ਅਮਾਵਸ੍ਯਾਨ੍ਤਦਾ ਤਸ੍ਯ ਅਨ੍ਤਮਾਪੂਰ੍ਯਤੇ ਪਰਮ੍। ਵृਦ੍ਧਿਕ੍ਸ਼ਯੌ ਵੈ ਪਕ੍ਸ਼ਾਦੌ षੋਡਸ਼੍ਯਾਂ ਸ਼ਸ਼ਿਨਃ ਸ੍ਮृਤੌ ।। ੫੨.
ਅਮਾਵੱਸ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਪੂਰਾ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਵਾਧ ਅਤੇ ਘਟ 'ਚ, ਪੱਖ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਏਵਂ ਸੂਰ੍ਯਨਿਮਿਤ੍ਤੈषਾ ਕ੍ਸ਼ਯਵृਦ੍ਧਿ ਰ੍ਨਿਸ਼ਾਕਰੇ। ਤਾਰਾਗ੍ਰਹਾਣਾਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸ੍ਵਰ੍ਭਾਨੋਸ਼੍ਚ ਰਥਂ ਪੁਨਃ ।। ੫੨.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਵਾਧ-ਘਟ ਸੂਰਜ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤਾਰੇ, ਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਵਰਭਾਨੂ ਦਾ ਰਥ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਤੋਯਤੇਜੋਮਯਃ ਸ਼ੁਭ੍ਰਃ ਸੋਮਪੁਤ੍ਰਸ੍ਯ ਵੈ ਰਥਃ। ਯੁਕ੍ਤੋ ਹਯੈਃ ਪਿਸ਼ਙ੍ਗੈਸ੍ਤੁ ਅष੍ਟਾਭਿਰ੍ਵਾਤਰਂਹਸੈਃ ।। ੫੨.
ਸੋਮਪੁੱਤਰ ਦਾ ਰਥ ਪਾਣੀ ਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਬਣਿਆ, ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਸੁੱਚਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੱਠ ਪਿੰਗਲ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਦੌੜਦੇ ਹਨ।
ਸਵਰੂਥਃ ਸਾਨੁਕਰ੍षਃ ਸੂਤੋ ਦਿਵ੍ਯੋ ਰਥੇ ਮਹਾਨ੍। ਸੋਪਾਸਙ੍ਗਪਤਾਕਸ੍ਤੁ ਸਧ੍ਵਜੋ ਮੇਘਸਨ੍ਨਿਭਃ ।। ੫੨.
ਉਸ ਰਥ 'ਚ ਜੋਤ ਅਤੇ ਡੰਡਾ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਰਥੀ ਦਿਵ੍ਯ ਹੈ, ਰਥ ਵੱਡਾ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਉਸ 'ਤੇ ਪਾਸੇ ਝੰਡੇ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰ੍ਗਵਸ੍ਯ ਰਥਃ ਸ਼੍ਰੀਣਾਂਸ੍ਤੇਜਸਾ ਸੂਰ੍ਯਸਨ੍ਨਿਭਃ। ਪृਥਿਵੀਸਮ੍ਭਵੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤੋ ਨਾਨਾਵਰ੍ਣੈਰ੍ਹਯੋਤ੍ਤਮੈਃ ।। ੫੨.
ਭਾਰਗਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਸ ਦਾ ਰਥ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਥ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਚੋਟੀਲੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸ਼੍ਵੇਤਃ ਪਿਸ਼ਙ੍ਗਃ ਸਾਰਙ੍ਗੋ ਨੀਲਃ ਪੀਤੋ ਵਿਲੋਹਿਤਃ। ਕृष੍ਣਸ਼੍ਚ ਹਰਿਤਸ਼੍ਚੈਵ ਪृषਤਃ ਪृष੍ਣਿਰੇਵ ਚ। ਦਸ਼ਭਿ ਸ੍ਤੈਰ੍ਮਹਾਭਾਗੈਰਕृਸ਼ੈਰ੍ਵਾਤਵੇਗਿਤੈਃ ।। ੫੨.
