ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਤੀਰ੍ਣਾਨਾਂ ਸੁਕृਤੇਨੇਹ ਸੁਕृਤਾਨ੍ਤੇ ਗ੍ਰਹਾਸ਼੍ਰਯਾਤ੍ । ਤਾਰਾਣਾਂ ਤਾਰਕਾ ਹ੍ਯੇਤਾਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਤ੍ਵਾਚ੍ਚੈਵ ਤਾਰਕਾਃ ।। ੫੩.

ਜੋ ਇੱਥੇ ਚੰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਨਾਲ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਚੰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ, ਇਹ ਤਾਰੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਿੱਟੇਪਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਤਾਰੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਦਿਵ੍ਯਾਨਾਂ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਨਾਞ੍ਚ ਨੈਸ਼ਾਨਾਞ੍ਚੈਵ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ । ਆਦਾਨਾਨ੍ਨਿਤ੍ਯਮਾਦਿਤ੍ਯਸ੍ਤਮਸਾਂ ਤੇਜਸਾਂ ਮਹਾਨ੍ ।। ੫੩.

ਦਿਵਵੀਆਂ, ਧਰਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਰਾਤ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲੈਣ ਨਾਲ, ਹਮੇਸ਼ਾ, ਸੂਰਜ ਹਨੇਰੇ ਤੇ ਚਮਕ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ।

ਸੁਵਤਿ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਾਰ੍ਥੇ ਚ ਧਾਤੁਰੇष ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ। ਸਵਨਾਤ੍ਤੇਜਸੋऽਪਾਞ੍ਚ ਤੇਨਾਸੌ ਸਵਿਤਾ ਮਤਃ ।। ੫੩.

ਉਹ ਚਲਣ ਤੇ ਕੰਪਨ ਦੇ ਤੱਤ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਵਨ ਤੋਂ ਚਮਕ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਵਿਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬਹ੍ਵਰ੍ਥਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰ ਇਤ੍ਯੇष ਹ੍ਲਾਦਨੇ ਧਾਤੁਰਿष੍ਯਤੇ । ਸ਼ੁਕ੍ਲਤ੍ਵੇ ਚਾਮृਤਤ੍ਵੇ ਚ ਸ਼ੀਤਤ੍ਵੇ ਚ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ ।। ੫੩.

ਚੰਦ ਨੂੰ ਕਈ ਮਕਸਦਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਠੰਡਕ ਲਈ ਤੱਤ ਵਜੋਂ ਚਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਚਿੱਟੇਪਣ, ਅਮਰਤਾ ਤੇ ਠੰਡ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸੁਰ੍ਯਾਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸੋਰ੍ਦਿਵ੍ਯੇ ਮਣ੍ਡਲੇ ਭਾਸ੍ਵਰੇ ਖਗੇ। ਜ੍ਵਲਤ੍ਤੇਜੋਮਯੇ ਸ਼ੁਕ੍ਲੇ ਵृਤ੍ਤਕੁਮ੍ਭਨਿਭੇ ਸ਼ੁਭੇ ।। ੫੩.

ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਦੇ ਦਿਵਵੀਆਂ, ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ੀ ਗੋਲ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਤੇਜ ਨਾਲ ਜਲਦੇ, ਚਿੱਟੇ, ਗੋਲ ਤੇ ਸੋਹਣੇ ਹਨ, ਉਹ ਚਮਕਦੇ ਘੜੇ ਵਾਂਗ ਹਨ।

ਘਨਤੋਯਾਤ੍ਮਕਂ ਤਤ੍ਰ ਮਣ੍ਡਲਂ ਸ਼ਸ਼ਿਨਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਘਨਤੇਜੋਮਯਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਂ ਮਣ੍ਡਲਂ ਭਾਸ੍ਕਰਸ੍ਯ ਤੁ ।। ੫੩.

ਉਥੇ ਚੰਦ ਦਾ ਮੰਡਲ ਗਾੜ੍ਹੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸੂਰਜ ਦਾ ਮੰਡਲ ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਗਾੜ੍ਹੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਦੇਵਾਸ੍ਤੁ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ। ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ऋਕ੍ਸ਼ਸੂਰ੍ਯਗ੍ਰਹਾਸ਼੍ਰਯਾਃ ।। ੫੩.

ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਤਾਰੇ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਤਾਨਿ ਦੇਵਗृਹਾਣ੍ਯੇਵ ਤਦਾਖ੍ਯਾਸ੍ਤੇ ਭਵਨ੍ਤਿ ਚ। ਸੌਰਂ ਸੂਰ੍ਯੋ ਵਿਸ਼ਸ੍ਥਾਨਂ ਸੌਮ੍ਯਂ ਸੋਮਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ।। ੫੩.

ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਹਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਆਪਣੀ ਸੌਰ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚੰਦ ਵੀ ਆਪਣੀ ਚੰਦਮਾ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੌਕ੍ਰਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰੋ ਵਿਸ਼ਸ੍ਥਾਨਂ षੋਡਸ਼ਾਰ੍ਚ੍ਚਿਃ ਪ੍ਰਤਾਪਵਾਨ੍। ਬृਹਦ੍ਬृਹਸ੍ਪਤਿਸ਼੍ਚੈਵ ਲੋਹਿਤਸ਼੍ਚੈਵ ਲੌਹਿਤਃ । ਸ਼ਾਨੈਸ਼੍ਚਰਂ ਤਥਾ ਸ੍ਥਾਨਂ ਦੇਵ ਸ਼੍ਚੈਵ ਸ਼ਨੈਸ਼੍ਚਰਃ ।। ੫੩.

ਸ਼ੁਕਰ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਕਰ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕਿਰਣਾਂ ਤੇ ਚਮਕ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਤੇ ਲੋਹਿਤ (ਮੰਗਲ) ਆਪਣੀਆਂ-ਆਪਣੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਨੀ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਨੀ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

ਆਦਿਤ੍ਯਰਸ਼੍ਮਿਸਂਯੋਗਾਤ੍ ਸਂਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਤ੍ਮਿਕਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਨਵਯੋਜਨਸਾਹਸ੍ਰੋ ਵਿष੍ਕਮ੍ਭਃ ਸਵਿਤੁਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੫੩.

ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚਮਕਦਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਤ੍ਰਿਗੁਣਸ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਸ੍ਤਾਰੋ ਮਣ੍ਡਲਞ੍ਚ ਪ੍ਰਮਾਣਤਃ। ਦ੍ਵਿਗੁਣਃ ਸੂਰ੍ਯਵਿਸ੍ਤਾਰਾਦ੍ਵਿਸ੍ਤਾਰਃ ਸ਼ਸ਼ਿਨਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੫੩.

ਉਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਹੈ ਤੇ ਮੰਡਲ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਦ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਸੂਰਜ ਦੇ ਦੋ ਗੁਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤੁਲ੍ਯਸ੍ਤਯੋਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਰ੍ਭਾਨੁਰ੍ਭੂਤ੍ਵਾਧਸ੍ਤਾਤ੍ ਪ੍ਰਸਰ੍ਪਤਿ। ਉਦ੍ਧृਤ੍ਯ ਪਾਰ੍ਥਿਵਚ੍ਛਾਯਾਂ ਨਿਰ੍ਮਿਤੋ ਮਣ੍ਡਲਾਕृਤਿਃ ।। ੫੩.

ਸਵਰਭਾਨੁ ਦੋਨੋਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੀ ਛਾਂ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਮੰਡਲ ਦੀ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਸ੍ਵਰ੍ਭਾਨੋਸ੍ਤੁ ਬृਹਤ੍ ਸ੍ਥਾਨਨ੍ਨਿਰ੍ਮਿਤਂ ਯਤ੍ਤਮੋਮਯਮ੍। ਆਦਿਤ੍ਯਾਤ੍ਤਚ੍ਚ ਨਿष੍ਕ੍ਰਮ੍ਯ ਸੋਮਂ ਗਚ੍ਛਤਿ ਪਰ੍ਵਸੁ ।। ੫੩.

ਸਵਰਭਾਨੁ ਦਾ ਵੱਡਾ ਥਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਉਹ ਚੰਦ ਨੂੰ ਪਰਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਦਿਤ੍ਯਮੇਤਿ ਸੋਮਾਚ੍ਚ ਪੁਨਃ ਸੋਮਞ੍ਚ ਪਰ੍ਵਸੁ। ਸ੍ਵਰ੍ਭਾਸਾਨੁਦਤੇ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਤਃ ਸ੍ਵਰ੍ਭਾਨੁਰੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੫੩.

ਉਹ ਚੰਦ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰਵਾਂ ਵਿੱਚ। ਸਵਰਭਾਨੁ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਉਗਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸਵਰਭਾਨੁ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਚਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ षੋਡਸ਼ੋ ਭਾਗੋ ਭਾਰ੍ਗਵਸ਼੍ਚ ਨਿਧੀਯਤੇ। ਵਿष੍ਕਮ੍ਭਾਨ੍ਮਣ੍ਡਲਾਚ੍ਚੈਵ ਯੋਜਨਾਗ੍ਰਾਤ੍ ਪ੍ਰਮਾਣਤਃ ।। ੫੩.

