ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਮ੍ਭृਤਞ੍ਚਾਰ੍ਦ੍ਧਮਾਸੇਨ ਅਮृਤਂ ਸੂਰ੍ਯਤੇਜਸਾ । ਭਕ੍ਸ਼ਾਰ੍ਥਮਮृਤਂ ਸੌਮ੍ਯਂ ਪੌਰ੍ਣਮਾਸ੍ਯਾਮੁਪਾਸਤੇ ।। ੫੨.

ਅੱਧਾ ਮਹੀਨਾ ਚੰਨ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸੋਮ ਦੇ ਨਰਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਪੂਜਾ ਖਾਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਏਕਰਾਤ੍ਰਂ ਸੁਰੈਃ ਸਰ੍ਵੈਃ ਪਿਤृਭਿਸ਼੍ਚ ਮਹਰ੍षਿਭਿਃ। ਸੋਮਸ੍ਯ ਕृष੍ਣਪਕ੍ਸ਼ਾਦੌ ਭਾਸ੍ਕਰਾਭਿਮੁਖਸ੍ਯ ਚ ।। ੫੨.

ਇੱਕ ਰਾਤ ਲਈ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਪਿਤਰ ਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਘਟਦੇ ਪੱਖ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ, ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਚੰਨ ਨੂੰ ਪੀਂਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਪੁਰਸ੍ਯਾਨ੍ਤਃ ਪੀਯਮਾਨਾਃ ਕਲਾਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍। ਕ੍ਸ਼ੀਯਨ੍ਤੇ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕृष੍ਣੇ ਯਾਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲੇ ਹ੍ਯਾਪ੍ਯਾਯਯਨ੍ਤਿ ਤਾਃ ।। ੫੨.

ਚੰਨ ਦੇ ਗੋਲ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕਲਾਵਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪੀ ਲਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਘਟਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਕਲਾਵਾਂ ਘਟਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ।

ਏਵਂ ਦਿਨਕ੍ਰਮਾਤੀਤੇ ਵਿਬੁਧਾਸ੍ਤੁ ਨਿਸ਼ਾਕਰਮ੍ । ਪੀਤ੍ਵਾऽਰ੍ਦ੍ਧਮਾਸਙ੍ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਅਮਾਵਾਸ੍ਯਾਂ ਸੁਰੋਤ੍ਤਮਾਃ । ਪਿਤਰਸ਼੍ਚੋਪਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਅਮਾਵਾਸ੍ਯਾਂ ਨਿਸ਼ਾਕਰਮ੍ ।। ੫੨.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਿਨ ਲੰਘਣ ਤੇ, ਦੇਵਤੇ ਅੱਧਾ ਮਹੀਨਾ ਚੰਨ ਪੀ ਕੇ, ਅਮਾਵੱਸ ਨੂੰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਿਤਰ ਵੀ ਅਮਾਵੱਸ ਨੂੰ ਚੰਨ ਕੋਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਤਤਃ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ੇ ਭਾਗੇ ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਛਿष੍ਟੇ ਕਲਾਤ੍ਮਕੇ। ਅਪਰਾਹ੍ਨੇ ਪਿਤृਗਣੈਰ੍ਜਘਨ੍ਯਃ ਪਰ੍ਯੁਪਾਸ੍ਯਤੇ ।। ੫੨.

ਫਿਰ, ਜਦ ਪੰਦਰਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਾਲੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਕਲਾ ਬਚੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਹੇਠਲੀ ਟੋਲੀ ਚੰਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਪਿਬਨ੍ਤਿ ਦ੍ਵਿਕਲਾਕਾਲਂ ਸ਼ਿष੍ਟਾ ਤਸ੍ਯ ਤੁ ਯਾ ਕਲਾ। ਨਿਃਸृਤਂ ਤਦਮਾਵਾਸ੍ਯਾਙ੍ਗਭਸ੍ਤਿਭ੍ਯਃ ਸ੍ਵਧਾਮृਤਮ੍। ਤਾਂ ਸ੍ਵਧਾਂ ਮਾਸਤृਪ੍ਤ੍ਯੈ ਤੁ ਪੀਤ੍ਵਾ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਤੇऽਮृਤਮ੍ ।। ੫੨.

