ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਰਾਵਤ੍ਯਾਃ ਸੁਤੋ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਦੈਰਾਵਤਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਦੇਵਰਾਜੋਪਵਾਹ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਥਮਃ ਸ ਮਤਙ੍ਗਰਾਟ੍। ਸ਼ੁਭ੍ਰਾਭ੍ਰਭਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਂष੍ਟ੍ਰਃ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨੈਰਾਵਤੋ ਗਜਃ ॥ ੮.

ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇਰਾਵਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਐਰਾਵਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਰਥ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਹਾਥੀਆਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਬਣ ਗਿਆ — ਐਰਾਵਤ, ਚਿੱਟੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ, ਚਾਰ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲਾ, ਮਹਿਮਾਨ।

ਅਪ੍ਸੁਜਸ੍ਯੈਕਮੂਲਸ੍ਯ ਸੁਵਰ੍ਣਾਭਸ੍ਯ ਹਸ੍ਤਿਨਃ । षਡ੍ਦਨ੍ਤਸ੍ਯ ਹਿ ਭਦ੍ਰਸ੍ਯ ਔਪਾਵਾਹ੍ਯਸ਼੍ਚ ਵੈ ਬਲਃ ॥ ੮.

ਸੁਵਰਨ ਰੰਗ ਵਾਲਾ ਹਾਥੀ, ਜੋ ਅਪਸੁਜਾ ਦੀ ਇਕੋ ਜੜ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਛੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਭਦਰ, ਉਹ ਰਥ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਬਲ ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ।

ਤਸ੍ਯ ਪੁਤ੍ਰੋऽਞ੍ਜਨਸ਼੍ਚੈਵ ਸੁਪ੍ਰਤੀਕੋऽਥ ਵਾਮਨਃ। ਪਦ੍ਮਸ਼੍ਚੈਵ ਚਤੁਰ੍ਥੋऽਭੂਦ੍ਧਸ੍ਤਿਨੀ ਚਾਭ੍ਰਮੁਸ੍ਤਥਾ ॥ ੮.

ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅੰਜਨ, ਸੁਪ੍ਰਤੀਕ, ਵਾਮਨ ਅਤੇ ਪਦਮਾ ਹਨ; ਚੌਥਾ ਪਦਮਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਹਸਤਿਨੀ ਤੇ ਆਭ੍ਰਮੂ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।

thumb|400px|ਦਿਗ੍ਗਜ1 ਦਿਗ੍ਗਜਾਂਸ੍ਤਾਂਸ਼੍ਚ ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਸ਼੍ਵੇਤਾऽਜਨਯਤਾਸ਼ੁਗਾਨ੍ । ਭਦ੍ਰਂ ਮृਗਞ੍ਚ ਮਨ੍ਦਂ ਚ ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਂ ਚਤੁਰਃ ਸੁਤਾਨ੍ ॥ ੮.

ਸ਼੍ਵੇਤਾ ਨੇ ਚਾਰ ਤੇਜ਼ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਹਾਥੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ: ਭਦਰ, ਮ੍ਰਿਗ, ਮੰਦਾ ਅਤੇ ਸੰਕੀਰਣ — ਇਹ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਹਨ।

ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣੋऽਪ੍ਯਞ੍ਜਨੋ ਯਸ੍ਤੁ ਉਪਵਾਹ੍ਯੋ ਯਮਸ੍ਯ ਤੁ। ਭਦ੍ਰੋ ਯਃ ਸੁਪ੍ਰਤੀਕਸ੍ਤੁ ਹਰਿਤਃ ਸ ਹ੍ਯਪਾਮ੍ਪਤੇਃ ॥ ੮.

ਸੰਕੀਰਣ, ਜੋ ਅੰਜਨ ਹੈ, ਯਮ ਦੇ ਰਥ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ; ਭਦਰ, ਜੋ ਸੁਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਹਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦਾ ਹੈ।

ਪਦ੍ਮੋ ਮਨ੍ਦਸ੍ਤੁ ਯੋ ਗੌਰੋ ਦ੍ਵਿਪੋ ਹ੍ਯੈਲਵਿਲਸ੍ਯ ਸਃ। ਮृਗਃ ਸ਼੍ਯਾਮਸ੍ਤੁ ਯੋ ਹਸ੍ਤੀ ਉਪਵਾਹ੍ਯਃ ਸ ਪਾਵਕੈਃ ॥ ੮.

