ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਉਦ੍ਯਨ੍ਤਞ੍ਚ ਪੁਨਃ ਸੂਰ੍ਯਮੌष੍ਣ੍ਯਮਾਗ੍ਨੇਯਮਾਵਿਸ਼ਤ੍। ਪਾਦੇਨ ਪਾਰ੍ਥਿਵਸ੍ਯਾਗ੍ਨੇਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦਗ੍ਨਿਸ੍ਤਪਤ੍ਯਸੌ ।। ੫੩.

ਜਦ ਸੂਰਜ ਮੁੜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਗਰਮੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਦੀ ਅੱਗ ਦੀ ਹਲਚਲ ਨਾਲ, ਉਹ ਅੱਗ ਤਪਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਸ਼੍ਚ ਤਥੌष੍ਣ੍ਯਞ੍ਚ ਸੌਰਾਗ੍ਨੇਯੇ ਤੁ ਤੇਜਸੀ। ਪਰਸ੍ਪਰਾਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਦਾਪ੍ਯਾਯੇਤੇ ਦਿਵਾਨਿਸ਼ਮ੍ ।। ੫੩.

ਚਾਨਣ ਤੇ ਗਰਮੀ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸੂਰਜ ਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹਨ; ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ, ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ, ਇਹ ਤਾਕਤ ਵਧਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਉਤ੍ਤਰੇ ਚੈਵ ਭੂਮ੍ਯਰ੍ਦ੍ਧੇ ਤਸ੍ਮਾਦਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ। ਉਤ੍ਤਿष੍ਠਤਿ ਪੁਨਃ ਸੂਰ੍ਯੇ ਰਾਤ੍ਰਿਰਾਵਿਸ਼ਤੇ ਤ੍ਵਪਃ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਾਮ੍ਰਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਾਪੋ ਦਿਵਾਰਾਤ੍ਰਿਪ੍ਰਵੇਸ਼ਨਾਤ੍ ।। ੫੩.

ਭੂਮੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੇ ਦੱਖਣ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਸੂਰਜ ਮੁੜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਰਾਤ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਤਾਮਬੇ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਸ੍ਤਂ ਯਾਤਿ ਪੁਨਃ ਸੂਰ੍ਯੇ ਅਹਰ੍ਵੈ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤ੍ਯਪਃ। ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਕ੍ਤਂ ਪੁਨਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾ ਆਪੋ ਵਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਭਾਸ੍ਕਰੇ ।। ੫੩.

ਜਦ ਸੂਰਜ ਮੁੜ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ, ਦਿਨ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਚਿੱਟਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਉਹ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਵੜਦਾ ਹੈ।

ਏਤੇਨ ਕ੍ਰਮਯੋਗੇਨ ਭੂਮ੍ਯਰ੍ਦ੍ਧੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੋਤ੍ਤਰੇ । ਉਦਯਾਸ੍ਤਮਯੇ ਨਿਤ੍ਯਮਹੋਰਾਤ੍ਰਂ ਵਿਸ਼ਤ੍ਯਪਃ ।। ੫੩.

ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਤੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਉੱਤਰ ਤੇ ਦੱਖਣ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਣ ਤੇ ਡੁੱਬਣ ਸਮੇਂ, ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਯਸ਼੍ਚਾਸੌ ਤਪਤੇ ਸੂਰ੍ਯੇ ਪਿਬਨ੍ਨਮ੍ਭੋ ਗਭਸ੍ਤਿਭਿਃ। ਪਾਰ੍ਥਿਵੋ ਹਿ ਵਿਮਿਸ਼੍ਰੋऽਸੌ ਦਿਵ੍ਯਃ ਸ਼ੁਚਿਰਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੫੩.

ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਤਪਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਹੈ, ਜੋ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਲੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਹਸ੍ਰਪਾਦਃ ਸੋऽਗ੍ਨਿਸ੍ਤੁ ਵृਤ੍ਤਃ ਕੁਮ੍ਭਨਿਭਃ ਸ਼ੁਚਿਃ। ਆਦਤ੍ਤੇ ਤਤ੍ਤੁ ਰਸ਼੍ਮੀਨਾਂ ਸਹਸ੍ਰੇਣ ਸਮਨ੍ਤਤਃ ।। ੫੩.

ਉਹ ਅੱਗ, ਜਿਸ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਰ ਹਨ, ਗੋਲ, ਕਮੰਡਲ ਵਰਗੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਪਾਣੀ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਨਾਦੇਯੀਸ਼੍ਚੈਵ ਸਾਮੁਦ੍ਰੀਃ ਕੌਪ੍ਯਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸਧਾਨ੍ਵਨੀਃ। ਸ੍ਥਾਵਰਾ ਜਙ੍ਗਮਾਸ਼੍ਚੈਵ ਯਸ਼੍ਚ ਸੂਰ੍ਯੋ ਹਿਰਣ੍ਮਯਃ। ਤਸ੍ਯ ਰਸ਼੍ਮਿਸਹਸ੍ਰਨ੍ਤੁ ਵਰ੍षਸ਼ੀਤੋष੍ਣਨਿਃਸ੍ਰਵਮ੍ ।। ੫੩.

ਨਦੀਆਂ, ਸਮੁੰਦਰ, ਕੂਆਂ, ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀਆਂ ਪਾਣੀਆਂ, ਜੋ ਥਾਂ ਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਸੂਰਜ—ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਮੀਂਹ, ਠੰਡ ਤੇ ਗਰਮੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਤਾਸਾਞ੍ਚਤੁਃਸ਼ਤਾ ਨਾਡ੍ਯੋ ਵਰ੍षਨ੍ਤਿ ਚਿਤ੍ਰਮੂਰ੍ਤ੍ਤਯਃ। ਵਨ੍ਦਨਾਸ਼੍ਚੈਵ ਵਨ੍ਦ੍ਯਸ਼੍ਚ ऋਤਨਾ ਨੂਤਨਾਸ੍ਤਥਾ। ਅਮृਤਾ ਨਾਮਤਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਾ ਰਸ਼੍ਮਯੋ ਵृष੍ਟਿਸਰ੍ਜਨਾਃ ।। ੫੩.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਰ ਸੌ ਨਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਮੀਂਹ ਪਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਕੁਝ ਵਡੀਆਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਸਲਾਹਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਰੁੱਤਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਨਵੀਆਂ ਹਨ; ਸਾਰੀਆਂ ਨੂੰ 'ਅੰਮ੍ਰਿਤ' ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਰਨਾਂ ਮੀਂਹ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਹਿਮਵਾਹਾਸ਼੍ਚ ਤਾਭ੍ਯੋऽਨ੍ਯਾ ਰਸ਼੍ਮਯਸ੍ਤ੍ਰਿਸ਼ਤਾਃ ਪੁਨਃ। ਦृਸ਼੍ਯਾ ਮੇਧ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਵਾਹ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਹ੍ਰਾਦਿਨ੍ਯੋ ਹਿਮਸਰ੍ਜਨਾਃ ।। ੫੩.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਸੌ ਹੋਰ ਕਿਰਣਾਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿਮਵਾਹਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਪਵਿੱਤਰ, ਬਾਹਰ ਵਗਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਤੇ ਠੰਢ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ।

ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਸ੍ਤਾ ਨਾਮਤਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਪੀਤਾਭਾਸ੍ਤੁ ਗਭਸ੍ਤਯਃ। ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਸ਼੍ਚ ਕਕੁਭਸ਼੍ਚੈਵ ਗਾਵੋ ਵਿਸ਼੍ਵਭृਤਸ੍ਤਥਾ ।। ੫੩.

ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੰਦ੍ਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਪੀਲੀ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਚਿੱਟੀਆਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਗਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵਭ੍ਰਿਤ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਸ੍ਤਾ ਨਾਮਤਃ ਸਰ੍ਵਾਸ੍ਤ੍ਰਿਸ਼ਤਾ ਘਰ੍ਮਸਰ੍ਜਨਾਃ। ਸਮਂ ਬਿਭਰ੍ਤਿ ਤਾਭਿਸ੍ਤੁ ਮਨੁष੍ਯਪਿਤृਦੇਵਤਾਃ ।। ੫੩.

ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ, ਜੋ ਸ਼ੁਕਲ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿੰਨ ਸੌ ਹਨ ਤੇ ਗਰਮੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ, ਪਿਤਰ ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਸਮਾਨ ਤੌਰ ਤੇ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮਨੁष੍ਯਾਨੌषਧੇਨੇਹ ਸ੍ਵਧਯਾ ਚ ਪਿਤॄਨਪਿ। ਅਮृਤੇਨ ਸੁਰਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਾਂਸ੍ਤ੍ਰੀਂਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਸ੍ਤਰ੍ਪਯਤ੍ਯਸੌ ।। ੫੩.

ਇਥੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨਾਲ, ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਵਧਾ ਨਾਲ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਰਾਹੀਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਵਸਨ੍ਤੇ ਚੈਵ ਗ੍ਰੀष੍ਮੇ ਚ ਸਤੈਃ ਸੁਤਪਤੇ ਤ੍ਰਿਭਿਃ। ਵਰ੍षਾਸ੍ਵਥੋ ਸ਼ਰਦਿ ਚ ਚਤੁਰ੍ਭਿਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਕਰ੍षਤਿ ।। ੫੩.

ਬਸੰਤ ਤੇ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤਿੰਨ ਸੌ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੀਂਹਾਂ ਅਤੇ ਪੱਤਝੜ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਸੌ ਨਾਲ।

ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਚੈਵ ਹਿਮਂ ਸ ਸृਜ ਤੇ ਤ੍ਰਿਭਿਃ। ਓषਧੀषੁ ਬਲਨ੍ਧਤ੍ਤੇ ਸ੍ਵਧਯਾ ਚ ਪਿਤॄਨਪਿ। ਸੂਰ੍ਯੋऽਮਰਤ੍ਵਮਮृਤਤ੍ਰਯਨ੍ਤ੍ਰਿषੁ ਨਿਯਚ੍ਛਤਿ ।। ੫੩.

ਹੇਮੰਤ ਤੇ ਸ਼ੀਤ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤਿੰਨ ਸੌ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਹਿਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਵਧਾ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰਾਹੀਂ ਅਮਰਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਏਵਂ ਰਸ਼੍ਮਿਸਹਸ੍ਰਨ੍ਤਤ੍ ਸੌਰਂ ਲੋਕਾਰ੍ਥ ਸਾਧਕਮ੍। ਭਿਦ੍ਯਤੇ ऋਤੁਮਾਸਾਦ੍ਯ ਜਲਸ਼ੀਤੋष੍ਣਨਿਃਸ੍ਰਵਮ੍ ।। ੫੩.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਣਾਂ ਦੀ ਜਾਲੀ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕੰਮ ਸਿਰੇ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਰੁੱਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਪਾਣੀ, ਠੰਢ ਤੇ ਗਰਮੀ ਛੱਡਦੀ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇਤਨ੍ਮਣ੍ਡਲਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਂ ਭਾਸ੍ਵਰਂ ਸੂਰ੍ਯਸਂਜ੍ਞਿਤਮ੍। ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਗ੍ਰਹਸੋਮਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਯੋਨਿਰੇਵ ਚ। ऋਕ੍ਸ਼ਚਨ੍ਦ੍ਰਗ੍ਰਹਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਨਿਜ੍ਞੇਯਾਃ ਸੂਰ੍ਯਸਮ੍ਭਵਾਃ ।। ੫੩.

