ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ ਏਵ ਕਾਲਸ਼੍ਚਾਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ। ਤਪਤ੍ਯੇष ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇष੍ਟਾਸ੍ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਂ ਸਚਰਾਚਰਮ੍ ।। ੫੩.

ਉਹੀ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਉਹੀ ਅੱਗ ਹੈ, ਉਹੀ ਬਾਰਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ; ਦੋਵਾਂ ਵਾਰਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਨੂੰ ਤਾਪਦਾ ਹੈ।

ਸ ਏष ਤੇਜਸਾਂ ਰਾਸ਼ਿਃ ਸਮਸ੍ਤਃ ਸਾਰ੍ਵਲੌਕਿਕਃ। ਉਤ੍ਤਮਂ ਮਾਰ੍ਗਮਾਸ੍ਥਾਯ ਵਾਯੋਭਾਭਿਰਿਦਞ੍ਜਗਤ੍। ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਮੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਮਧਸ਼੍ਚੈਵ ਤਾਪਯਤ੍ਯੇष ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ।। ੫੩.

ਉਹ ਸਾਰਾ ਤੇਜ ਦਾ ਗੁੱਝ ਹੈ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ; ਉੱਚਾ ਰਸਤਾ ਲੈ ਕੇ, ਹਵਾ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਾਸੇ, ਉੱਤੇ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤਾਪਦਾ ਹੈ।

ਰਵੇਰਸ਼੍ਮਿਸਹਸ੍ਰਂ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਾਙ੍ਮਯਾ ਸਮੁਦਾਹृਤਮ੍ । ਤੇषਾਂ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾਃ ਪੁਨਃ ਸਪ੍ਤ ਰਸ਼੍ਮਯੋ ਗ੍ਰਹਯੋਨਯਃ ।। ੫੩.

ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਣਾਂ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਦੱਸੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਕਿਰਣਾਂ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹਨ।

ਸੁषੁਮ੍ਨੋ ਹਰਿਕੇਸ਼ਸ਼੍ਚ ਵਿਸ਼੍ਵਕਰ੍ਮਾ ਤਥੈਵ ਚ। ਵਿਸ਼੍ਵਸ਼੍ਰਵਾਃ ਪੁਨਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯਃ ਸਂਯਦ੍ਵਸੁਰਤਃ ਪਰਮ੍ । ਅਰ੍ਵਾਵਸੁਃ ਪੁਨਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯੋ ਮਯਾ ਚਾਤ੍ਰ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ ।। ੫੩.

ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ, ਹਰਿਕੇਸ਼, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ, ਵਿਸ਼ਵਸ਼੍ਰਵਾ, ਫਿਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਯਦਵਸੁ, ਤੇ ਅਰਵਾਵਸੁ, ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਦੱਸੇ ਹਨ।

ਸੁषੁਮ੍ਨਃ ਸੂਰ੍ਯਰਸ਼੍ਮਿਸ੍ਤੁ ਕ੍ਸ਼ੀਣਂ ਸ਼ਸ਼ਿਨਮੇਧਯਨ੍। ਤਿਰ੍ਯਗੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਪ੍ਰਭਾਵੋऽਸੌ ਸੁषੁਮ੍ਨਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਯਤੇ ।। ੫੩.

ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣ ਹੈ ਜੋ ਘਟਦੇ ਚੰਦ ਨੂੰ ਪਾਲਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਚਮਕ ਪਾਸੇ ਤੇ ਉੱਤੇ ਫੈਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਹਰਿਕੇਸ਼ਃ ਪੁਰਸ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ਯਾ ऋਕ੍ਸ਼ਯੋਨਿਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਯਤੇ। ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ ਵਿਸ਼੍ਵਕਰ੍ਮਾ ਤੁ ਰਸ਼੍ਮਿਰ੍ਵਰ੍ਦ੍ਧਯਤੇ ਬੁਧਮ੍ ।। ੫੩.