ਉਸ ਰਥ ਨੂੰ ਦਸ ਵੱਡੇ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਘੋੜੇ ਜੋੜਦੇ ਹਨ — ਚਿੱਟੇ, ਪਿੰਗਲ, ਚਿੱਟੇ-ਕਲੇ, ਨੀਲੇ, ਪੀਲੇ, ਲਾਲੀਏ, ਕਾਲੇ, ਹਰੇ, ਚਿੱਟੇ-ਕਲੇ ਤੇ ਚਿੱਟੇ-ਚਿੱਟੇ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਹਨ।
ਅष੍ਟਾਸ਼੍ਵਃ ਕਾਞ੍ਚਨਃ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ ਸੋਮਸ੍ਯਾਪਿ ਰਥੋऽਭਵਤ੍। ਅਸਙ੍ਗੈਰ੍ਲੌਹਿਤੈਰਸ਼੍ਵੈਃ ਸਰ੍ਵਗੈਰਗ੍ਨਿਸਮ੍ਭਵੈਃ। ਸਰ੍ਪਤੇऽਸੌ ਕੁਮਾਰੋ ਵੈ ऋਜੁਵਕ੍ਰਾਨੁਚਕ੍ਰਗਃ ।। ੫੨.
ਸੋਮ ਦਾ ਸੋਨੇ ਦਾ ਰਥ ਵੀ ਅੱਠ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਘੋੜੇ ਲਾਲ, ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ, ਅੱਗ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹੋਏ ਤੇ ਹਰੇਕ ਪਾਸੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਉਸ ਰਥ 'ਤੇ ਸਿੱਧੇ ਤੇ ਵੱਕਰੇ ਪਹੀਏ ਲਾ ਕੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ।
ਤਤਸ੍ਤ੍ਵਾਙ੍ਗਿਰਸੋ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਦੇਵਾਚਾਰ੍ਯੋ ਬृਹਸ੍ਪਤਿਃ। ਸ਼ੋਣੈਰਸ਼੍ਵੈਃ ਕਾਞ੍ਚਨੇਨ ਸ੍ਯਨ੍ਦਨੇਨ ਪ੍ਰਸਰ੍ਪਤਿ ।। ੫੨.
ਫਿਰ ਅੰਗਿਰਸ ਵੰਸ਼ੀ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਆਚਾਰਿਆ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਲਾਲ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਰਥ 'ਚ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ।
ਯੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਵਾਜਿਭਿਰ੍ਦਿਵ੍ਯੈਰष੍ਟਾਭਿਰ੍ਵਾਤਸਮ੍ਮਿਤੈਃ। ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰੇऽਬ੍ਦਨ੍ਨਿਵਸਤਿ ਸਵੇਗਸ੍ਤੇਨ ਗਚ੍ਛਤਿ ।। ੫੨.
ਉਹ ਅੱਠ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਸਾਲ ਭਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ।
ਤਤਃ ਸ਼ਨੈਸ਼੍ਵਰੋਪ੍ਯਸ਼੍ਵੈਃ ਸ਼ਬਲੈਰ੍ਵ੍ਯੋਮਸਮ੍ਭਵੈਃ। ਕਾਰ੍ष੍ਣਾਯਸਂ ਸਮਾਰੁਹ੍ਯ ਸ੍ਯਨ੍ਦਨਂ ਯਾਤਿ ਵੈ ਸ਼ਨੈਃ ।। ੫੨.
ਫਿਰ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ ਵੀ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਚਿੱਟੇ-ਕਲੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਕਾਲੀ ਲੋਹੇ ਦੇ ਰਥ 'ਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚਲਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਵਰ੍ਭਾਨੋਸ੍ਤੁ ਤਥੈਵਾਸ਼੍ਵਾਃ ਕृष੍ਣਾ ਹ੍ਯष੍ਟੌ ਮਨੋਜਵਾਃ। ਰਥਨ੍ਤਮੋਮਯਨ੍ਤਸ੍ਯ ਸਕृਦ੍ਯੁਕ੍ਤਾ ਵਹਨ੍ਤ੍ਯੁਤ ।। ੫੨.
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਵਰਭਾਨੂ ਦੇ ਅੱਠ ਕਾਲੇ ਤੇ ਮਨ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਘੋੜੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਇਕੱਠੇ ਉਸ ਦੇ ਰਥ ਰਥੰਤਮ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ।
ਆਦਿਤ੍ਯਾਨ੍ਨਿਃਸृਤੋ ਰਾਹੁਃ ਸੋਮਂ ਗਚ੍ਛਤਿ ਪਰ੍ਵਸੁ। ਆਦਿਤ੍ਯਮੇਤਿ ਸੋਮਾਚ੍ਚ ਪੁਨਃ ਸੌਰੇषੁ ਪਰ੍ਵਸੁ ।। ੫੨.