ਇਹ ਚਮਕਦਾ ਤੇ ਰੌਸ਼ਨ ਮੰਡਲ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਤਾਰੇ, ਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਚੰਦ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੇ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਨਕਸ਼ਤਰ, ਚੰਦ੍ਰਮਾਂ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਾਧਿਪਤਿਃ ਸੋਮੋ ਗ੍ਰਹਰਾਜੋ ਦਿਵਾਕਰਃ। ਸ਼ੇषਾਃ ਪਞ੍ਚਗ੍ਰਹਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਈਸ਼੍ਵਰਾਃ ਕਾਮਰੂਪਿਣਃ ।। ੫੩.

ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਪੰਜ ਗ੍ਰਹਿ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਮਾਲਕ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪਠ੍ਯਤੇ ਚਾਗ੍ਨਿਰਾਦਿਤ੍ਯ ਔਦਕਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਸ਼ੇषਾਣਾਂ ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਰ੍ਣ੍ਯਮਾਨਾਂ ਨਿਬੋਧਤ ।। ੫੩.

ਅੱਗ ਨੂੰ ਆਦਿਤਿਆ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਬਾਕੀ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਸਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਸੁਣੋ।

ਸੁਰਸੇਨਾਪਤਿ ਸ੍ਕਨ੍ਦਃ ਪਠ੍ਯਤੇऽਙ੍ਗਾਰਕੋ ਗ੍ਰਹਃ । ਨਾਰਾਯਣਂ ਬੁਧਂ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ਦੇਵਂ ਜ੍ਞਾਨਵਿਦੋ ਵਿਦੁਃ ।। ੫੩.

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਸਕੰਦ ਨੂੰ ਅੰਗਾਰਕ ਗ੍ਰਹਿ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਬੁਧ ਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇਵਤਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

ਰੁਦ੍ਰੋ ਵੈਵਸ੍ਵਤਃ ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਦ੍ਧਰ੍ਮੋ ਲੋਕੇ ਪ੍ਰਭੁਃ ਸ੍ਵਯਮ੍। ਮਹਾਗ੍ਰਹੋ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇष੍ਠੋ ਮਨ੍ਦਗਾਮੀ ਸ਼ਨੈਸ਼੍ਚਰਃ ।। ੫੩.

ਰੁਦਰ, ਵੈਵਸਵਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਆਪ ਹੀ ਧਰਮ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਮਹਾਂਗ੍ਰਹਿ ਸ਼ਨੀ, ਜੋ ਹੌਲੀ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।

ਦੇਵਾਸੁਰਗੁਰੂ ਦ੍ਵੌ ਤੁ ਭਾਨੁਮਨ੍ਤੌ ਮਹਾਗ੍ਰਹੌ। ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਸੁਤਾਵੇਤਾਵੁਭੌ ਸ਼ੁਕ੍ਰਬृਹਸ੍ਪਤੀ। ਦੈਤ੍ਯੋ ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰਸ਼੍ਚ ਤਯੋਰਾਧਿਪਤ੍ਯੇ ਵਿਨਿਰ੍ਮਿਤੌ ।। ੫੩.

ਦੇਵ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਦੋ ਮਹਾਂਗ੍ਰਹਿ ਹਨ, ਜੋ ਭਾਨੁਮੰਤ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਸ਼ੁਕਰ ਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਦੈਤ ਤੇ ਇੰਦਰ, ਦੋਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ।

ਆਦਿਤ੍ਯਮੂਲਮਖਿਲਂ ਤ੍ਰਿਲੋਕਂ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ। ਭਵਤ੍ਯਸ੍ਯ ਜਗਤ੍ਕृਤ੍ਸ੍ਨਂ ਸਦੇਵਾਸੁਰਮਾਨੁषਮ੍ ।। ੫੩.

ਸਾਰੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਪੂਰਾ ਜਗਤ, ਚਾਹੇ ਦੇਵ, ਅਸੁਰ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ ਹੋਣ, ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਹੈ।

ਰੁਦ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰੋਪੇਨ੍ਦ੍ਰਚਨ੍ਦ੍ਰਾਣਾਂ ਵਿਪ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰਾਸ੍ਤ੍ਰਿਦਿਵੌਕਸਾਮ੍। ਦ੍ਯੁਤਿਰ੍ਦ੍ਯੁਤਿਮਤਾਂ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਾ ਯਤ੍ਤੇਜਃ ਸਾਰ੍ਵਲੌਕਿਕਮ੍ ।। ੫੩.

ਰੁਦਰ, ਇੰਦਰ, ਉਪਿੰਦਰ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਸੁਰਗ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ—ਇਹ ਸਾਰੀ ਚਮਕ ਤੇਰਾ ਹੀ ਵਿਅਪਕ ਤੇਜ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਲੋਕੇਸ਼ੋ ਮੂਲਂ ਪਰਮਦੈਵਤਮ੍। ਤਤਃ ਸਂਜਾਯਤੇ ਸਰ੍ਵਂ ਤਤ੍ਰ ਚੈਵ ਪ੍ਰਲੀਯਤੇ ।। ੫੩.

ਤੂੰ ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤੇ ਅਸਲ ਦੇਵਤਾ ਹੈਂ। ਸਭ ਕੁਝ ਤੈਥੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਖੀਰ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬਾਵਾਭਾਵੌ ਹਿ ਲੋਕਾਨਾਮਾਦਿਤ੍ਯਾਨ੍ਨਿਃ ਸृਤੌ ਪੁਰਾ। ਜਗਜ੍ਜ੍ਞੇਯੋ ਗ੍ਰਹੋ ਵਿਪ੍ਰਾ ਦੀਪ੍ਤਿਮਾਨ੍ ਸੁਗ੍ਰਾਹੋ ਰਵਿਃ ।। ੫੩.

ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਲੀਨਤਾ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਜਾਣ ਲਵੋ ਕਿ ਰੌਸ਼ਨ ਗ੍ਰਹਿ ਰਵੀ ਹੀ ਜਗਤ ਨੂੰ ਫੜਨ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ ਹੈ।

ਯਤ੍ਰ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਨਿਧਨਂ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਚ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ। ਕ੍ਸ਼ਣਾ ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਾ ਦਿਵਸਾ ਨਿਸ਼ਾਃ ਪਕ੍ਸ਼ਾਸ਼੍ਚ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਃ। ਮਾਸਾਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਸ਼੍ਚੈਵ ऋਤਵੋऽਨ੍ਦਯੁਗਾਨਿ ਚ ।। ੫੩.

ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਪਲ, ਮੁਹੂਰਤ, ਦਿਨ, ਰਾਤ, ਪੱਖ, ਮਹੀਨੇ, ਸਾਲ, ਰੁੱਤਾਂ ਤੇ ਯੁੱਗ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਉਥੇ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਤਦਾਦਿਤ੍ਯਾਦृਤੇ ਤੇषਾਂ ਕਾਲਸਂਖ੍ਯਾ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ। ਕਾਲਾਦृਤੇ ਨ ਨਿਗਮੋ ਨ ਦੀਕ੍ਸ਼ਾ ਨਾਹ੍ਨਿਕਕ੍ਰਮਃ ।। ੫੩.

ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਨਾ ਕੋਈ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ, ਨਾ ਕੋਈ ਦীক্ষਾ, ਨਾ ਹੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਰੀਤ-ਰਵਾਜ ਹੈ।

ऋਤੁਨਾਮਵਿਭਾਗਸ਼੍ਚ ਪੁष੍ਪਮੂਲਫਲਂ ਕੁਤਃ। ਕੁਤਃ ਸਸ੍ਯਾਭਿਨਿष੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਗੁਣੌषਧਿਗਣਾਦਿ ਵਾ ।। ੫੩.

ਮੌਸਮਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਫੁੱਲ, ਜੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂ ਫਲ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਫਿਰ ਫਸਲਾਂ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਜਾਂ ਦਵਾਈਆਂ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ?