ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਰੁਦ੍ਰੋ ਵੈਵਸ੍ਵਤਃ ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਦ੍ਧਰ੍ਮੋ ਲੋਕੇ ਪ੍ਰਭੁਃ ਸ੍ਵਯਮ੍। ਮਹਾਗ੍ਰਹੋ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇष੍ਠੋ ਮਨ੍ਦਗਾਮੀ ਸ਼ਨੈਸ਼੍ਚਰਃ ।। ੫੩.

ਰੁਦਰ, ਵੈਵਸਵਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਆਪ ਹੀ ਧਰਮ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਮਹਾਂਗ੍ਰਹਿ ਸ਼ਨੀ, ਜੋ ਹੌਲੀ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।

ਦੇਵਾਸੁਰਗੁਰੂ ਦ੍ਵੌ ਤੁ ਭਾਨੁਮਨ੍ਤੌ ਮਹਾਗ੍ਰਹੌ। ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਸੁਤਾਵੇਤਾਵੁਭੌ ਸ਼ੁਕ੍ਰਬृਹਸ੍ਪਤੀ। ਦੈਤ੍ਯੋ ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰਸ਼੍ਚ ਤਯੋਰਾਧਿਪਤ੍ਯੇ ਵਿਨਿਰ੍ਮਿਤੌ ।। ੫੩.

ਦੇਵ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਦੋ ਮਹਾਂਗ੍ਰਹਿ ਹਨ, ਜੋ ਭਾਨੁਮੰਤ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਸ਼ੁਕਰ ਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਦੈਤ ਤੇ ਇੰਦਰ, ਦੋਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ।

ਆਦਿਤ੍ਯਮੂਲਮਖਿਲਂ ਤ੍ਰਿਲੋਕਂ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ। ਭਵਤ੍ਯਸ੍ਯ ਜਗਤ੍ਕृਤ੍ਸ੍ਨਂ ਸਦੇਵਾਸੁਰਮਾਨੁषਮ੍ ।। ੫੩.

ਸਾਰੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਪੂਰਾ ਜਗਤ, ਚਾਹੇ ਦੇਵ, ਅਸੁਰ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ ਹੋਣ, ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਹੈ।

ਰੁਦ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰੋਪੇਨ੍ਦ੍ਰਚਨ੍ਦ੍ਰਾਣਾਂ ਵਿਪ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰਾਸ੍ਤ੍ਰਿਦਿਵੌਕਸਾਮ੍। ਦ੍ਯੁਤਿਰ੍ਦ੍ਯੁਤਿਮਤਾਂ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਾ ਯਤ੍ਤੇਜਃ ਸਾਰ੍ਵਲੌਕਿਕਮ੍ ।। ੫੩.

ਰੁਦਰ, ਇੰਦਰ, ਉਪਿੰਦਰ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਸੁਰਗ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ—ਇਹ ਸਾਰੀ ਚਮਕ ਤੇਰਾ ਹੀ ਵਿਅਪਕ ਤੇਜ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਲੋਕੇਸ਼ੋ ਮੂਲਂ ਪਰਮਦੈਵਤਮ੍। ਤਤਃ ਸਂਜਾਯਤੇ ਸਰ੍ਵਂ ਤਤ੍ਰ ਚੈਵ ਪ੍ਰਲੀਯਤੇ ।। ੫੩.

ਤੂੰ ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤੇ ਅਸਲ ਦੇਵਤਾ ਹੈਂ। ਸਭ ਕੁਝ ਤੈਥੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਖੀਰ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬਾਵਾਭਾਵੌ ਹਿ ਲੋਕਾਨਾਮਾਦਿਤ੍ਯਾਨ੍ਨਿਃ ਸृਤੌ ਪੁਰਾ। ਜਗਜ੍ਜ੍ਞੇਯੋ ਗ੍ਰਹੋ ਵਿਪ੍ਰਾ ਦੀਪ੍ਤਿਮਾਨ੍ ਸੁਗ੍ਰਾਹੋ ਰਵਿਃ ।। ੫੩.

ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਲੀਨਤਾ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਜਾਣ ਲਵੋ ਕਿ ਰੌਸ਼ਨ ਗ੍ਰਹਿ ਰਵੀ ਹੀ ਜਗਤ ਨੂੰ ਫੜਨ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ ਹੈ।

ਯਤ੍ਰ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਨਿਧਨਂ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਚ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ। ਕ੍ਸ਼ਣਾ ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਾ ਦਿਵਸਾ ਨਿਸ਼ਾਃ ਪਕ੍ਸ਼ਾਸ਼੍ਚ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਃ। ਮਾਸਾਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਸ਼੍ਚੈਵ ऋਤਵੋऽਨ੍ਦਯੁਗਾਨਿ ਚ ।। ੫੩.

ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਪਲ, ਮੁਹੂਰਤ, ਦਿਨ, ਰਾਤ, ਪੱਖ, ਮਹੀਨੇ, ਸਾਲ, ਰੁੱਤਾਂ ਤੇ ਯੁੱਗ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਉਥੇ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਤਦਾਦਿਤ੍ਯਾਦृਤੇ ਤੇषਾਂ ਕਾਲਸਂਖ੍ਯਾ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ। ਕਾਲਾਦृਤੇ ਨ ਨਿਗਮੋ ਨ ਦੀਕ੍ਸ਼ਾ ਨਾਹ੍ਨਿਕਕ੍ਰਮਃ ।। ੫੩.

ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਨਾ ਕੋਈ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ, ਨਾ ਕੋਈ ਦীক্ষਾ, ਨਾ ਹੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਰੀਤ-ਰਵਾਜ ਹੈ।

ऋਤੁਨਾਮਵਿਭਾਗਸ਼੍ਚ ਪੁष੍ਪਮੂਲਫਲਂ ਕੁਤਃ। ਕੁਤਃ ਸਸ੍ਯਾਭਿਨਿष੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਗੁਣੌषਧਿਗਣਾਦਿ ਵਾ ।। ੫੩.

ਮੌਸਮਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਫੁੱਲ, ਜੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂ ਫਲ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਫਿਰ ਫਸਲਾਂ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਜਾਂ ਦਵਾਈਆਂ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ?

ਅਭਾਵੋ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਣਾਂ ਦੇਵਾਨਾਂ ਦਿਵਿ ਚੇਹ ਚ। ਜਗਤ੍ਪ੍ਰਤਾਪਨਮृਤੇ ਭਾਸ੍ਕਰਂ ਵਾਰਿਤਸ੍ਕਰਮ੍ ।। ੫੩.

ਸੂਰਜ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਤਾਪ ਨਾ ਦੇਵੇ ਤਾਂ, ਦਿਵਤਿਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਕਾਰਵਾਈ ਨਾਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਨਾਂ ਇੱਥੇ ਹੋ ਸਕਦੀ; ਸੂਰਜ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸ ਏਵ ਕਾਲਸ਼੍ਚਾਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ। ਤਪਤ੍ਯੇष ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇष੍ਟਾਸ੍ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਂ ਸਚਰਾਚਰਮ੍ ।। ੫੩.

ਉਹੀ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਉਹੀ ਅੱਗ ਹੈ, ਉਹੀ ਬਾਰਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ; ਦੋਵਾਂ ਵਾਰਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਨੂੰ ਤਾਪਦਾ ਹੈ।

ਸ ਏष ਤੇਜਸਾਂ ਰਾਸ਼ਿਃ ਸਮਸ੍ਤਃ ਸਾਰ੍ਵਲੌਕਿਕਃ। ਉਤ੍ਤਮਂ ਮਾਰ੍ਗਮਾਸ੍ਥਾਯ ਵਾਯੋਭਾਭਿਰਿਦਞ੍ਜਗਤ੍। ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਮੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਮਧਸ਼੍ਚੈਵ ਤਾਪਯਤ੍ਯੇष ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ।। ੫੩.

