ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਯਾਵਤ੍ਯਸ਼੍ਚੈਵ ਤਾਰਾਸ੍ਤਾਃ ਸ਼ਿਸ਼ੂਮਾਰਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਦਿਵਿ। ਤਾਵਨ੍ਤ੍ਯੇਵ ਤੁ ਵਰ੍षਾਣਿ ਜੀਵਨ੍ਤ੍ਯਭ੍ਯਧਿਕਾਨਿ ਤੁ ।। ੫੨.

ਜਿੰਨੇ ਤਾਰੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਤਨੇ ਹੀ ਸਾਲ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਃ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰੋऽਸੌ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਪ੍ਰਵਿਭਾਗਸ਼ਃ। ਉਤ੍ਤਾਨਪਾਦਸ੍ਤਸ੍ਯਾਥ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਹ੍ਯੁਤ੍ਤਰੋ ਹਨੁਃ ।। ੫੨.

ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰ ਸਦਾ ਲਈ ਹੈ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਉੱਤਲਾ ਜਬੜਾ 'ਉੱਤਾਨਪਾਦ' ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਜ੍ਞੋऽਧਰਸ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਧਰ੍ਮੋ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਾਨਮਾਸ਼੍ਰਿਤਃ। ਹृਦਿ ਨਾਰਾਯਣਃ ਸਾਧ੍ਯਃ ਅਸ਼੍ਵਿਨੌ ਪੂਰ੍ਵਪਾਦਯੋਃ ।। ੫੨.

ਉਸਦਾ ਹੇਠਲਾ ਜਬੜਾ 'ਯਜ੍ਨ' ਹੈ, ਸਿਰ ਉੱਤੇ 'ਧਰਮ' ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਦਿਲ ਵਿੱਚ 'ਨਾਰਾਇਣ ਸਾਧ੍ਯ' ਹੈ ਤੇ ਅੱਗੇ ਵਾਲੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ 'ਅਸ਼ਵਿਨੀ' ਹਨ।

ਵਰੁਣਸ਼੍ਚਾਰ੍ਯਮਾ ਚੈਵ ਪਸ਼੍ਚਿਮੇ ਤਸ੍ਯ ਸਸ੍ਥਿਨਿ। ਸ਼ਿਸ਼੍ਰਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰਸ੍ਤਸ੍ਯ ਮਿਤ੍ਰੋऽਪਾਨੇ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਃ ।। ੫੨.

ਉਸਦੇ ਪਿੱਛਲੇ ਰਾਨਾਂ ਉੱਤੇ 'ਵਰੁਣ' ਤੇ 'ਆਰ੍ਯਮਾਨ' ਹਨ, ਗੋਪਟ (ਜਨਾਨੇ) ਉੱਤੇ 'ਸ਼ਿਸ਼੍ਰ' (ਸਾਲ) ਹੈ ਤੇ ਪਿੱਛਲੇ ਮੂਹਰੇ ਉੱਤੇ 'ਮਿਤ੍ਰ' ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਪੁਚ੍ਛੇऽਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚ ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰਸ਼੍ਚ ਮਰੀਚਿਃ ਕਸ਼੍ਯਪੋ ਧ੍ਰੁਵਃ। ਤਾਰਕਾਃ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਸ਼੍ਚ ਨਾਸ੍ਤਮੇਤਿ ਚਤੁष੍ਟਯਮ੍ ।। ੫੨.

ਪੂਛ ਉੱਤੇ 'ਅਗਨਿ', 'ਮਹਿੰਦਰ', 'ਮਰੀਚੀ', 'ਕਸ਼੍ਯਪ' ਤੇ 'ਧ੍ਰੁਵ' ਹਨ। ਤਾਰੇ ਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰ—ਇਹ ਚਾਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕਦੇ ਡੁੱਬਦੀਆਂ ਨਹੀਂ।

ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਚਨ੍ਦ੍ਰਸੂਰ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਗ੍ਰਹਾਸ੍ਤਾਰਾਗਣੇਃ ਸਹ। ਉਨ੍ਮੁਖਾਭਿਮੁਖਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਚਕ੍ਰੀਭੂਤਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਦਿਵਿ ।। ੫੨.