ਹਰਿਕੇਸ਼, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ, ਉਹ ਕਿਰਣ ਹੈ ਜੋ ਬੁਧ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਵਿਸ਼੍ਵਸ਼੍ਰਵਾਸ੍ਤੁ ਯਃ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਸ਼ੁਕ੍ਰਯੋਨਿਃ ਸ੍ਮृਤੋ ਬੁਧੈਃ। ਸਂਯਦ੍ਵਸੁਸ਼੍ਚ ਯੋ ਰਸ਼੍ਮਿਃ ਸਾ ਯੋਨਿਰ੍ਲੋਹਿਤਸ੍ਯ ਚ ।। ੫੩.

ਵਿਸ਼ਵਸ਼੍ਰਵਾ, ਜੋ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਹੈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁਕਰ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੈ; ਸੰਯਦਵਸੁ ਉਹ ਕਿਰਣ ਹੈ ਜੋ ਮੰਗਲ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੈ।

षष੍ਠਸ੍ਤ੍ਵਰ੍ਵਾਵਸੂ ਰਸ਼੍ਮਿਰ੍ਯੋਨਿਸ੍ਤੁ ਸ ਬृਹਸ੍ਪਤੇਃ। ਸ਼ਨੈਸ਼੍ਚਰਂ ਪੁਨਸ਼੍ਚਾਪਿ ਰਸ਼੍ਮਿਰਾਪ੍ਯਾਯਤੇ ਸ੍ਵਰਾਟ੍ ।। ੫੩.

ਛੇਵੀਂ ਕਿਰਣ, ਅਰਵਾਵਸੁ, ਬ੍ਰਹਸਪਤਿ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਿਰਣ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਪਾਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਵਰਾਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਵਂ ਸੂਰ੍ਯਪ੍ਰਭਾਵੇਣ ਗ੍ਰਹਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਤਾਰਕਾਃ। ਵਰ੍ਦ੍ਧਨ੍ਤੇ ਵਿਦਿਤਾਃ ਸਰ੍ਵਾ ਵਿਸ਼੍ਵਞ੍ਚੈਦਂ ਪੁਨਰ੍ਜਗਤ੍ । ਨਕ੍ਸ਼ੀਯਨ੍ਤੇ ਪੁਨਸ੍ਤਾਨਿ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਤਾ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੫੩.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ, ਗ੍ਰਹ, ਤਾਰੇ ਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਸਭ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਮੁੜ ਨਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹ ਤਾਰੇ ਘਟਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਨਕਸ਼ਤਰ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਾਣ੍ਯੇਤਾਨਿ ਵੈ ਪੂਰ੍ਵਮਾਪਤਨ੍ਤਿ ਗਭਸ੍ਤਿਭਿਃ। ਤੇषਾਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਾਣ੍ਯਥਾਦਤ੍ਤੇ ਸੂਰ੍ਯੋ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਤਾਙ੍ਗਤਃ ।। ੫੩.

ਇਹ ਖੇਤਰ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਰਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ; ਸੂਰਜ, ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਤੀਰ੍ਣਾਨਾਂ ਸੁਕृਤੇਨੇਹ ਸੁਕृਤਾਨ੍ਤੇ ਗ੍ਰਹਾਸ਼੍ਰਯਾਤ੍ । ਤਾਰਾਣਾਂ ਤਾਰਕਾ ਹ੍ਯੇਤਾਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਤ੍ਵਾਚ੍ਚੈਵ ਤਾਰਕਾਃ ।। ੫੩.

ਜੋ ਇੱਥੇ ਚੰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਨਾਲ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਚੰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ, ਇਹ ਤਾਰੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਿੱਟੇਪਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਤਾਰੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਦਿਵ੍ਯਾਨਾਂ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਨਾਞ੍ਚ ਨੈਸ਼ਾਨਾਞ੍ਚੈਵ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ । ਆਦਾਨਾਨ੍ਨਿਤ੍ਯਮਾਦਿਤ੍ਯਸ੍ਤਮਸਾਂ ਤੇਜਸਾਂ ਮਹਾਨ੍ ।। ੫੩.