ਪਦਮਾ, ਜੋ ਮੰਦਾ ਹੈ, ਚਿੱਟਾ ਹੈ ਅਤੇ ਐਲਾਵਿਲਾ ਦਾ ਹਾਥੀ ਹੈ; ਮ੍ਰਿਗ, ਜੋ ਸ਼੍ਯਾਮਾ ਹੈ, ਅੱਗ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਥ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹਾਥੀ ਹੈ।

ਪਦ੍ਮੋਤ੍ਤਰਸ੍ਤੁ ਯਃ ਪਦ੍ਮੌ ਗਜੋ ਵੈ ਵਰੁਣੋ ਗਣਃ। ਉਪਲੇਪਨਮੇषਸ਼੍ਚ ਤਸ੍ਯਾष੍ਟੌ ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਸੁਤਾਃ ॥ ੮.

ਪਦਮੋਤਰਾ, ਜੋ ਪਦਮਾ ਹੈ, ਵਰੁਣ ਦੇ ਗਣ ਦਾ ਹਾਥੀ ਹੈ; ਉਪਲੇਪਨ, ਮੇਢ, ਦੇ ਅੱਠ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।

ਉਦਗ੍ਰਭਾਵੇਨੋਪੇਤਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਤਸ੍ਯ ਚਾਨ੍ਵਯੇ। ਸ਼੍ਵੇਤਬਾਲਨਖਾਃ ਪਿਙ੍ਗਾ ਵਰ੍ष੍ਮਵਨ੍ਤੋ ਮਤਙ੍ਗਜਾਃ। ਮਤਙ੍ਗਜਾਨ੍ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਨਾਗਾਨਨ੍ਯਾਨਪਿ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ॥ ੮.

ਉਸ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ, ਵਧੇਰੇ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ, ਚਿੱਟੇ ਨੌਜਵਾਨ ਨਖਾਂ, ਪਿੰਗਲ ਰੰਗ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਮੈਂ ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਕੇ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਕਪਿਲਃ ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਸ਼੍ਚ ਸੁਮਨਾਭੋ ਰਥਾਨ੍ਤਰਃ। ਜਾਤੌ ਨਾਮ੍ਨਾ ਸੁਤੌ ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਸੁਪ੍ਰਤਿष੍ਠਪ੍ਰਮਰ੍ਦ੍ਦਨੌ ॥ ੮.

ਕਪਿਲ, ਪੁੰਡਰੀਕ, ਸੁਮਨਾਭਾ ਅਤੇ ਰਥੰਤਰਾ — ਇਹ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ।

ਸ਼ੂਲਾਃ ਸ੍ਥੂਲਾਃ ਸ਼ਿਰੋਦਾਨ੍ਤਾਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਬਾਲਨਖਾਸ੍ਤਥਾ। ਬਲਿਨਃ ਸ਼ਕ੍ਤਿਨਸ਼੍ਚੈਵ ਸ੍ਮृਤਾਸ੍ਤ੍ਵਾਕੁਲਿਕਾ ਗਜਾਃ ॥ ੮.

ਸ਼ੂਲਾ, ਸਥੂਲਾ, ਸ਼ਿਰੋਦੰਤ, ਚਿੱਟੇ ਨੌਜਵਾਨ ਨਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਤਾਕਤਵਰ — ਇਹ ਹਾਥੀ ਆਕੁਲਿਕਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪੁष੍ਪਦਨ੍ਤੋ ਬृਹਤ੍ਸਾਮਾ षਡ੍ਦਨ੍ਤੋ ਦਨ੍ਤ ਪੁष੍ਪਵਾਨ੍। ਤਾਮ੍ਰਵਰ੍ਣਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਪੁਤ੍ਰਃ ਸਹਚਾਰਿਵਿषਾਣਿਤਃ ॥ ੮.

ਪੁਸ਼ਪਦੰਤ, ਬ੍ਰਿਹਤਸਾਮਾ, ਛੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲਾ, ਦੰਤਪੁਸ਼ਪਵਾਨ, ਅਤੇ ਤਾਮਰਵਰਣ — ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ।

ਅਨ੍ਵਯੇ ਚਾਸ੍ਯ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਲਮ੍ਬੋष੍ਠਾਸ਼੍ਚਾਰੁਦਰ੍ਸ਼ਿਨਃ। ਸ਼੍ਯਾਮਾਃ ਸੁਦਰ੍ਸ਼ਨਾਸ਼੍ਚਣ੍ਡਾ ਨਾਨਾਪੀਡਾਯਤਾਨਨਾਃ ॥ ੮.