ਉਸ ਦੀ ਚੰਦ੍ਰਕਲਾ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਹਿੱਸਾ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰੀ ਪੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਚੀ ਹੋਈ ਕਲਾ ਅਮਾਵੱਸ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ 'ਸਵਧਾ' ਰੂਪ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਿਤਰ ਇਸ ਸਵਧਾ ਨੂੰ ਪੀ ਕੇ ਪੂਰੇ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਅਮਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਸੌਮ੍ਯਾ ਬਰ੍ਹਿषਦਸ਼੍ਚੈਵ ਅਗ੍ਨਿष੍ਵਾਤ੍ਤਾਸ੍ਤਥੈਵ ਚ। ਕਵ੍ਯਾਸ਼੍ਚੈਵ ਤੁ ਯੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਪਿਤਰਃ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਤੇ ।। ੫੨.

ਸੌਮ੍ਯ, ਬਰਹਿਸ਼ਦ, ਅਗਨਿਸ਼ਵਾਤ ਅਤੇ ਕਵ੍ਯ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਹੀ ਉਹ ਪਿਤਰ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਸ੍ਤੁ ਵੈ ਕਵ੍ਯਾਃ ਪਞ੍ਚਾਬ੍ਦਾ ਯੇ ਦ੍ਵਿਜੈਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਸੌਮ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ऋਤਵੋ ਜ੍ਞੇਯਾ ਮਾਸਾ ਬਰ੍ਹਿषਦਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਅਗ੍ਨਿष੍ਵਾਤ੍ਤਾਰ੍ਤਵਸ਼੍ਚੈਵ ਪਿਤृਸਰ੍ਗਾ ਹਿ ਵੈ ਦ੍ਵਿਜਾਃ ।। ੫੨.

ਕਵ੍ਯ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਲਾਂ ਵਾਂਗ ਜਾਣੋ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਆਖਿਆ ਹੈ। ਸੌਮ੍ਯ ਪਿਤਰ ਰੁੱਤਾਂ ਹਨ, ਬਰਹਿਸ਼ਦ ਮਹੀਨੇ ਹਨ, ਅਗਨਿਸ਼ਵਾਤ ਵੀ ਰੁੱਤਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। ਹੇ ਦੋਵੇਂ ਜਨਮ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਹਨ।

ਪਿਤृਭਿਃ ਪੀਯਮਾਨਸ੍ਯ ਪਞ੍ਚਦਸ਼੍ਯਾਂ ਕਲਾ ਤੁ ਵੈ। ਯਾਵਨ੍ਨ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਤਸ੍ਯ ਭਾਗਃ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ ਸ੍ਤੁ ਸਃ ।। ੫੨.

ਜਦੋਂ ਪਿਤਰ ਪੰਦਰ੍ਹਵੀ ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ ਪੀਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਚੰਦ੍ਰਕਲਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਪੂਰਾ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਪੰਦਰ੍ਹਵਾਂ ਭਾਗ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਅਮਾਵਸ੍ਯਾਨ੍ਤਦਾ ਤਸ੍ਯ ਅਨ੍ਤਮਾਪੂਰ੍ਯਤੇ ਪਰਮ੍। ਵृਦ੍ਧਿਕ੍ਸ਼ਯੌ ਵੈ ਪਕ੍ਸ਼ਾਦੌ षੋਡਸ਼੍ਯਾਂ ਸ਼ਸ਼ਿਨਃ ਸ੍ਮृਤੌ ।। ੫੨.

ਅਮਾਵੱਸ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਪੂਰਾ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਵਾਧ ਅਤੇ ਘਟ 'ਚ, ਪੱਖ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਏਵਂ ਸੂਰ੍ਯਨਿਮਿਤ੍ਤੈषਾ ਕ੍ਸ਼ਯਵृਦ੍ਧਿ ਰ੍ਨਿਸ਼ਾਕਰੇ। ਤਾਰਾਗ੍ਰਹਾਣਾਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸ੍ਵਰ੍ਭਾਨੋਸ਼੍ਚ ਰਥਂ ਪੁਨਃ ।। ੫੨.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਵਾਧ-ਘਟ ਸੂਰਜ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤਾਰੇ, ਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਵਰਭਾਨੂ ਦਾ ਰਥ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਤੋਯਤੇਜੋਮਯਃ ਸ਼ੁਭ੍ਰਃ ਸੋਮਪੁਤ੍ਰਸ੍ਯ ਵੈ ਰਥਃ। ਯੁਕ੍ਤੋ ਹਯੈਃ ਪਿਸ਼ਙ੍ਗੈਸ੍ਤੁ ਅष੍ਟਾਭਿਰ੍ਵਾਤਰਂਹਸੈਃ ।। ੫੨.