ਦਿਵਵੀਆਂ, ਧਰਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਰਾਤ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲੈਣ ਨਾਲ, ਹਮੇਸ਼ਾ, ਸੂਰਜ ਹਨੇਰੇ ਤੇ ਚਮਕ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ।

ਸੁਵਤਿ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਾਰ੍ਥੇ ਚ ਧਾਤੁਰੇष ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ। ਸਵਨਾਤ੍ਤੇਜਸੋऽਪਾਞ੍ਚ ਤੇਨਾਸੌ ਸਵਿਤਾ ਮਤਃ ।। ੫੩.

ਉਹ ਚਲਣ ਤੇ ਕੰਪਨ ਦੇ ਤੱਤ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਵਨ ਤੋਂ ਚਮਕ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਵਿਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬਹ੍ਵਰ੍ਥਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰ ਇਤ੍ਯੇष ਹ੍ਲਾਦਨੇ ਧਾਤੁਰਿष੍ਯਤੇ । ਸ਼ੁਕ੍ਲਤ੍ਵੇ ਚਾਮृਤਤ੍ਵੇ ਚ ਸ਼ੀਤਤ੍ਵੇ ਚ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ ।। ੫੩.

ਚੰਦ ਨੂੰ ਕਈ ਮਕਸਦਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਠੰਡਕ ਲਈ ਤੱਤ ਵਜੋਂ ਚਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਚਿੱਟੇਪਣ, ਅਮਰਤਾ ਤੇ ਠੰਡ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸੁਰ੍ਯਾਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸੋਰ੍ਦਿਵ੍ਯੇ ਮਣ੍ਡਲੇ ਭਾਸ੍ਵਰੇ ਖਗੇ। ਜ੍ਵਲਤ੍ਤੇਜੋਮਯੇ ਸ਼ੁਕ੍ਲੇ ਵृਤ੍ਤਕੁਮ੍ਭਨਿਭੇ ਸ਼ੁਭੇ ।। ੫੩.

ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਦੇ ਦਿਵਵੀਆਂ, ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ੀ ਗੋਲ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਤੇਜ ਨਾਲ ਜਲਦੇ, ਚਿੱਟੇ, ਗੋਲ ਤੇ ਸੋਹਣੇ ਹਨ, ਉਹ ਚਮਕਦੇ ਘੜੇ ਵਾਂਗ ਹਨ।

ਘਨਤੋਯਾਤ੍ਮਕਂ ਤਤ੍ਰ ਮਣ੍ਡਲਂ ਸ਼ਸ਼ਿਨਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਘਨਤੇਜੋਮਯਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਂ ਮਣ੍ਡਲਂ ਭਾਸ੍ਕਰਸ੍ਯ ਤੁ ।। ੫੩.

ਉਥੇ ਚੰਦ ਦਾ ਮੰਡਲ ਗਾੜ੍ਹੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸੂਰਜ ਦਾ ਮੰਡਲ ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਗਾੜ੍ਹੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਦੇਵਾਸ੍ਤੁ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ। ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ऋਕ੍ਸ਼ਸੂਰ੍ਯਗ੍ਰਹਾਸ਼੍ਰਯਾਃ ।। ੫੩.

ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਤਾਰੇ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਤਾਨਿ ਦੇਵਗृਹਾਣ੍ਯੇਵ ਤਦਾਖ੍ਯਾਸ੍ਤੇ ਭਵਨ੍ਤਿ ਚ। ਸੌਰਂ ਸੂਰ੍ਯੋ ਵਿਸ਼ਸ੍ਥਾਨਂ ਸੌਮ੍ਯਂ ਸੋਮਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ।। ੫੩.

ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਹਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਆਪਣੀ ਸੌਰ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚੰਦ ਵੀ ਆਪਣੀ ਚੰਦਮਾ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੌਕ੍ਰਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰੋ ਵਿਸ਼ਸ੍ਥਾਨਂ षੋਡਸ਼ਾਰ੍ਚ੍ਚਿਃ ਪ੍ਰਤਾਪਵਾਨ੍। ਬृਹਦ੍ਬृਹਸ੍ਪਤਿਸ਼੍ਚੈਵ ਲੋਹਿਤਸ਼੍ਚੈਵ ਲੌਹਿਤਃ । ਸ਼ਾਨੈਸ਼੍ਚਰਂ ਤਥਾ ਸ੍ਥਾਨਂ ਦੇਵ ਸ਼੍ਚੈਵ ਸ਼ਨੈਸ਼੍ਚਰਃ ।। ੫੩.

ਸ਼ੁਕਰ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਕਰ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕਿਰਣਾਂ ਤੇ ਚਮਕ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਤੇ ਲੋਹਿਤ (ਮੰਗਲ) ਆਪਣੀਆਂ-ਆਪਣੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਨੀ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਨੀ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

ਆਦਿਤ੍ਯਰਸ਼੍ਮਿਸਂਯੋਗਾਤ੍ ਸਂਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਤ੍ਮਿਕਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਨਵਯੋਜਨਸਾਹਸ੍ਰੋ ਵਿष੍ਕਮ੍ਭਃ ਸਵਿਤੁਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੫੩.

ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚਮਕਦਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਤ੍ਰਿਗੁਣਸ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਸ੍ਤਾਰੋ ਮਣ੍ਡਲਞ੍ਚ ਪ੍ਰਮਾਣਤਃ। ਦ੍ਵਿਗੁਣਃ ਸੂਰ੍ਯਵਿਸ੍ਤਾਰਾਦ੍ਵਿਸ੍ਤਾਰਃ ਸ਼ਸ਼ਿਨਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੫੩.

ਉਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਹੈ ਤੇ ਮੰਡਲ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਦ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਸੂਰਜ ਦੇ ਦੋ ਗੁਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤੁਲ੍ਯਸ੍ਤਯੋਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਰ੍ਭਾਨੁਰ੍ਭੂਤ੍ਵਾਧਸ੍ਤਾਤ੍ ਪ੍ਰਸਰ੍ਪਤਿ। ਉਦ੍ਧृਤ੍ਯ ਪਾਰ੍ਥਿਵਚ੍ਛਾਯਾਂ ਨਿਰ੍ਮਿਤੋ ਮਣ੍ਡਲਾਕृਤਿਃ ।। ੫੩.

ਸਵਰਭਾਨੁ ਦੋਨੋਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੀ ਛਾਂ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਮੰਡਲ ਦੀ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਸ੍ਵਰ੍ਭਾਨੋਸ੍ਤੁ ਬृਹਤ੍ ਸ੍ਥਾਨਨ੍ਨਿਰ੍ਮਿਤਂ ਯਤ੍ਤਮੋਮਯਮ੍। ਆਦਿਤ੍ਯਾਤ੍ਤਚ੍ਚ ਨਿष੍ਕ੍ਰਮ੍ਯ ਸੋਮਂ ਗਚ੍ਛਤਿ ਪਰ੍ਵਸੁ ।। ੫੩.

ਸਵਰਭਾਨੁ ਦਾ ਵੱਡਾ ਥਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਉਹ ਚੰਦ ਨੂੰ ਪਰਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਦਿਤ੍ਯਮੇਤਿ ਸੋਮਾਚ੍ਚ ਪੁਨਃ ਸੋਮਞ੍ਚ ਪਰ੍ਵਸੁ। ਸ੍ਵਰ੍ਭਾਸਾਨੁਦਤੇ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਤਃ ਸ੍ਵਰ੍ਭਾਨੁਰੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੫੩.

