ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਸ੍ਤਾ ਨਾਮਤਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਪੀਤਾਭਾਸ੍ਤੁ ਗਭਸ੍ਤਯਃ। ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਸ਼੍ਚ ਕਕੁਭਸ਼੍ਚੈਵ ਗਾਵੋ ਵਿਸ਼੍ਵਭृਤਸ੍ਤਥਾ ।। ੫੩.

ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੰਦ੍ਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਪੀਲੀ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਚਿੱਟੀਆਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਗਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵਭ੍ਰਿਤ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਸ੍ਤਾ ਨਾਮਤਃ ਸਰ੍ਵਾਸ੍ਤ੍ਰਿਸ਼ਤਾ ਘਰ੍ਮਸਰ੍ਜਨਾਃ। ਸਮਂ ਬਿਭਰ੍ਤਿ ਤਾਭਿਸ੍ਤੁ ਮਨੁष੍ਯਪਿਤृਦੇਵਤਾਃ ।। ੫੩.

ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ, ਜੋ ਸ਼ੁਕਲ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿੰਨ ਸੌ ਹਨ ਤੇ ਗਰਮੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ, ਪਿਤਰ ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਸਮਾਨ ਤੌਰ ਤੇ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮਨੁष੍ਯਾਨੌषਧੇਨੇਹ ਸ੍ਵਧਯਾ ਚ ਪਿਤॄਨਪਿ। ਅਮृਤੇਨ ਸੁਰਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਾਂਸ੍ਤ੍ਰੀਂਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਸ੍ਤਰ੍ਪਯਤ੍ਯਸੌ ।। ੫੩.

ਇਥੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨਾਲ, ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਵਧਾ ਨਾਲ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਰਾਹੀਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਵਸਨ੍ਤੇ ਚੈਵ ਗ੍ਰੀष੍ਮੇ ਚ ਸਤੈਃ ਸੁਤਪਤੇ ਤ੍ਰਿਭਿਃ। ਵਰ੍षਾਸ੍ਵਥੋ ਸ਼ਰਦਿ ਚ ਚਤੁਰ੍ਭਿਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਕਰ੍षਤਿ ।। ੫੩.

ਬਸੰਤ ਤੇ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤਿੰਨ ਸੌ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੀਂਹਾਂ ਅਤੇ ਪੱਤਝੜ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਸੌ ਨਾਲ।

ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਚੈਵ ਹਿਮਂ ਸ ਸृਜ ਤੇ ਤ੍ਰਿਭਿਃ। ਓषਧੀषੁ ਬਲਨ੍ਧਤ੍ਤੇ ਸ੍ਵਧਯਾ ਚ ਪਿਤॄਨਪਿ। ਸੂਰ੍ਯੋऽਮਰਤ੍ਵਮਮृਤਤ੍ਰਯਨ੍ਤ੍ਰਿषੁ ਨਿਯਚ੍ਛਤਿ ।। ੫੩.

ਹੇਮੰਤ ਤੇ ਸ਼ੀਤ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤਿੰਨ ਸੌ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਹਿਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਵਧਾ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰਾਹੀਂ ਅਮਰਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਏਵਂ ਰਸ਼੍ਮਿਸਹਸ੍ਰਨ੍ਤਤ੍ ਸੌਰਂ ਲੋਕਾਰ੍ਥ ਸਾਧਕਮ੍। ਭਿਦ੍ਯਤੇ ऋਤੁਮਾਸਾਦ੍ਯ ਜਲਸ਼ੀਤੋष੍ਣਨਿਃਸ੍ਰਵਮ੍ ।। ੫੩.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਣਾਂ ਦੀ ਜਾਲੀ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕੰਮ ਸਿਰੇ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਰੁੱਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਪਾਣੀ, ਠੰਢ ਤੇ ਗਰਮੀ ਛੱਡਦੀ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇਤਨ੍ਮਣ੍ਡਲਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਂ ਭਾਸ੍ਵਰਂ ਸੂਰ੍ਯਸਂਜ੍ਞਿਤਮ੍। ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਗ੍ਰਹਸੋਮਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਯੋਨਿਰੇਵ ਚ। ऋਕ੍ਸ਼ਚਨ੍ਦ੍ਰਗ੍ਰਹਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਨਿਜ੍ਞੇਯਾਃ ਸੂਰ੍ਯਸਮ੍ਭਵਾਃ ।। ੫੩.