ਨਕਸ਼ਤਰ, ਚੰਦ, ਸੂਰਜ, ਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਉੱਤੇ ਵੱਲ ਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਧ੍ਰੁਵੇਣਾਧਿष੍ਠਿਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਧ੍ਰੁਵਮੇਵ ਪ੍ਰਦਕ੍ਸ਼ਿਣਮ੍ । ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤੀਹ ਵਰਂ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਮੇਧੀਭੂਤਂ ਧ੍ਰੁਵਨ੍ਦਿਵਿ ।। ੫੨.

ਇਹ ਸਾਰੇ ਧ੍ਰੁਵ ਨਾਲ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਦੇ ਗੇੜੇ ਵਿੱਚ, ਉਹਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ, ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੇ ਉੱਤਮ ਧ੍ਰੁਵ ਨੂੰ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਧ੍ਰੁਵਾਗ੍ਨਿਕਸ਼੍ਯਪਾਨਾਨ੍ਤੁ ਵਰਸ੍ਵਾਸੌ ਧ੍ਰੁਵਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਏਕ ਏਵ ਭ੍ਰਮਤ੍ਯੇष ਮੇਰੁਪਰ੍ਵਤਮੂਰ੍ਦ੍ਧਨਿ ।। ੫੨.

ਧ੍ਰੁਵ, ਅਗਨਿ ਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਵਿੱਚੋਂ ਧ੍ਰੁਵ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।

ਜ੍ਯੋਤਿषਾਞ੍ਚਕ੍ਰਮੇਤਦ੍ਧਿ ਸਦਾ ਕਰ੍षਤ੍ਯਵਾਙ੍ਮੁਖਃ। ਮੇਰੁਮਾਲੋਕਯਤ੍ਯੇष ਪ੍ਰਯਾਤੀਹ ਪ੍ਰਦਕ੍ਸ਼ਿਣਮ੍ ।। ੫੨.

ਇਹ ਜੋਤਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੇਰੂ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ। ਉਹ ਮੇਰੂ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ ਹੋਇਆ ਇੱਥੇ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਏਤਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਤੁ ਮੁਨਯਃ ਪੁਨਸ੍ਤੇ ਸਂਸ਼ਯਾਨ੍ਵਿਤਾਃ। ਪਪ੍ਰਚ੍ਛੁਰੁਤ੍ਤਰਂ ਭੂਯਸ੍ਤਦਾ ਤੇ ਲੋਮਹਰ੍षਣਮ੍ ।। ੫੩.

ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੁਨੀ ਫਿਰ ਸੰਦੇਹ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੋਮਹਰਸ਼ਣ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪੁੱਛਿਆ।

ਯਦੇਤਦੁਕ੍ਤਮ੍ਭਵਤਾ ਗृਹਾਣ੍ਯੇਤਾਨਿ ਵਿਸ਼੍ਰਿਤਮ੍। ਕਥਂ ਦੇਵਗृਹਾਣਿ ਸ੍ਯੁਃ ਕਥਂ ਜ੍ਯੋਤੀਂषਿ ਵਰ੍ਣਯ ।। ੫੩.

ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਦੱਸਿਆ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾਓ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਕਿਵੇਂ ਹਨ, ਤੇ ਜੋਤਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਰਣਨ ਕਰੀਏ, ਇਹ ਵੀ ਦੱਸੋ।

ਏਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਸਮਾਚਕ੍ਸ਼੍ਵ ਜ੍ਯੋਤਿषਾਞ੍ਚੈਵ ਨਿਸ਼੍ਚਯਮ੍। ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਤੁ ਵਚਨਂ ਤੇषਾਂ ਤਦਾ ਸੂਤਃ ਸਮਾਹਿਤਃ ।। ੫੩.

ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਦੱਸੋ, ਤੇ ਚਾਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਪੱਕੀ ਗੱਲ ਵੀ ਦੱਸੋ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਰਥ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਲੱਗਾ।

ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨਰ੍ਥੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞੈਰ੍ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਜ੍ਞਾਨਬੁਦ੍ਧਿਭਿਃ। ਤਦ੍ਵੋऽਹਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸੂਰ੍ਯਾਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸੋਰ੍ਭਵਮ੍। ਯਥਾ ਦੇਵਗृਹਾਣੀਹ ਸੂਰ੍ਯਾਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸੋਰ੍ਗृਹਮ੍ ।। ੫੩.

ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਤੇ ਸਮਝ ਵਾਲੇ ਵੱਡੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਦਾ ਜਨਮ, ਤੇ ਇੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਦੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਹਨ।

ਅਤਃ ਪਰਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਾਗ੍ਨੇਰ੍ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇऽਹਨ੍ਤੁ ਸਮੁਦ੍ਭਵਮ੍। ਦਿਵ੍ਯਸ੍ਯ ਭੌਤਿਕਸ੍ਯਾਗ੍ਨੇਰਥਾਗ੍ਨੇਃ ਪਾਰ੍ਥਿਵਸ੍ਯ ਚ ।। ੫੩.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਅੱਗ ਦੇ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਲੀ, ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਾਲੀ, ਤੇ ਧਰਤੀ ਵਾਲੀ ਅੱਗ।

ਵ੍ਯੁष੍ਟਾਯਾਨ੍ਤੁ ਰਜਨ੍ਯਾਂ ਵੈ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋऽਵ੍ਯਕ੍ਤਜਨ੍ਮਨਃ। ਅਵ੍ਯਾਕृਤਮਿਦਨ੍ਤ੍ਵਾਸੀਨ੍ਨੈਸ਼ੇਨ ਤਮਸਾਵृਤਮ੍ ।। ੫੩.

ਜਦ ਰਾਤ ਮੁਕ ਗਈ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ ਅਣਜਾਣ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਪਦਾਰਥ ਸੀ, ਜੋ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਚਤੁਰ੍ਭੂਤਾਵਸ਼ਿष੍ਟੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਾਰ੍ਥਿਵਃ ਸੋऽਗ੍ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ। ਯਸ਼੍ਚਾਦੌ ਤਪਤੇ ਸੂਰ੍ਯੇ ਸ਼ੁਚਿਰਗ੍ਨਿਸ੍ਤੁ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੫੩.

ਜਦ ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ ਚਾਰ ਤੱਤ ਰਹਿ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਧਰਤੀ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਤਪਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵੈਦ੍ਯੁਤਾਖ੍ਯਸ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਸ੍ਤੇषਾਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇऽਥ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍। ਵੈਦ੍ਯੁਤੋ ਜਾਠਰਃ ਸੌਰੋ ਹ੍ਯਪਾਙ੍ਗਰ੍ਭਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋऽਗ੍ਨਯਃ। ਤਸ੍ਮਾਦਪਃ ਪਿਬਨ੍ ਸੂਰ੍ਯੋ ਗੋਭਿਦੀਰ੍ਪ੍ਯਤ੍ਯਸੌ ਦਿਵਿ ।। ੫੩.

ਜੋ 'ਬਿਜਲੀ' ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਬਿਜਲੀ ਵਾਲੀ, ਪੇਟ ਦੀ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਅੱਗਾਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਸੂਰਜ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਵੈਦ੍ਯੁਤੇਨ ਸਮਾਵਿष੍ਟੋ ਵਾਰ੍ਕ੍ਸ਼ੋ ਨਾਦ੍ਭਿਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ । ਮਾਨਵਾਨਾਞ੍ਚ ਕੁਕ੍ਸ਼ਿਸ੍ਥੋ ਨਾਦ੍ਭਿਃ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਪਾਵਕਃ ।। ੫੩.

ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅੱਗ ਬਿਜਲੀ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੁਝਦੀ; ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅੱਗ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੁਝਦੀ।

ਅਰ੍ਚ੍ਚਿष੍ਮਾਨ੍ ਪਰਮਃ ਸੋऽਗ੍ਨਿਃ ਪ੍ਰਭਵੋ ਜਾਠਰਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਯਸ਼੍ਚਾਯਂ ਮਣ੍ਡਲੀ ਸ਼ੁਕ੍ਲੋ ਨਿਰੂष੍ਮਾ ਸਂਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤੇ ।। ੫੩.

ਉਹ ਉੱਚੀ ਅੱਗ, ਜੋ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਪੇਟ ਦੀ ਅੱਗ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਇਹ ਗੋਲ, ਚਿੱਟੀ, ਤੇ ਬਿਨਾ ਗਰਮੀ ਵਾਲੀ ਚਾਨਣ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਭਾ ਹਿ ਸੌਰੀ ਪਾਦੇਨ ਹ੍ਯਸ੍ਤਂ ਯਾਤਿ ਦਿਵਾਕਰੇ। ਅਗ੍ਨਿਮਾਵਿਸ਼ਤੇ ਰਾਤ੍ਰੌ ਤਸ੍ਮਾਦ੍‌ਦੂਰਾਤ੍ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤੇ ।। ੫੩.

ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਾਨਣ, ਆਪਣੇ ਹਲਚਲ ਨਾਲ, ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਹ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੂਰੋਂ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।

ਉਦ੍ਯਨ੍ਤਞ੍ਚ ਪੁਨਃ ਸੂਰ੍ਯਮੌष੍ਣ੍ਯਮਾਗ੍ਨੇਯਮਾਵਿਸ਼ਤ੍। ਪਾਦੇਨ ਪਾਰ੍ਥਿਵਸ੍ਯਾਗ੍ਨੇਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦਗ੍ਨਿਸ੍ਤਪਤ੍ਯਸੌ ।। ੫੩.

ਜਦ ਸੂਰਜ ਮੁੜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਗਰਮੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਦੀ ਅੱਗ ਦੀ ਹਲਚਲ ਨਾਲ, ਉਹ ਅੱਗ ਤਪਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਸ਼੍ਚ ਤਥੌष੍ਣ੍ਯਞ੍ਚ ਸੌਰਾਗ੍ਨੇਯੇ ਤੁ ਤੇਜਸੀ। ਪਰਸ੍ਪਰਾਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਦਾਪ੍ਯਾਯੇਤੇ ਦਿਵਾਨਿਸ਼ਮ੍ ।। ੫੩.

ਚਾਨਣ ਤੇ ਗਰਮੀ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸੂਰਜ ਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹਨ; ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ, ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ, ਇਹ ਤਾਕਤ ਵਧਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਉਤ੍ਤਰੇ ਚੈਵ ਭੂਮ੍ਯਰ੍ਦ੍ਧੇ ਤਸ੍ਮਾਦਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ। ਉਤ੍ਤਿष੍ਠਤਿ ਪੁਨਃ ਸੂਰ੍ਯੇ ਰਾਤ੍ਰਿਰਾਵਿਸ਼ਤੇ ਤ੍ਵਪਃ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਾਮ੍ਰਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਾਪੋ ਦਿਵਾਰਾਤ੍ਰਿਪ੍ਰਵੇਸ਼ਨਾਤ੍ ।। ੫੩.

ਭੂਮੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੇ ਦੱਖਣ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਸੂਰਜ ਮੁੜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਰਾਤ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਤਾਮਬੇ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਸ੍ਤਂ ਯਾਤਿ ਪੁਨਃ ਸੂਰ੍ਯੇ ਅਹਰ੍ਵੈ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤ੍ਯਪਃ। ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਕ੍ਤਂ ਪੁਨਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾ ਆਪੋ ਵਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਭਾਸ੍ਕਰੇ ।। ੫੩.

