗृਹਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੫੩.

ਤਵਿਸ਼ਿਮਾਨ ਦਾ ਵਾਸਥਾਨ ਵੀ ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਪਾਣੀ ਰੂਪ ਹੈ। ਮਨੋਜਨ, ਪੰਜ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਉਸ ਦਾ ਘਰ ਕਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯਾਪ੍ਯਮ੍ਮਯਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਸਦ੍ਮ षੋਡਸ਼ਰਸ਼੍ਮਿਵਤ੍। ਨਵਰਸ਼੍ਮੇਸ੍ਤੁ ਯੂਨੋ ਹਿ ਲੋਹਿਤਸ੍ਥਾਨਮਮ੍ਮਯਮ੍ ।। ੫੩.

ਸ਼ੁਕਰ ਦਾ ਵਾਸਥਾਨ ਵੀ ਪਾਣੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਘਰ ਸੋਲਾਂ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨ, ਨੌ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਲਾਲ ਦਾ ਵਾਸਥਾਨ ਵੀ ਪਾਣੀ ਰੂਪ ਹੈ।

ਹਰਿਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਂ ਬृਹਚ੍ਚਾਪਿ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਂਸ਼ੋਰ੍ਬृਹਸ੍ਪਤੇਃ। ਅष੍ਟ ਰਸ਼੍ਮੇਰ੍ਗृਹਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਕृष੍ਣਂ ਬੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਅਮ੍ਮਯਮ੍ ।। ੫੩.

ਹਰੀ ਦਾ ਵਾਸਥਾਨ ਪਾਣੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ, ਬਾਰਾਂ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਉਸ ਦਾ ਵੀ। ਅੱਠ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ ਘਰ ਕਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਬੁਧ ਦਾ ਵਾਸਥਾਨ ਪਾਣੀ ਰੂਪ ਹੈ।

ਸ੍ਵਰ੍ਭਾਨੋਸ੍ਤਾਮਸਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਭੂਤਸਨ੍ਤਾਪਨਾਲਯਮ੍। ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਸ੍ਤਾਰਕਾਃ ਸਰ੍ਵਾਸ੍ਤ੍ਵਮ੍ਮਯਾਸ੍ਤ੍ਵੇਕਰਸ਼੍ਮਯਃ ।। ੫੩.

ਸਵਰਭਾਨੁ ਦਾ ਵਾਸਥਾਨ ਕਾਲਾ ਹੈ, ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਘਰ। ਸਾਰੇ ਤਾਰੇ ਪਾਣੀ ਰੂਪ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਰਣ ਹੈ।

ਆਸ਼੍ਰਯਾਃ ਪੁਣ੍ਯਕੀਰ੍ਤੀਨਾਂ ਸੁਸ਼ੁਕ੍ਲਾਸ਼੍ਚੈਵ ਵਰ੍ਣਤਃ। ਘਨਤੋਯਾਤ੍ਮਿਕਾ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਕਲ੍ਪਾਦੌ ਵੇਦਨਿਰ੍ਮਿਤਾਃ ।। ੫੩.

ਨੇਕ ਨਾਮ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵਾਸਥਾਨ ਬਹੁਤ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਘਣੇ ਤੇ ਪਾਣੀ ਰੂਪ ਹਨ, ਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਵੇਦਾਂ ਨੇ ਬਣਾਏ।

ਉਚ੍ਚਤ੍ਵਾਦ੍ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤੈਰ੍ਗਭਸ੍ਤਿਭਿਃ। ਤਥਾ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਮਾਰ੍ਗਸ੍ਥੋ ਨੀਵਿਵੀਥੀਸਮਾਕ੍ਸ਼ਿਤਃ ।। ੫੩.

ਉੱਚਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਚਮਕਦਾਰ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੱਖਣੀ ਰਾਸ਼ੀ ਵਾਲੇ ਨੀਵੀ ਰਾਹ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਗੇ ਹੋਏ ਹਨ।