ਇਹ ਚਮਕਦਾ ਤੇ ਰੌਸ਼ਨ ਮੰਡਲ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਤਾਰੇ, ਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਚੰਦ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੇ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਨਕਸ਼ਤਰ, ਚੰਦ੍ਰਮਾਂ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਾਧਿਪਤਿਃ ਸੋਮੋ ਗ੍ਰਹਰਾਜੋ ਦਿਵਾਕਰਃ। ਸ਼ੇषਾਃ ਪਞ੍ਚਗ੍ਰਹਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਈਸ਼੍ਵਰਾਃ ਕਾਮਰੂਪਿਣਃ ।। ੫੩.

ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਪੰਜ ਗ੍ਰਹਿ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਮਾਲਕ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪਠ੍ਯਤੇ ਚਾਗ੍ਨਿਰਾਦਿਤ੍ਯ ਔਦਕਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਸ਼ੇषਾਣਾਂ ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਰ੍ਣ੍ਯਮਾਨਾਂ ਨਿਬੋਧਤ ।। ੫੩.

ਅੱਗ ਨੂੰ ਆਦਿਤਿਆ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਬਾਕੀ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਸਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਸੁਣੋ।

ਸੁਰਸੇਨਾਪਤਿ ਸ੍ਕਨ੍ਦਃ ਪਠ੍ਯਤੇऽਙ੍ਗਾਰਕੋ ਗ੍ਰਹਃ । ਨਾਰਾਯਣਂ ਬੁਧਂ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ਦੇਵਂ ਜ੍ਞਾਨਵਿਦੋ ਵਿਦੁਃ ।। ੫੩.

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਸਕੰਦ ਨੂੰ ਅੰਗਾਰਕ ਗ੍ਰਹਿ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਬੁਧ ਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇਵਤਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

ਰੁਦ੍ਰੋ ਵੈਵਸ੍ਵਤਃ ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਦ੍ਧਰ੍ਮੋ ਲੋਕੇ ਪ੍ਰਭੁਃ ਸ੍ਵਯਮ੍। ਮਹਾਗ੍ਰਹੋ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇष੍ਠੋ ਮਨ੍ਦਗਾਮੀ ਸ਼ਨੈਸ਼੍ਚਰਃ ।। ੫੩.

ਰੁਦਰ, ਵੈਵਸਵਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਆਪ ਹੀ ਧਰਮ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਮਹਾਂਗ੍ਰਹਿ ਸ਼ਨੀ, ਜੋ ਹੌਲੀ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।

ਦੇਵਾਸੁਰਗੁਰੂ ਦ੍ਵੌ ਤੁ ਭਾਨੁਮਨ੍ਤੌ ਮਹਾਗ੍ਰਹੌ। ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਸੁਤਾਵੇਤਾਵੁਭੌ ਸ਼ੁਕ੍ਰਬृਹਸ੍ਪਤੀ। ਦੈਤ੍ਯੋ ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰਸ਼੍ਚ ਤਯੋਰਾਧਿਪਤ੍ਯੇ ਵਿਨਿਰ੍ਮਿਤੌ ।। ੫੩.