ਉਹ ਸਾਰਾ ਤੇਜ ਦਾ ਗੁੱਝ ਹੈ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ; ਉੱਚਾ ਰਸਤਾ ਲੈ ਕੇ, ਹਵਾ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਾਸੇ, ਉੱਤੇ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤਾਪਦਾ ਹੈ।

ਰਵੇਰਸ਼੍ਮਿਸਹਸ੍ਰਂ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਾਙ੍ਮਯਾ ਸਮੁਦਾਹृਤਮ੍ । ਤੇषਾਂ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾਃ ਪੁਨਃ ਸਪ੍ਤ ਰਸ਼੍ਮਯੋ ਗ੍ਰਹਯੋਨਯਃ ।। ੫੩.

ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਣਾਂ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਦੱਸੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਕਿਰਣਾਂ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹਨ।

ਸੁषੁਮ੍ਨੋ ਹਰਿਕੇਸ਼ਸ਼੍ਚ ਵਿਸ਼੍ਵਕਰ੍ਮਾ ਤਥੈਵ ਚ। ਵਿਸ਼੍ਵਸ਼੍ਰਵਾਃ ਪੁਨਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯਃ ਸਂਯਦ੍ਵਸੁਰਤਃ ਪਰਮ੍ । ਅਰ੍ਵਾਵਸੁਃ ਪੁਨਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯੋ ਮਯਾ ਚਾਤ੍ਰ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ ।। ੫੩.

ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ, ਹਰਿਕੇਸ਼, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ, ਵਿਸ਼ਵਸ਼੍ਰਵਾ, ਫਿਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਯਦਵਸੁ, ਤੇ ਅਰਵਾਵਸੁ, ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਦੱਸੇ ਹਨ।

ਸੁषੁਮ੍ਨਃ ਸੂਰ੍ਯਰਸ਼੍ਮਿਸ੍ਤੁ ਕ੍ਸ਼ੀਣਂ ਸ਼ਸ਼ਿਨਮੇਧਯਨ੍। ਤਿਰ੍ਯਗੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਪ੍ਰਭਾਵੋऽਸੌ ਸੁषੁਮ੍ਨਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਯਤੇ ।। ੫੩.

ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣ ਹੈ ਜੋ ਘਟਦੇ ਚੰਦ ਨੂੰ ਪਾਲਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਚਮਕ ਪਾਸੇ ਤੇ ਉੱਤੇ ਫੈਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਹਰਿਕੇਸ਼ਃ ਪੁਰਸ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ਯਾ ऋਕ੍ਸ਼ਯੋਨਿਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਯਤੇ। ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ ਵਿਸ਼੍ਵਕਰ੍ਮਾ ਤੁ ਰਸ਼੍ਮਿਰ੍ਵਰ੍ਦ੍ਧਯਤੇ ਬੁਧਮ੍ ।। ੫੩.

ਹਰਿਕੇਸ਼, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ, ਉਹ ਕਿਰਣ ਹੈ ਜੋ ਬੁਧ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਵਿਸ਼੍ਵਸ਼੍ਰਵਾਸ੍ਤੁ ਯਃ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਸ਼ੁਕ੍ਰਯੋਨਿਃ ਸ੍ਮृਤੋ ਬੁਧੈਃ। ਸਂਯਦ੍ਵਸੁਸ਼੍ਚ ਯੋ ਰਸ਼੍ਮਿਃ ਸਾ ਯੋਨਿਰ੍ਲੋਹਿਤਸ੍ਯ ਚ ।। ੫੩.