ਇਸ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੋਂਠ ਮੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਚਿਹਰੇ ਸੋਹਣੇ ਤੇ ਦਿਖਣ ਵਾਲੇ, ਰੰਗ ਕਾਲਾ, ਸਰੂਤ, ਤੇਜ਼ ਮਿਜਾਜ਼, ਤੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੁਖਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਵਾਮਦੇਵੋऽਞ੍ਜਨਸ਼੍ਯਾਮਃ ਸਾਮ੍ਨੋ ਜਜ੍ਞੇऽਥ ਵਾਮਨਃ। ਭਾਰ੍ਯਾ ਚੈਵਾਙ੍ਗਦਾ ਤਸ੍ਯ ਨੀਲਵਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣੌ ਸੁਤੌ ॥ ੮.

ਵਾਮਦੇਵ, ਜੋ ਕਾਜਲ ਵਰਗਾ ਕਾਲਾ ਸੀ, ਸਾਮਨ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਫਿਰ ਵਾਮਨ ਆਇਆ; ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਆਂਗਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਨੀਲੇ ਬੇਲਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਾਲੇ ਸਨ।

ਚਣ੍ਡਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰਸ਼ਿਰੋ ਗ੍ਰੀਵਾ ਵ੍ਯੂਢੋਰਸ੍ਕਾਸ੍ਤਰਸ੍ਵਿਨਃ। ਨਰੈਰ੍ਬਦ੍ਧਾਃ ਕੁਲੇ ਤੇषਾਂ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਵਿਕृਤਾ ਗਜਾਃ ॥ ੮.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਡਾ ਦੀ ਸਿਰ ਤੇ ਗਰਦਨ ਖੰਭੇ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਛਾਤੀ ਚੌੜੀ ਤੇ ਤੇਜ਼-ਚਲਾਕ ਸੀ; ਉਸ ਦੇ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਲੋਂ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਵਿਅੰਗ ਹੋ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਸੁਪ੍ਰਤੀਕਸ੍ਤੁ ਰੂਪੇਣ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯਸ੍ਯ ਸਦृਸ਼ੋ ਗਜਃ । ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਹਾਰੀ ਸਮ੍ਪਾਤੀ ਪृਥੁਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਿਸੁਤਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ॥ ੮.

ਸੁਪ੍ਰਤੀਕਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹਾਥੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਹਾਰੀ, ਸੰਪਾਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਥੁਚਿੱਤਿ ਹਨ।

ਪਸ਼ਵੋ ਦੀਰ੍ਘਤਾਲ੍ਵੌष੍ਠਾਃ ਸੁਵਿਭਕ੍ਤਸ਼ਿਰੋਦਰਾਃ। ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਮृਦੁਸਮ੍ਭੂਤਾ ਵਂਸ਼ੇ ਤਸ੍ਯ ਮਤਙ੍ਗਜਾਃ ॥ ੮.

ਉਸ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਭ ਤੇ ਹੋਂਠ ਲੰਬੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸਿਰ ਤੇ ਪੇਟ ਸੋਹਣੇ ਤੇ ਸਹੀ ਆਕਾਰ ਦੇ, ਤੇ ਉਹ ਮਿੱਠੇ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਮਤੰਗ ਹਾਥੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਅਞ੍ਜਨਾਦਞ੍ਜਨਾ ਸਾਮ੍ਨੋ ਵਿਜਜ੍ਞੇ ਚਾਞ੍ਜਨਾਵਤੀ। ਏਵਂ ਮਾਤਾ ਤਯੋਸ਼੍ਚਾਪਿ ਪ੍ਰਥਿਤਾਯੁਰਜਃਸੁਤੌ ॥ ੮.

ਅੰਜਨਾ ਤੋਂ ਅੰਜਨਾ ਜਨਮਿਆ, ਤੇ ਸਾਮਨ ਤੋਂ ਅੰਜਨਾਵਤੀ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ, ਤੇ ਆਯੁਰਾਜਾ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ।