ਸੋਮਪੁੱਤਰ ਦਾ ਰਥ ਪਾਣੀ ਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਬਣਿਆ, ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਸੁੱਚਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੱਠ ਪਿੰਗਲ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਦੌੜਦੇ ਹਨ।

ਸਵਰੂਥਃ ਸਾਨੁਕਰ੍षਃ ਸੂਤੋ ਦਿਵ੍ਯੋ ਰਥੇ ਮਹਾਨ੍। ਸੋਪਾਸਙ੍ਗਪਤਾਕਸ੍ਤੁ ਸਧ੍ਵਜੋ ਮੇਘਸਨ੍ਨਿਭਃ ।। ੫੨.

ਉਸ ਰਥ 'ਚ ਜੋਤ ਅਤੇ ਡੰਡਾ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਰਥੀ ਦਿਵ੍ਯ ਹੈ, ਰਥ ਵੱਡਾ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਉਸ 'ਤੇ ਪਾਸੇ ਝੰਡੇ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਭਾਰ੍ਗਵਸ੍ਯ ਰਥਃ ਸ਼੍ਰੀਣਾਂਸ੍ਤੇਜਸਾ ਸੂਰ੍ਯਸਨ੍ਨਿਭਃ। ਪृਥਿਵੀਸਮ੍ਭਵੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤੋ ਨਾਨਾਵਰ੍ਣੈਰ੍ਹਯੋਤ੍ਤਮੈਃ ।। ੫੨.

ਭਾਰਗਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਸ ਦਾ ਰਥ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਥ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਚੋਟੀਲੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸ਼੍ਵੇਤਃ ਪਿਸ਼ਙ੍ਗਃ ਸਾਰਙ੍ਗੋ ਨੀਲਃ ਪੀਤੋ ਵਿਲੋਹਿਤਃ। ਕृष੍ਣਸ਼੍ਚ ਹਰਿਤਸ਼੍ਚੈਵ ਪृषਤਃ ਪृष੍ਣਿਰੇਵ ਚ। ਦਸ਼ਭਿ ਸ੍ਤੈਰ੍ਮਹਾਭਾਗੈਰਕृਸ਼ੈਰ੍ਵਾਤਵੇਗਿਤੈਃ ।। ੫੨.

ਉਸ ਰਥ ਨੂੰ ਦਸ ਵੱਡੇ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਘੋੜੇ ਜੋੜਦੇ ਹਨ — ਚਿੱਟੇ, ਪਿੰਗਲ, ਚਿੱਟੇ-ਕਲੇ, ਨੀਲੇ, ਪੀਲੇ, ਲਾਲੀਏ, ਕਾਲੇ, ਹਰੇ, ਚਿੱਟੇ-ਕਲੇ ਤੇ ਚਿੱਟੇ-ਚਿੱਟੇ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਹਨ।

ਅष੍ਟਾਸ਼੍ਵਃ ਕਾਞ੍ਚਨਃ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ ਸੋਮਸ੍ਯਾਪਿ ਰਥੋऽਭਵਤ੍। ਅਸਙ੍ਗੈਰ੍ਲੌਹਿਤੈਰਸ਼੍ਵੈਃ ਸਰ੍ਵਗੈਰਗ੍ਨਿਸਮ੍ਭਵੈਃ। ਸਰ੍ਪਤੇऽਸੌ ਕੁਮਾਰੋ ਵੈ ऋਜੁਵਕ੍ਰਾਨੁਚਕ੍ਰਗਃ ।। ੫੨.

ਸੋਮ ਦਾ ਸੋਨੇ ਦਾ ਰਥ ਵੀ ਅੱਠ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਘੋੜੇ ਲਾਲ, ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ, ਅੱਗ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹੋਏ ਤੇ ਹਰੇਕ ਪਾਸੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਉਸ ਰਥ 'ਤੇ ਸਿੱਧੇ ਤੇ ਵੱਕਰੇ ਪਹੀਏ ਲਾ ਕੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ।

ਤਤਸ੍ਤ੍ਵਾਙ੍ਗਿਰਸੋ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਦੇਵਾਚਾਰ੍ਯੋ ਬृਹਸ੍ਪਤਿਃ। ਸ਼ੋਣੈਰਸ਼੍ਵੈਃ ਕਾਞ੍ਚਨੇਨ ਸ੍ਯਨ੍ਦਨੇਨ ਪ੍ਰਸਰ੍ਪਤਿ ।। ੫੨.