ਵਿਸ਼ਵਸ਼੍ਰਵਾ, ਜੋ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਹੈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁਕਰ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੈ; ਸੰਯਦਵਸੁ ਉਹ ਕਿਰਣ ਹੈ ਜੋ ਮੰਗਲ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੈ।

षष੍ਠਸ੍ਤ੍ਵਰ੍ਵਾਵਸੂ ਰਸ਼੍ਮਿਰ੍ਯੋਨਿਸ੍ਤੁ ਸ ਬृਹਸ੍ਪਤੇਃ। ਸ਼ਨੈਸ਼੍ਚਰਂ ਪੁਨਸ਼੍ਚਾਪਿ ਰਸ਼੍ਮਿਰਾਪ੍ਯਾਯਤੇ ਸ੍ਵਰਾਟ੍ ।। ੫੩.

ਛੇਵੀਂ ਕਿਰਣ, ਅਰਵਾਵਸੁ, ਬ੍ਰਹਸਪਤਿ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਿਰਣ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਪਾਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਵਰਾਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਵਂ ਸੂਰ੍ਯਪ੍ਰਭਾਵੇਣ ਗ੍ਰਹਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਤਾਰਕਾਃ। ਵਰ੍ਦ੍ਧਨ੍ਤੇ ਵਿਦਿਤਾਃ ਸਰ੍ਵਾ ਵਿਸ਼੍ਵਞ੍ਚੈਦਂ ਪੁਨਰ੍ਜਗਤ੍ । ਨਕ੍ਸ਼ੀਯਨ੍ਤੇ ਪੁਨਸ੍ਤਾਨਿ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਤਾ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੫੩.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ, ਗ੍ਰਹ, ਤਾਰੇ ਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਸਭ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਮੁੜ ਨਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹ ਤਾਰੇ ਘਟਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਨਕਸ਼ਤਰ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਾਣ੍ਯੇਤਾਨਿ ਵੈ ਪੂਰ੍ਵਮਾਪਤਨ੍ਤਿ ਗਭਸ੍ਤਿਭਿਃ। ਤੇषਾਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਾਣ੍ਯਥਾਦਤ੍ਤੇ ਸੂਰ੍ਯੋ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਤਾਙ੍ਗਤਃ ।। ੫੩.

ਇਹ ਖੇਤਰ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਰਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ; ਸੂਰਜ, ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਤੀਰ੍ਣਾਨਾਂ ਸੁਕृਤੇਨੇਹ ਸੁਕृਤਾਨ੍ਤੇ ਗ੍ਰਹਾਸ਼੍ਰਯਾਤ੍ । ਤਾਰਾਣਾਂ ਤਾਰਕਾ ਹ੍ਯੇਤਾਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਤ੍ਵਾਚ੍ਚੈਵ ਤਾਰਕਾਃ ।। ੫੩.

ਜੋ ਇੱਥੇ ਚੰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਨਾਲ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਚੰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ, ਇਹ ਤਾਰੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਿੱਟੇਪਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਤਾਰੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਦਿਵ੍ਯਾਨਾਂ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਨਾਞ੍ਚ ਨੈਸ਼ਾਨਾਞ੍ਚੈਵ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ । ਆਦਾਨਾਨ੍ਨਿਤ੍ਯਮਾਦਿਤ੍ਯਸ੍ਤਮਸਾਂ ਤੇਜਸਾਂ ਮਹਾਨ੍ ।। ੫੩.

ਦਿਵਵੀਆਂ, ਧਰਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਰਾਤ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲੈਣ ਨਾਲ, ਹਮੇਸ਼ਾ, ਸੂਰਜ ਹਨੇਰੇ ਤੇ ਚਮਕ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ।

ਸੁਵਤਿ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਾਰ੍ਥੇ ਚ ਧਾਤੁਰੇष ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ। ਸਵਨਾਤ੍ਤੇਜਸੋऽਪਾਞ੍ਚ ਤੇਨਾਸੌ ਸਵਿਤਾ ਮਤਃ ।। ੫੩.