ਜਦ ਸੂਰਜ ਮੁੜ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ, ਦਿਨ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਚਿੱਟਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਉਹ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਵੜਦਾ ਹੈ।

ਏਤੇਨ ਕ੍ਰਮਯੋਗੇਨ ਭੂਮ੍ਯਰ੍ਦ੍ਧੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੋਤ੍ਤਰੇ । ਉਦਯਾਸ੍ਤਮਯੇ ਨਿਤ੍ਯਮਹੋਰਾਤ੍ਰਂ ਵਿਸ਼ਤ੍ਯਪਃ ।। ੫੩.

ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਤੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਉੱਤਰ ਤੇ ਦੱਖਣ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਣ ਤੇ ਡੁੱਬਣ ਸਮੇਂ, ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਯਸ਼੍ਚਾਸੌ ਤਪਤੇ ਸੂਰ੍ਯੇ ਪਿਬਨ੍ਨਮ੍ਭੋ ਗਭਸ੍ਤਿਭਿਃ। ਪਾਰ੍ਥਿਵੋ ਹਿ ਵਿਮਿਸ਼੍ਰੋऽਸੌ ਦਿਵ੍ਯਃ ਸ਼ੁਚਿਰਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੫੩.

ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਤਪਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਹੈ, ਜੋ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਲੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਹਸ੍ਰਪਾਦਃ ਸੋऽਗ੍ਨਿਸ੍ਤੁ ਵृਤ੍ਤਃ ਕੁਮ੍ਭਨਿਭਃ ਸ਼ੁਚਿਃ। ਆਦਤ੍ਤੇ ਤਤ੍ਤੁ ਰਸ਼੍ਮੀਨਾਂ ਸਹਸ੍ਰੇਣ ਸਮਨ੍ਤਤਃ ।। ੫੩.

ਉਹ ਅੱਗ, ਜਿਸ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਰ ਹਨ, ਗੋਲ, ਕਮੰਡਲ ਵਰਗੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਪਾਣੀ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਨਾਦੇਯੀਸ਼੍ਚੈਵ ਸਾਮੁਦ੍ਰੀਃ ਕੌਪ੍ਯਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸਧਾਨ੍ਵਨੀਃ। ਸ੍ਥਾਵਰਾ ਜਙ੍ਗਮਾਸ਼੍ਚੈਵ ਯਸ਼੍ਚ ਸੂਰ੍ਯੋ ਹਿਰਣ੍ਮਯਃ। ਤਸ੍ਯ ਰਸ਼੍ਮਿਸਹਸ੍ਰਨ੍ਤੁ ਵਰ੍षਸ਼ੀਤੋष੍ਣਨਿਃਸ੍ਰਵਮ੍ ।। ੫੩.

ਨਦੀਆਂ, ਸਮੁੰਦਰ, ਕੂਆਂ, ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀਆਂ ਪਾਣੀਆਂ, ਜੋ ਥਾਂ ਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਸੂਰਜ—ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਮੀਂਹ, ਠੰਡ ਤੇ ਗਰਮੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਤਾਸਾਞ੍ਚਤੁਃਸ਼ਤਾ ਨਾਡ੍ਯੋ ਵਰ੍षਨ੍ਤਿ ਚਿਤ੍ਰਮੂਰ੍ਤ੍ਤਯਃ। ਵਨ੍ਦਨਾਸ਼੍ਚੈਵ ਵਨ੍ਦ੍ਯਸ਼੍ਚ ऋਤਨਾ ਨੂਤਨਾਸ੍ਤਥਾ। ਅਮृਤਾ ਨਾਮਤਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਾ ਰਸ਼੍ਮਯੋ ਵृष੍ਟਿਸਰ੍ਜਨਾਃ ।। ੫੩.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਰ ਸੌ ਨਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਮੀਂਹ ਪਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਕੁਝ ਵਡੀਆਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਸਲਾਹਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਰੁੱਤਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਨਵੀਆਂ ਹਨ; ਸਾਰੀਆਂ ਨੂੰ 'ਅੰਮ੍ਰਿਤ' ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਰਨਾਂ ਮੀਂਹ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।