ਮਹਾਵਿਭਕ੍ਤਸ਼ਿਰਸਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਜੀਮੂਤਸਨ੍ਨਿਭਾਃ। ਸੁਦਰ੍ਸ਼ਨਾਃ ਸੁਵਰ੍ष੍ਮਾਣਃ ਪਦ੍ਮਾਭਾਃ ਪਰਿਮਣ੍ਡਲਾਃ। ਸ਼ੂਨਾਃ ਪੀਤਾਯਤਮੁਖਾ ਗਜਾਸ੍ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਵਯੇऽਭਵਨ੍ ॥ ੮.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਵੱਡੇ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਾਲੇ, ਚਮਕਦਾਰ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗੇ, ਸੋਹਣੇ, ਮਜ਼ਬੂਤ, ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਰੰਗ, ਗੋਲ-ਗੋਲ, ਦੰਦ-ਰਹਿਤ, ਪੀਲੇ ਤੇ ਲੰਬੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀ ਉਸ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਜਜ੍ਞੇ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸਃ ਸਾਮ੍ਨਃ ਪਿਙ੍ਗਲਾ ਕੁਮੁਦਦ੍ਯੁਤਿਃ। ਪਿਙ੍ਗਲਾਯਾਃ ਸੁਤੌ ਤਸ੍ਯਾ ਮਹਾਪਦ੍ਮੋਰ੍ਮਿਮਾਲਿਨੌ ॥ ੮.

ਚੰਦਰਮਸ ਤੇ ਸਾਮਨ ਤੋਂ ਪਿੰਗਲਾ ਜਨਮਿਆ, ਜੋ ਕਮਲ ਦੀ ਚਮਕ ਵਰਗੀ ਸੀ; ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਪਦਮ ਤੇ ਉਰਮੀਮਾਲੀ ਸਨ।

ਸਮਾਯਵਰਦਾਂਸ਼੍ਚਣ੍ਡਾਨ੍ ਪ੍ਰਵृਦ੍ਧਬਲਿਨੋਦਰਾਨ੍ । ਹਸ੍ਤਿਯੁਦ੍ਧੇ ਪ੍ਰਿਯਾਨ੍ਨਾਗਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਸ੍ਯ ਕੁਲੋਦ੍ਭਵਾਨ੍ ॥ ੮.

ਉਸ ਦੇ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਮਾਨ ਦਾਤਾਂ ਵਾਲੇ, ਤੇਜ਼ ਮਿਜਾਜ਼, ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਪੇਟ, ਤੇ ਹਾਥੀ-ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਏਤਾਨ੍ ਦੇਵਾਸੁਰੇ ਯੁਦ੍ਧੇ ਜਯਾਰ੍ਥੇ ਜਗृਹੁਃ ਸੁਰਾਃ। ਕृਤਾਰ੍ਥੈਸ਼੍ਚ ਵਿਸृष੍ਟਾਸ੍ਤੈਃ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਯਯੁਰ੍ਦਿਸ਼ਃ ॥ ੮.

ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੈਤਿਆਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਲਈ ਲਿਆ; ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਹੋਏ ਹਾਥੀ ਚਾਰ ਦਿਸਾਵਾਂ ਵੱਲ ਭੇਜੇ ਗਏ।

ਏਤੇषਾਮਨ੍ਵਯੇ ਜਾਤਾਨ੍ ਵਿਨੀਤਾਂਸ੍ਤ੍ਰਿਦਸ਼ਾ ਦਦੁਃ । ਅਙ੍ਗਾਯ ਲੋਮਪਾਦਾਯ ਸੂਤ੍ਰਕਾਰਾਯ ਵੈ ਦ੍ਵਿਪਾਨ੍ ॥ ੮.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਸਿਆਣੇ ਹਾਥੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਅੰਗ, ਲੋਮਪਾਦ ਤੇ ਸੂਤਰਕਾਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ।

ਦ੍ਵਿਰਦੋ ਦ੍ਵਿਰਦਾਭ੍ਯਾਞ੍ਚ ਹਸ੍ਤਾਦ੍ਧਸ੍ਤੀ ਕਰਾਤ੍ਕਰੀ। ਵਰਣਾਦ੍ਵਾਰਣੋ ਦਨ੍ਤੀ ਦਨ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਗਰ੍ਜਨਾਦ੍ਗਜਃ ॥ ੮.

ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਦੋ ਦੰਦਾਂ ਕਰਕੇ ਦਵਿਰਦ, ਹੱਥ ਕਰਕੇ ਹਸਤੀ, ਸੂੰਡ ਕਰਕੇ ਕਰੀ, ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ ਵਰਨ, ਦੰਦਾਂ ਕਰਕੇ ਦੰਤੀ, ਤੇ ਗੱਜਣ ਕਰਕੇ ਗਜ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕੁਞ੍ਜਰਃ ਕੁਞ੍ਜਚਾਰਿਤ੍ਵਾਨ੍ਨਾਗੋ ਨਗਵਿਰੋਧਤਃ । ਮਤਙ੍ਗਾਦਿਤਿ ਮਾਤਙ੍ਗੋ ਦ੍ਵਿਪੋ ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਮਪਿ ਸ੍ਮृਤਃ। ਸਾਮਜਃ ਸਾਮਜਾਤਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਨਿਰ੍ਵਚਨਕ੍ਰਮਃ ॥ ੮.