ਉਹ ਚੰਦ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰਵਾਂ ਵਿੱਚ। ਸਵਰਭਾਨੁ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਉਗਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸਵਰਭਾਨੁ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਚਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ षੋਡਸ਼ੋ ਭਾਗੋ ਭਾਰ੍ਗਵਸ਼੍ਚ ਨਿਧੀਯਤੇ। ਵਿष੍ਕਮ੍ਭਾਨ੍ਮਣ੍ਡਲਾਚ੍ਚੈਵ ਯੋਜਨਾਗ੍ਰਾਤ੍ ਪ੍ਰਮਾਣਤਃ ।। ੫੩.

ਚੰਦ ਦਾ ਸੋਲ੍ਹਾਂਵਾਂ ਭਾਗ ਭਾਰਗਵ (ਸ਼ੁਕਰ) ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸਤਾਰ ਤੇ ਮੰਡਲ ਤੋਂ, ਯੋਜਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭਾਰ੍ਗਵਾਤ੍ਪਾਦਹੀਨਸ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਵੈ ਬृਹਸ੍ਪਤਿਃ। ਬੁਹਸ੍ਪਤੇਃ ਪਾਦਹੀਨੌ ਕੁਜਸੌਰਾਵੁਭੌ ਸ੍ਮृਤੌ । ਵਿਸ੍ਤਾਰਾਨ੍ਮਣ੍ਡਲਾਚ੍ਚੈਵ ਪਾਦਹੀਨਸ੍ਤਯੋਰ੍ਬੁਧਃ ।। ੫੩.

ਭਾਰਗਵ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪਾਦ ਘੱਟ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪਾਦ ਘੱਟ ਮੰਗਲ ਤੇ ਸ਼ਨੀ ਦੋਨੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨੋਂ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਤੇ ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪਾਦ ਘੱਟ ਬੁਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਾਰਾਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਰੂਪਾਣਿ ਸ੍ਵਪੁष੍ਮਨ੍ਤੀਹ ਯਾਨਿ ਵੈ। ਬੁਧੇਨ ਸਮਤੁਲ੍ਯਾਨਿ ਵਿਸ੍ਤਾਰਾਨ੍ਮਣ੍ਡਲਾਦਥ ।। ੫੩.

ਇਥੇ ਜੋ ਤਾਰੇ ਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵਿਸਤਾਰ ਤੇ ਮੰਡਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਧ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹਨ।

ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਯੋਗਾਨਿ ਵਿਦ੍ਯਾਦृਕ੍ਸ਼ਾਣਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਤ੍। ਤਾਰਾਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਰੂਪਾਣਿ ਹੀਨਾਨਿ ਤੁ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ ।। ੫੩.

ਸੱਚ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਇਹ ਸਮਝੇ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਤਾਰੇ ਚੰਦ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪਰ ਤਾਰੇ ਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੀਆਂ ਆਕਾਰਾਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹਨ।

ਸ਼ਤਾਨਿ ਪਞ੍ਚ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਤ੍ਰੀਣਿ ਦ੍ਵੇ ਚੈਵ ਯੋਜਨੇ। ਪੂਰ੍ਵਾਪਰਨਿਕृष੍ਟਾਨਿ ਤਾਰਕਾਮਣ੍ਡਲਾਨਿ ਤੁ। ਯੋਜਨਾਨ੍ਯਰ੍ਦ੍ਧਮਾਤ੍ਰਾਣਿ ਤੇਭ੍ਯੋ ਹ੍ਰਸ੍ਵਂ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ।। ੫੩.

ਪੰਜ ਸੌ, ਚਾਰ ਸੌ, ਤਿੰਨ ਸੌ ਤੇ ਦੋ ਸੌ ਯੋਜਨ ਹਨ, ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਮੰਡਲ ਪੂਰਬ ਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵੱਧ ਦੂਰ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਮੰਡਲ ਅੱਧ ਯੋਜਨ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।