ਦੇਵ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਦੋ ਮਹਾਂਗ੍ਰਹਿ ਹਨ, ਜੋ ਭਾਨੁਮੰਤ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਸ਼ੁਕਰ ਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਦੈਤ ਤੇ ਇੰਦਰ, ਦੋਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ।

ਆਦਿਤ੍ਯਮੂਲਮਖਿਲਂ ਤ੍ਰਿਲੋਕਂ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ। ਭਵਤ੍ਯਸ੍ਯ ਜਗਤ੍ਕृਤ੍ਸ੍ਨਂ ਸਦੇਵਾਸੁਰਮਾਨੁषਮ੍ ।। ੫੩.

ਸਾਰੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਪੂਰਾ ਜਗਤ, ਚਾਹੇ ਦੇਵ, ਅਸੁਰ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ ਹੋਣ, ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਹੈ।

ਰੁਦ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰੋਪੇਨ੍ਦ੍ਰਚਨ੍ਦ੍ਰਾਣਾਂ ਵਿਪ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰਾਸ੍ਤ੍ਰਿਦਿਵੌਕਸਾਮ੍। ਦ੍ਯੁਤਿਰ੍ਦ੍ਯੁਤਿਮਤਾਂ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਾ ਯਤ੍ਤੇਜਃ ਸਾਰ੍ਵਲੌਕਿਕਮ੍ ।। ੫੩.

ਰੁਦਰ, ਇੰਦਰ, ਉਪਿੰਦਰ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਸੁਰਗ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ—ਇਹ ਸਾਰੀ ਚਮਕ ਤੇਰਾ ਹੀ ਵਿਅਪਕ ਤੇਜ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਲੋਕੇਸ਼ੋ ਮੂਲਂ ਪਰਮਦੈਵਤਮ੍। ਤਤਃ ਸਂਜਾਯਤੇ ਸਰ੍ਵਂ ਤਤ੍ਰ ਚੈਵ ਪ੍ਰਲੀਯਤੇ ।। ੫੩.

ਤੂੰ ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤੇ ਅਸਲ ਦੇਵਤਾ ਹੈਂ। ਸਭ ਕੁਝ ਤੈਥੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਖੀਰ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬਾਵਾਭਾਵੌ ਹਿ ਲੋਕਾਨਾਮਾਦਿਤ੍ਯਾਨ੍ਨਿਃ ਸृਤੌ ਪੁਰਾ। ਜਗਜ੍ਜ੍ਞੇਯੋ ਗ੍ਰਹੋ ਵਿਪ੍ਰਾ ਦੀਪ੍ਤਿਮਾਨ੍ ਸੁਗ੍ਰਾਹੋ ਰਵਿਃ ।। ੫੩.

ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਲੀਨਤਾ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਜਾਣ ਲਵੋ ਕਿ ਰੌਸ਼ਨ ਗ੍ਰਹਿ ਰਵੀ ਹੀ ਜਗਤ ਨੂੰ ਫੜਨ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ ਹੈ।

ਯਤ੍ਰ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਨਿਧਨਂ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਚ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ। ਕ੍ਸ਼ਣਾ ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਾ ਦਿਵਸਾ ਨਿਸ਼ਾਃ ਪਕ੍ਸ਼ਾਸ਼੍ਚ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਃ। ਮਾਸਾਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਸ਼੍ਚੈਵ ऋਤਵੋऽਨ੍ਦਯੁਗਾਨਿ ਚ ।। ੫੩.

ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਪਲ, ਮੁਹੂਰਤ, ਦਿਨ, ਰਾਤ, ਪੱਖ, ਮਹੀਨੇ, ਸਾਲ, ਰੁੱਤਾਂ ਤੇ ਯੁੱਗ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਉਥੇ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਤਦਾਦਿਤ੍ਯਾਦृਤੇ ਤੇषਾਂ ਕਾਲਸਂਖ੍ਯਾ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ। ਕਾਲਾਦृਤੇ ਨ ਨਿਗਮੋ ਨ ਦੀਕ੍ਸ਼ਾ ਨਾਹ੍ਨਿਕਕ੍ਰਮਃ ।। ੫੩.

ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਨਾ ਕੋਈ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ, ਨਾ ਕੋਈ ਦীক্ষਾ, ਨਾ ਹੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਰੀਤ-ਰਵਾਜ ਹੈ।

ऋਤੁਨਾਮਵਿਭਾਗਸ਼੍ਚ ਪੁष੍ਪਮੂਲਫਲਂ ਕੁਤਃ। ਕੁਤਃ ਸਸ੍ਯਾਭਿਨਿष੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਗੁਣੌषਧਿਗਣਾਦਿ ਵਾ ।। ੫੩.

ਮੌਸਮਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਫੁੱਲ, ਜੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂ ਫਲ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਫਿਰ ਫਸਲਾਂ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਜਾਂ ਦਵਾਈਆਂ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ?

ਅਭਾਵੋ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਣਾਂ ਦੇਵਾਨਾਂ ਦਿਵਿ ਚੇਹ ਚ। ਜਗਤ੍ਪ੍ਰਤਾਪਨਮृਤੇ ਭਾਸ੍ਕਰਂ ਵਾਰਿਤਸ੍ਕਰਮ੍ ।। ੫੩.

ਸੂਰਜ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਤਾਪ ਨਾ ਦੇਵੇ ਤਾਂ, ਦਿਵਤਿਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਕਾਰਵਾਈ ਨਾਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਨਾਂ ਇੱਥੇ ਹੋ ਸਕਦੀ; ਸੂਰਜ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸ ਏਵ ਕਾਲਸ਼੍ਚਾਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ। ਤਪਤ੍ਯੇष ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇष੍ਟਾਸ੍ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਂ ਸਚਰਾਚਰਮ੍ ।। ੫੩.

ਉਹੀ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਉਹੀ ਅੱਗ ਹੈ, ਉਹੀ ਬਾਰਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ; ਦੋਵਾਂ ਵਾਰਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਨੂੰ ਤਾਪਦਾ ਹੈ।

ਸ ਏष ਤੇਜਸਾਂ ਰਾਸ਼ਿਃ ਸਮਸ੍ਤਃ ਸਾਰ੍ਵਲੌਕਿਕਃ। ਉਤ੍ਤਮਂ ਮਾਰ੍ਗਮਾਸ੍ਥਾਯ ਵਾਯੋਭਾਭਿਰਿਦਞ੍ਜਗਤ੍। ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਮੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਮਧਸ਼੍ਚੈਵ ਤਾਪਯਤ੍ਯੇष ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ।। ੫੩.

ਉਹ ਸਾਰਾ ਤੇਜ ਦਾ ਗੁੱਝ ਹੈ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ; ਉੱਚਾ ਰਸਤਾ ਲੈ ਕੇ, ਹਵਾ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਾਸੇ, ਉੱਤੇ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤਾਪਦਾ ਹੈ।

ਰਵੇਰਸ਼੍ਮਿਸਹਸ੍ਰਂ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਾਙ੍ਮਯਾ ਸਮੁਦਾਹृਤਮ੍ । ਤੇषਾਂ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾਃ ਪੁਨਃ ਸਪ੍ਤ ਰਸ਼੍ਮਯੋ ਗ੍ਰਹਯੋਨਯਃ ।। ੫੩.

ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਣਾਂ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਦੱਸੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਕਿਰਣਾਂ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹਨ।

ਸੁषੁਮ੍ਨੋ ਹਰਿਕੇਸ਼ਸ਼੍ਚ ਵਿਸ਼੍ਵਕਰ੍ਮਾ ਤਥੈਵ ਚ। ਵਿਸ਼੍ਵਸ਼੍ਰਵਾਃ ਪੁਨਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯਃ ਸਂਯਦ੍ਵਸੁਰਤਃ ਪਰਮ੍ । ਅਰ੍ਵਾਵਸੁਃ ਪੁਨਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯੋ ਮਯਾ ਚਾਤ੍ਰ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ ।। ੫੩.

ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ, ਹਰਿਕੇਸ਼, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ, ਵਿਸ਼ਵਸ਼੍ਰਵਾ, ਫਿਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਯਦਵਸੁ, ਤੇ ਅਰਵਾਵਸੁ, ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਦੱਸੇ ਹਨ।

ਸੁषੁਮ੍ਨਃ ਸੂਰ੍ਯਰਸ਼੍ਮਿਸ੍ਤੁ ਕ੍ਸ਼ੀਣਂ ਸ਼ਸ਼ਿਨਮੇਧਯਨ੍। ਤਿਰ੍ਯਗੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਪ੍ਰਭਾਵੋऽਸੌ ਸੁषੁਮ੍ਨਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਯਤੇ ।। ੫੩.

ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣ ਹੈ ਜੋ ਘਟਦੇ ਚੰਦ ਨੂੰ ਪਾਲਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਚਮਕ ਪਾਸੇ ਤੇ ਉੱਤੇ ਫੈਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਹਰਿਕੇਸ਼ਃ ਪੁਰਸ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ਯਾ ऋਕ੍ਸ਼ਯੋਨਿਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਯਤੇ। ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ ਵਿਸ਼੍ਵਕਰ੍ਮਾ ਤੁ ਰਸ਼੍ਮਿਰ੍ਵਰ੍ਦ੍ਧਯਤੇ ਬੁਧਮ੍ ।। ੫੩.

ਹਰਿਕੇਸ਼, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ, ਉਹ ਕਿਰਣ ਹੈ ਜੋ ਬੁਧ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਵਿਸ਼੍ਵਸ਼੍ਰਵਾਸ੍ਤੁ ਯਃ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਸ਼ੁਕ੍ਰਯੋਨਿਃ ਸ੍ਮृਤੋ ਬੁਧੈਃ। ਸਂਯਦ੍ਵਸੁਸ਼੍ਚ ਯੋ ਰਸ਼੍ਮਿਃ ਸਾ ਯੋਨਿਰ੍ਲੋਹਿਤਸ੍ਯ ਚ ।। ੫੩.

ਵਿਸ਼ਵਸ਼੍ਰਵਾ, ਜੋ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਹੈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁਕਰ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੈ; ਸੰਯਦਵਸੁ ਉਹ ਕਿਰਣ ਹੈ ਜੋ ਮੰਗਲ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੈ।

षष੍ਠਸ੍ਤ੍ਵਰ੍ਵਾਵਸੂ ਰਸ਼੍ਮਿਰ੍ਯੋਨਿਸ੍ਤੁ ਸ ਬृਹਸ੍ਪਤੇਃ। ਸ਼ਨੈਸ਼੍ਚਰਂ ਪੁਨਸ਼੍ਚਾਪਿ ਰਸ਼੍ਮਿਰਾਪ੍ਯਾਯਤੇ ਸ੍ਵਰਾਟ੍ ।। ੫੩.

ਛੇਵੀਂ ਕਿਰਣ, ਅਰਵਾਵਸੁ, ਬ੍ਰਹਸਪਤਿ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਿਰਣ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਪਾਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਵਰਾਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਵਂ ਸੂਰ੍ਯਪ੍ਰਭਾਵੇਣ ਗ੍ਰਹਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਤਾਰਕਾਃ। ਵਰ੍ਦ੍ਧਨ੍ਤੇ ਵਿਦਿਤਾਃ ਸਰ੍ਵਾ ਵਿਸ਼੍ਵਞ੍ਚੈਦਂ ਪੁਨਰ੍ਜਗਤ੍ । ਨਕ੍ਸ਼ੀਯਨ੍ਤੇ ਪੁਨਸ੍ਤਾਨਿ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਤਾ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੫੩.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ, ਗ੍ਰਹ, ਤਾਰੇ ਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਸਭ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਮੁੜ ਨਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹ ਤਾਰੇ ਘਟਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਨਕਸ਼ਤਰ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।