ਕੁੰਜਰਾ ਨੂੰ ਘੁੰਮਣ ਕਰਕੇ, ਨਾਗ ਨੂੰ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧ ਕਰਕੇ, ਮਤੰਗਾ ਨੂੰ ਮਤੰਗ ਰਿਸ਼ੀ ਕਰਕੇ, ਦਵਿਪਾ ਨੂੰ ਦੋ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਸਾਮਜਾ ਨੂੰ ਸਾਮਨ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਕਰਕੇ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਇਹ ਅਰਥ ਹੈ।

ਏषਾਂ ਜਿਹ੍ਵਾਪਰਾਵृਤ੍ਤਿਰਿਵਾਕ੍ਤਂ ਹ੍ਯਗ੍ਨਿਸ਼ਾਪਜਮ੍। ਬਲਸ੍ਯਾਨਵਤੋ ਯਾ ਤੁ ਯਾ ਚੈषਾਂ ਗੂਢਮੁष੍ਕਤਾ। ਉਭਯਂ ਦਨ੍ਤਿਨਾਮੇਤਤ੍ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੂਸੂਰਸ਼ਾਪਜਮ੍ ॥ ੮.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਭ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ; ਤਾਕਤ ਦੀ ਕਮੀ ਤੇ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਲਿੰਗ — ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸਵਯੰਭੂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ ਹਨ।

ਦੇਵਦਾਨਵਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਃ ਪਿਸ਼ਾਚੋਰਗਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਃ। ਕਨ੍ਯਾਸੁ ਜਾਤਾ ਦਿਙ੍ਨਾਗੈਰ੍ਨਾਨਾਸਾਤ੍ਤ੍ਵਾਸ੍ਤਤੋ ਗਜਾਃ ॥ ੮.

ਦੇਵਤਾ, ਦੈਤ, ਗੰਧਰਵ, ਪਿਸਾਚ, ਸੱਪ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ — ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਹਾਥੀ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

ਸਮ੍ਭੂਤਿਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਭੂਤਿਸ਼੍ਚ ਨਾਮਨਿਰ੍ਵਚਨਂ ਤਥਾ। ਏਤਦ੍ਗਜਾਨਾਂ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਯੇषਾਂ ਰਾਜਾ ਵਿਭਾਵਸੁਃ ॥ ੮.

ਜਨਮ ਤੇ ਵਧਨ, ਤੇ ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ — ਇਹ ਸਭ ਹਾਥੀਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਵਿਭਾਵਸੁ ਹੈ।

ਕੌਸ਼ਿਕਾਦ੍ਯਾਃ ਸਮੁਦ੍ਰਾਤ੍ਤੁ ਗਙ੍ਗਾਯਾਸ੍ਤਦਨਨ੍ਤਰਮ੍। ਅਞ੍ਜਨਸ੍ਯੈਕਮੂਲਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਚ੍ਯਾਨ੍ਨਾਗਵਨਨ੍ਤੁ ਤਤ੍ ॥ ੮.

ਕੌਸ਼ਿਕ ਤੇ ਹੋਰ, ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ, ਫਿਰ ਗੰਗਾ ਤੋਂ; ਅੰਜਨਾ ਦੇ ਇਕ ਹੀ ਮੂਲ ਤੋਂ, ਪੂਰਬ ਦਾ ਨਾਗ-ਵਨ ਬਣਿਆ।

ਉਤ੍ਤਰਾ ਤਸ੍ਯ ਵਿਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਯ ਗਙ੍ਗਾਯਾ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਞ੍ਚ ਯਤ੍। ਗਙ੍ਗੋਦ੍ਭੇਦਾਤ੍ਕਰੂषੇਭ੍ਯਃ ਸੁਪ੍ਰਤੀਕਸ੍ਯ ਤਦ੍ਵਨਮ੍ ॥ ੮.

ਵਿੰਧਿਆ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਦੱਖਣ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਕਰੂਸ਼ ਵਿੱਚ, ਸੁਪ੍ਰਤੀਕਾ ਦਾ ਉਹ ਵਨ ਹੈ।