ਉਹ ਚਲਣ ਤੇ ਕੰਪਨ ਦੇ ਤੱਤ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਵਨ ਤੋਂ ਚਮਕ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਵਿਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬਹ੍ਵਰ੍ਥਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰ ਇਤ੍ਯੇष ਹ੍ਲਾਦਨੇ ਧਾਤੁਰਿष੍ਯਤੇ । ਸ਼ੁਕ੍ਲਤ੍ਵੇ ਚਾਮृਤਤ੍ਵੇ ਚ ਸ਼ੀਤਤ੍ਵੇ ਚ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ ।। ੫੩.

ਚੰਦ ਨੂੰ ਕਈ ਮਕਸਦਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਠੰਡਕ ਲਈ ਤੱਤ ਵਜੋਂ ਚਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਚਿੱਟੇਪਣ, ਅਮਰਤਾ ਤੇ ਠੰਡ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸੁਰ੍ਯਾਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸੋਰ੍ਦਿਵ੍ਯੇ ਮਣ੍ਡਲੇ ਭਾਸ੍ਵਰੇ ਖਗੇ। ਜ੍ਵਲਤ੍ਤੇਜੋਮਯੇ ਸ਼ੁਕ੍ਲੇ ਵृਤ੍ਤਕੁਮ੍ਭਨਿਭੇ ਸ਼ੁਭੇ ।। ੫੩.

ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਦੇ ਦਿਵਵੀਆਂ, ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ੀ ਗੋਲ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਤੇਜ ਨਾਲ ਜਲਦੇ, ਚਿੱਟੇ, ਗੋਲ ਤੇ ਸੋਹਣੇ ਹਨ, ਉਹ ਚਮਕਦੇ ਘੜੇ ਵਾਂਗ ਹਨ।

ਘਨਤੋਯਾਤ੍ਮਕਂ ਤਤ੍ਰ ਮਣ੍ਡਲਂ ਸ਼ਸ਼ਿਨਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਘਨਤੇਜੋਮਯਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਂ ਮਣ੍ਡਲਂ ਭਾਸ੍ਕਰਸ੍ਯ ਤੁ ।। ੫੩.

ਉਥੇ ਚੰਦ ਦਾ ਮੰਡਲ ਗਾੜ੍ਹੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸੂਰਜ ਦਾ ਮੰਡਲ ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਗਾੜ੍ਹੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਦੇਵਾਸ੍ਤੁ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ। ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ऋਕ੍ਸ਼ਸੂਰ੍ਯਗ੍ਰਹਾਸ਼੍ਰਯਾਃ ।। ੫੩.

ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਤਾਰੇ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਤਾਨਿ ਦੇਵਗृਹਾਣ੍ਯੇਵ ਤਦਾਖ੍ਯਾਸ੍ਤੇ ਭਵਨ੍ਤਿ ਚ। ਸੌਰਂ ਸੂਰ੍ਯੋ ਵਿਸ਼ਸ੍ਥਾਨਂ ਸੌਮ੍ਯਂ ਸੋਮਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ।। ੫੩.

ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਹਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਆਪਣੀ ਸੌਰ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚੰਦ ਵੀ ਆਪਣੀ ਚੰਦਮਾ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੌਕ੍ਰਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰੋ ਵਿਸ਼ਸ੍ਥਾਨਂ षੋਡਸ਼ਾਰ੍ਚ੍ਚਿਃ ਪ੍ਰਤਾਪਵਾਨ੍। ਬृਹਦ੍ਬृਹਸ੍ਪਤਿਸ਼੍ਚੈਵ ਲੋਹਿਤਸ਼੍ਚੈਵ ਲੌਹਿਤਃ । ਸ਼ਾਨੈਸ਼੍ਚਰਂ ਤਥਾ ਸ੍ਥਾਨਂ ਦੇਵ ਸ਼੍ਚੈਵ ਸ਼ਨੈਸ਼੍ਚਰਃ ।। ੫੩.

ਸ਼ੁਕਰ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਕਰ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕਿਰਣਾਂ ਤੇ ਚਮਕ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਤੇ ਲੋਹਿਤ (ਮੰਗਲ) ਆਪਣੀਆਂ-ਆਪਣੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਨੀ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਨੀ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।