ਰਾਹੂ, ਆਦਿਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਪਰਵਿਆਂ 'ਤੇ ਸੋਮ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੋਮ ਤੋਂ ਮੁੜ ਕੇ, ਸੂਰਜੀ ਪਰਵਿਆਂ 'ਤੇ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਥ ਕੇਤੁਰਥਸ੍ਯਾਸ਼੍ਵਾ ਅष੍ਟਾष੍ਟੌ ਵਾਤਰਂਹਸਃ। ਪਲਾਲਧੂਮਸਙ੍ਕਾਸ਼ਾਃ ਸ਼ਬਲਾ ਰਾਸਭਾਰੁਣਾਃ ।। ੫੨.
ਹੁਣ ਕੇਤੂ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਅੱਠ-ਅੱਠ, ਮਤਲਬ ਸੋਲ੍ਹ, ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼, ਚਿੱਟੇ-ਕਲੇ, ਭੂਸ ਦੀ ਧੂੰਏਂ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਤੇ ਖੱਚਰ ਜਿਹੇ ਘੋੜੇ ਹਨ।
ਏਤੇ ਵਾਹਾ ਗ੍ਰਹਾਣਾਂ ਵੈ ਮਯਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਰਥੈਃ ਸਹ। ਸਰ੍ਵੇ ਧ੍ਰੁਵਨਿਬਦ੍ਧਾਸ੍ਤੇ ਪ੍ਰਬਦ੍ਧਾ ਵਾਤਰਸ਼੍ਮਿਭਿਃ ।। ੫੨.
ਇਹ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਾਹਨ ਤੇ ਰਥ ਮੈਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਧ੍ਰੁਵ ਤਾਰੇ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਡੋਰਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਏਤੇ ਵੈ ਭ੍ਰਾਮ੍ਯਮਾਣਾਸ੍ਤੁ ਯਥਾ ਯੋਗਂ ਭ੍ਰਮਨ੍ਤਿ ਵੈ। ਵਾਯਵ੍ਯਾਭਿਰਦृਸ਼੍ਯਾਭਿਃ ਪ੍ਰਬਦ੍ਧਾ ਵਾਤਰਸ਼੍ਮਿਭਿਃ ।। ੫੨.
ਇਹ ਸਾਰੇ, ਵਾਤ ਦੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੇ ਤੇ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਪਰਿਭ੍ਰਮਨ੍ਤਿ ਤਦ੍ਬਦ੍ਧਾਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਸੂਰ੍ਯਗ੍ਰਹਾ ਦਿਵਿ। ਭ੍ਰਮਨ੍ਤਮਨੁਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਧ੍ਰੁਵਨ੍ਤੇ ਜ੍ਯੋਤਿषਾਂ ਗਣਾਃ ।। ੫੨.
ਉਹੀ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਚੰਦ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਚੱਲਦੇ ਹਨ, ਧ੍ਰੁਵ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਤਾਰੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ।
ਯਥਾ ਨਦ੍ਯੁਦਕੇ ਨੌਸ੍ਤੁ ਸਲਿਲੇਨ ਸਹੋਹ੍ਯਤੇ। ਤਥਾ ਦੇਵਾਲਯਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਉਹ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਾਤਰਸ਼੍ਮਿਭਿਃ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵੇਣ ਦृਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਦੇਵਗਣਾਸ੍ਤੁ ਤੇ ।। ੫੨.
ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਨਾਉਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵੀ ਵਾਤ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ਨਾਲ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।
ਯਾਵਨ੍ਤ੍ਯਸ਼੍ਚੈਵ ਤਾਰਾਸ੍ਤੁ ਤਾਵਨ੍ਤੋ ਵਾਤਰਸ਼੍ਮਯਃ। ਸਰ੍ਵਾ ਧ੍ਰੁਵਨਿਬਦ੍ਧਾਸ੍ਤਾ ਬ੍ਰਮਨ੍ਤ੍ਯੋ ਭ੍ਰਾਮਯਨ੍ਤਿ ਤਮ੍ ।। ੫੨.
ਜਿੰਨੇ ਤਾਰੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਤਨੇ ਹੀ ਵਾਤ ਦੇ ਧਾਗੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਧ੍ਰੁਵ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਨੂੰ ਵੀ ਘੁੰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਤੈਲਪੀਡਾਕਰਂ ਚਕ੍ਰਂ ਭ੍ਰਮਦ੍ਭ੍ਰਾਮਯਤੇ ਯਥਾ। ਤਥਾ ਭ੍ਰਮਨ੍ਤਿ ਜ੍ਯੋਤੀਂषਿ ਵਾਯਬਦ੍ਧਾਨਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ।। ੫੨.
ਜਿਵੇਂ ਤੇਲ ਦੇ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਚੱਕਰ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੋਤ (ਤਾਰੇ ਆਦਿ) ਵਾਤ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਅਲਾਤਚਕ੍ਰਵਦ੍ਯਾਨ੍ਤਿ ਵਾਤਚਕ੍ਰੇਰਿਤਾਨਿ ਤੁ। ਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜ੍ਯੋਤੀਂषਿ ਵਹਤੇ ਪ੍ਰਵਹਂਸ੍ਤੇਨ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੫੨.
ਉਹ ਵਾਤ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹੋਏ ਅਲਾਤ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਜੋਤਾਂ ਨੂੰ ਵਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਰੁਝਾਨ 'ਪ੍ਰਵਹ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਧ੍ਰੁਵਨਿਬਦ੍ਧੋऽਸੌ ਸਰ੍ਪਤੇ ਜ੍ਯੋਤਿषਾਂ ਗਣਃ। ਸੈष ਤਾਰਾਮਯੋਜ੍ਞੇਯਃ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰੋ ਧ੍ਰੁਵੋ ਦਿਵਿ। ਯਦਹ੍ਨਾ ਕੁਰੁਤੇ ਪਾਪਂ ਦृष੍ਟਵਾ ਤਂ ਨਿਸ਼ਿ ਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੫੨.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋਤਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਧ੍ਰੁਵ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਧ੍ਰੁਵ ਵਾਲਾ 'ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰ' ਨਕਸ਼ਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਪਾਪ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਾਵਤ੍ਯਸ਼੍ਚੈਵ ਤਾਰਾਸ੍ਤਾਃ ਸ਼ਿਸ਼ੂਮਾਰਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਦਿਵਿ। ਤਾਵਨ੍ਤ੍ਯੇਵ ਤੁ ਵਰ੍षਾਣਿ ਜੀਵਨ੍ਤ੍ਯਭ੍ਯਧਿਕਾਨਿ ਤੁ ।। ੫੨.
ਜਿੰਨੇ ਤਾਰੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਤਨੇ ਹੀ ਸਾਲ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਃ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰੋऽਸੌ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਪ੍ਰਵਿਭਾਗਸ਼ਃ। ਉਤ੍ਤਾਨਪਾਦਸ੍ਤਸ੍ਯਾਥ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਹ੍ਯੁਤ੍ਤਰੋ ਹਨੁਃ ।। ੫੨.
ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰ ਸਦਾ ਲਈ ਹੈ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਉੱਤਲਾ ਜਬੜਾ 'ਉੱਤਾਨਪਾਦ' ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਜ੍ਞੋऽਧਰਸ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਧਰ੍ਮੋ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਾਨਮਾਸ਼੍ਰਿਤਃ। ਹृਦਿ ਨਾਰਾਯਣਃ ਸਾਧ੍ਯਃ ਅਸ਼੍ਵਿਨੌ ਪੂਰ੍ਵਪਾਦਯੋਃ ।। ੫੨.
ਉਸਦਾ ਹੇਠਲਾ ਜਬੜਾ 'ਯਜ੍ਨ' ਹੈ, ਸਿਰ ਉੱਤੇ 'ਧਰਮ' ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਦਿਲ ਵਿੱਚ 'ਨਾਰਾਇਣ ਸਾਧ੍ਯ' ਹੈ ਤੇ ਅੱਗੇ ਵਾਲੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ 'ਅਸ਼ਵਿਨੀ' ਹਨ।
ਵਰੁਣਸ਼੍ਚਾਰ੍ਯਮਾ ਚੈਵ ਪਸ਼੍ਚਿਮੇ ਤਸ੍ਯ ਸਸ੍ਥਿਨਿ। ਸ਼ਿਸ਼੍ਰਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰਸ੍ਤਸ੍ਯ ਮਿਤ੍ਰੋऽਪਾਨੇ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਃ ।। ੫੨.