ਚੰਦ ਦਾ ਸੋਲ੍ਹਾਂਵਾਂ ਭਾਗ ਭਾਰਗਵ (ਸ਼ੁਕਰ) ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸਤਾਰ ਤੇ ਮੰਡਲ ਤੋਂ, ਯੋਜਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭਾਰ੍ਗਵਾਤ੍ਪਾਦਹੀਨਸ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਵੈ ਬृਹਸ੍ਪਤਿਃ। ਬੁਹਸ੍ਪਤੇਃ ਪਾਦਹੀਨੌ ਕੁਜਸੌਰਾਵੁਭੌ ਸ੍ਮृਤੌ । ਵਿਸ੍ਤਾਰਾਨ੍ਮਣ੍ਡਲਾਚ੍ਚੈਵ ਪਾਦਹੀਨਸ੍ਤਯੋਰ੍ਬੁਧਃ ।। ੫੩.

ਭਾਰਗਵ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪਾਦ ਘੱਟ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪਾਦ ਘੱਟ ਮੰਗਲ ਤੇ ਸ਼ਨੀ ਦੋਨੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨੋਂ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਤੇ ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪਾਦ ਘੱਟ ਬੁਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਾਰਾਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਰੂਪਾਣਿ ਸ੍ਵਪੁष੍ਮਨ੍ਤੀਹ ਯਾਨਿ ਵੈ। ਬੁਧੇਨ ਸਮਤੁਲ੍ਯਾਨਿ ਵਿਸ੍ਤਾਰਾਨ੍ਮਣ੍ਡਲਾਦਥ ।। ੫੩.

ਇਥੇ ਜੋ ਤਾਰੇ ਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵਿਸਤਾਰ ਤੇ ਮੰਡਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਧ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹਨ।

ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਯੋਗਾਨਿ ਵਿਦ੍ਯਾਦृਕ੍ਸ਼ਾਣਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਤ੍। ਤਾਰਾਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਰੂਪਾਣਿ ਹੀਨਾਨਿ ਤੁ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ ।। ੫੩.

ਸੱਚ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਇਹ ਸਮਝੇ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਤਾਰੇ ਚੰਦ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪਰ ਤਾਰੇ ਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੀਆਂ ਆਕਾਰਾਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹਨ।

ਸ਼ਤਾਨਿ ਪਞ੍ਚ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਤ੍ਰੀਣਿ ਦ੍ਵੇ ਚੈਵ ਯੋਜਨੇ। ਪੂਰ੍ਵਾਪਰਨਿਕृष੍ਟਾਨਿ ਤਾਰਕਾਮਣ੍ਡਲਾਨਿ ਤੁ। ਯੋਜਨਾਨ੍ਯਰ੍ਦ੍ਧਮਾਤ੍ਰਾਣਿ ਤੇਭ੍ਯੋ ਹ੍ਰਸ੍ਵਂ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ।। ੫੩.

ਪੰਜ ਸੌ, ਚਾਰ ਸੌ, ਤਿੰਨ ਸੌ ਤੇ ਦੋ ਸੌ ਯੋਜਨ ਹਨ, ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਮੰਡਲ ਪੂਰਬ ਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵੱਧ ਦੂਰ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਮੰਡਲ ਅੱਧ ਯੋਜਨ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਉਪਰਿष੍ਟਾਤ੍ਰਯਸ੍ਤੇषਾਂ ਗ੍ਰਹਾ ਯੇ ਦੂਰਸਰ੍ਪਿਣਃ। ਸੌਰੋऽਙ੍ਗਿਰਾਸ਼੍ਚ ਵਕ੍ਰਸ਼੍ਚ ਜ੍ਞੇਯਾ ਮਨ੍ਦਵਿਚਾਰਿਣਃ ।। ੫੩.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਗ੍ਰਹਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਦੂਰ ਚਲਦੇ ਹਨ: ਸੌਰ (ਮੰਗਲ), ਅੰਗੀਰਸ (ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ) ਤੇ ਵਕ੍ਰ (ਸ਼ਨੀ), ਇਹ ਮੰਦ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤੇਭ੍ਯੋऽਧਸ੍ਤਾਤ੍ਤੁ ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਪੁਨਰਨ੍ਯੇ ਮਹਾਗ੍ਰਹਾਃ। ਸੂਰ੍ਯਃ ਸੋਮੋ ਬੁਧਸ਼੍ਚੈਵ ਭਾਰ੍ਗਵਸ਼੍ਚੈਵ ਸ਼ੀਘ੍ਰਗਾਃ ।। ੫੩.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਫਿਰ ਚਾਰ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਹਨ: ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਬੁਧ ਤੇ ਭਾਰਗਵ (ਸ਼ੁਕਰ), ਇਹ ਤੇਜ਼ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਯਾਵਨ੍ਤ੍ਯ ਸ੍ਤਾਰਕਾਃ ਕੋਟ੍ਯਸ੍ਤਾਵਦृਕ੍ਸ਼ਾਣਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ। ਵੀਥੀਨਾਂ ਨਿਯਮਾਚ੍ਚੈਵਮृਕ੍ਸ਼ਮਾਰ੍ਗੋ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ ।। ੫੩.

ਜਿੰਨੇ ਤਾਰੇ ਕੋਟੀਆਂ ਹਨ, ਉਤਨੇ ਹੀ ਨਕਸ਼ਤਰ ਹਨ। ਰਾਹਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦਾ ਰਾਹ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਗਤਿਸ੍ਤਾਸ੍ਤ੍ਵੇਵ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯ ਨੀਚੋਚ੍ਚਤ੍ਵੇऽਯਨਕ੍ਰਮਾਤ੍। ਉਤ੍ਤਰਾਯਣ ਮਾਰ੍ਗਸ੍ਥੋ ਯਦਾ ਪਰ੍ਵਸੁ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾਃ। ਬੌਧਂ ਬੌਧੋऽਥ ਸ੍ਵਰ੍ਭਾਨੁਃ ਸ੍ਵਰ੍ਭਾਨੋਃ ਸ੍ਥਾਨਮਾਸ੍ਥਿਤਃ ।। ੫੩.

ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਲਣ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਨੀਚ ਤੇ ਉੱਚ ਹੋਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ। ਜਦੋਂ ਚੰਦ ਉੱਤਰਾਯਣ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਪਰਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬੁਧ, ਫਿਰ ਬੁਧ ਤੇ ਸਵਰਭਾਨੁ, ਸਵਰਭਾਨੁ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਾਣਿ ਚ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਾਣਿ ਵਿਸ਼ਨ੍ਤ੍ਯੁਤ। ਗृਹਾਣ੍ਯੇ ਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਜ੍ਯੋਤੀਂषਿ ਸੁਕृਤਾਤ੍ਮਨਾਮ੍ ।। ੫੩.

ਸਾਰੇ ਤਾਰੇ ਆਪਣੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਚਮਕਦਾਰ ਥਾਂਵਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇਕ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਹਨ।

ਕਲ੍ਪਾਦੌ ਸਂਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਾਨਿ ਨਿਰ੍ਮਿਤਾਨਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਾ। ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਯਾਵਦਾਭੂਤਸਂਪ੍ਲਵਮ੍ ।। ੫੩.

ਕਲਪ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਥਾਂਵਾਂ ਸਵੈਭੂ ਨੇ ਬਣਾਈਆਂ ਤੇ ਚਲਾਈਆਂ। ਇਹ ਥਾਂਵਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵਿਗਾਸ਼ ਹੋਣ ਤੱਕ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਦੇਵਤਾਯਤਨਾਨਿ ਵੈ। ਅਭਿਮਾਨਿਨੋऽਵਤਿष੍ਟਨ੍ਤਿ ਯਾਵਦਾਭੂਤਸਂਪ੍ਲਵਮ੍ ।। ੫੩.

ਹਰ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਾਸਥਾਨ, ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਹਨ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵਿਗਾਸ਼ ਹੋਣ ਤੱਕ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਅਤੀਤੈਸ੍ਤੁ ਸਹਾਤੀਤਾ ਭਾਵ੍ਯਾਭਾਵ੍ਯੈਃ ਸੁਰਾਸੁਰੈਃ । ਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨੈਸ਼੍ਚ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਸ੍ਵੈਃ ਸੁਰੈਃ ਸਹ ।। ੫੩.

ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜੋ ਹੁਣ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਦੇਵ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਥਾਂਵਾਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।

ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇ ਚੈਵ ਗ੍ਰਹਾ ਵੈਮਾਨਿਕਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਵਿਵਸ੍ਵਾਨਦਿਤੇਃ ਪੁਤ੍ਰਃ ਸੂਰ੍ਯੋ ਵੈਵਸ੍ਵਤੇऽਨ੍ਤਰੇ ।। ੫੩.

ਇਸ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿ ਆਕਾਸ਼ੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ, ਵਿਵਸਵਾਨ ਤੇ ਅਦਿਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਵਿषਿਮਾਨ੍ਧਰ੍ਮਪੁਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਸੋਮਦੇਵੋ ਵਸੁਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਸ਼ੁਕ੍ਰੋ ਦੇਵਸ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਭਾਰ੍ਗਵੋऽਸੁਰਰਾਜਕਃ ।। ੫੩.

ਤਵਿਸ਼ਿਮਾਨ, ਧਰਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਚੰਦ੍ਰਦੇਵ ਤੇ ਵਸੁ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਰ, ਭਾਰਗਵ, ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਦੇਵਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।