ਉਸਦੇ ਪਿੱਛਲੇ ਰਾਨਾਂ ਉੱਤੇ 'ਵਰੁਣ' ਤੇ 'ਆਰ੍ਯਮਾਨ' ਹਨ, ਗੋਪਟ (ਜਨਾਨੇ) ਉੱਤੇ 'ਸ਼ਿਸ਼੍ਰ' (ਸਾਲ) ਹੈ ਤੇ ਪਿੱਛਲੇ ਮੂਹਰੇ ਉੱਤੇ 'ਮਿਤ੍ਰ' ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਪੁਚ੍ਛੇऽਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚ ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰਸ਼੍ਚ ਮਰੀਚਿਃ ਕਸ਼੍ਯਪੋ ਧ੍ਰੁਵਃ। ਤਾਰਕਾਃ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਸ਼੍ਚ ਨਾਸ੍ਤਮੇਤਿ ਚਤੁष੍ਟਯਮ੍ ।। ੫੨.
ਪੂਛ ਉੱਤੇ 'ਅਗਨਿ', 'ਮਹਿੰਦਰ', 'ਮਰੀਚੀ', 'ਕਸ਼੍ਯਪ' ਤੇ 'ਧ੍ਰੁਵ' ਹਨ। ਤਾਰੇ ਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰ—ਇਹ ਚਾਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕਦੇ ਡੁੱਬਦੀਆਂ ਨਹੀਂ।
ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਚਨ੍ਦ੍ਰਸੂਰ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਗ੍ਰਹਾਸ੍ਤਾਰਾਗਣੇਃ ਸਹ। ਉਨ੍ਮੁਖਾਭਿਮੁਖਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਚਕ੍ਰੀਭੂਤਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਦਿਵਿ ।। ੫੨.
ਨਕਸ਼ਤਰ, ਚੰਦ, ਸੂਰਜ, ਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਉੱਤੇ ਵੱਲ ਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਧ੍ਰੁਵੇਣਾਧਿष੍ਠਿਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਧ੍ਰੁਵਮੇਵ ਪ੍ਰਦਕ੍ਸ਼ਿਣਮ੍ । ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤੀਹ ਵਰਂ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਮੇਧੀਭੂਤਂ ਧ੍ਰੁਵਨ੍ਦਿਵਿ ।। ੫੨.
ਇਹ ਸਾਰੇ ਧ੍ਰੁਵ ਨਾਲ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਦੇ ਗੇੜੇ ਵਿੱਚ, ਉਹਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ, ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੇ ਉੱਤਮ ਧ੍ਰੁਵ ਨੂੰ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਧ੍ਰੁਵਾਗ੍ਨਿਕਸ਼੍ਯਪਾਨਾਨ੍ਤੁ ਵਰਸ੍ਵਾਸੌ ਧ੍ਰੁਵਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਏਕ ਏਵ ਭ੍ਰਮਤ੍ਯੇष ਮੇਰੁਪਰ੍ਵਤਮੂਰ੍ਦ੍ਧਨਿ ।। ੫੨.
ਧ੍ਰੁਵ, ਅਗਨਿ ਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਵਿੱਚੋਂ ਧ੍ਰੁਵ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।
ਜ੍ਯੋਤਿषਾਞ੍ਚਕ੍ਰਮੇਤਦ੍ਧਿ ਸਦਾ ਕਰ੍षਤ੍ਯਵਾਙ੍ਮੁਖਃ। ਮੇਰੁਮਾਲੋਕਯਤ੍ਯੇष ਪ੍ਰਯਾਤੀਹ ਪ੍ਰਦਕ੍ਸ਼ਿਣਮ੍ ।। ੫੨.
ਇਹ ਜੋਤਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੇਰੂ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ। ਉਹ ਮੇਰੂ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ ਹੋਇਆ ਇੱਥੇ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।