ਫਿਰ ਅੰਗਿਰਸ ਵੰਸ਼ੀ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਆਚਾਰਿਆ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਲਾਲ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਰਥ 'ਚ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ।

ਯੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਵਾਜਿਭਿਰ੍ਦਿਵ੍ਯੈਰष੍ਟਾਭਿਰ੍ਵਾਤਸਮ੍ਮਿਤੈਃ। ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰੇऽਬ੍ਦਨ੍ਨਿਵਸਤਿ ਸਵੇਗਸ੍ਤੇਨ ਗਚ੍ਛਤਿ ।। ੫੨.

ਉਹ ਅੱਠ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਸਾਲ ਭਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ।

ਤਤਃ ਸ਼ਨੈਸ਼੍ਵਰੋਪ੍ਯਸ਼੍ਵੈਃ ਸ਼ਬਲੈਰ੍ਵ੍ਯੋਮਸਮ੍ਭਵੈਃ। ਕਾਰ੍ष੍ਣਾਯਸਂ ਸਮਾਰੁਹ੍ਯ ਸ੍ਯਨ੍ਦਨਂ ਯਾਤਿ ਵੈ ਸ਼ਨੈਃ ।। ੫੨.

ਫਿਰ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ ਵੀ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਚਿੱਟੇ-ਕਲੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਕਾਲੀ ਲੋਹੇ ਦੇ ਰਥ 'ਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚਲਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਵਰ੍ਭਾਨੋਸ੍ਤੁ ਤਥੈਵਾਸ਼੍ਵਾਃ ਕृष੍ਣਾ ਹ੍ਯष੍ਟੌ ਮਨੋਜਵਾਃ। ਰਥਨ੍ਤਮੋਮਯਨ੍ਤਸ੍ਯ ਸਕृਦ੍ਯੁਕ੍ਤਾ ਵਹਨ੍ਤ੍ਯੁਤ ।। ੫੨.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਵਰਭਾਨੂ ਦੇ ਅੱਠ ਕਾਲੇ ਤੇ ਮਨ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਘੋੜੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਇਕੱਠੇ ਉਸ ਦੇ ਰਥ ਰਥੰਤਮ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ।

ਆਦਿਤ੍ਯਾਨ੍ਨਿਃਸृਤੋ ਰਾਹੁਃ ਸੋਮਂ ਗਚ੍ਛਤਿ ਪਰ੍ਵਸੁ। ਆਦਿਤ੍ਯਮੇਤਿ ਸੋਮਾਚ੍ਚ ਪੁਨਃ ਸੌਰੇषੁ ਪਰ੍ਵਸੁ ।। ੫੨.

ਰਾਹੂ, ਆਦਿਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਪਰਵਿਆਂ 'ਤੇ ਸੋਮ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੋਮ ਤੋਂ ਮੁੜ ਕੇ, ਸੂਰਜੀ ਪਰਵਿਆਂ 'ਤੇ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਥ ਕੇਤੁਰਥਸ੍ਯਾਸ਼੍ਵਾ ਅष੍ਟਾष੍ਟੌ ਵਾਤਰਂਹਸਃ। ਪਲਾਲਧੂਮਸਙ੍ਕਾਸ਼ਾਃ ਸ਼ਬਲਾ ਰਾਸਭਾਰੁਣਾਃ ।। ੫੨.

ਹੁਣ ਕੇਤੂ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਅੱਠ-ਅੱਠ, ਮਤਲਬ ਸੋਲ੍ਹ, ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼, ਚਿੱਟੇ-ਕਲੇ, ਭੂਸ ਦੀ ਧੂੰਏਂ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਤੇ ਖੱਚਰ ਜਿਹੇ ਘੋੜੇ ਹਨ।

ਏਤੇ ਵਾਹਾ ਗ੍ਰਹਾਣਾਂ ਵੈ ਮਯਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਰਥੈਃ ਸਹ। ਸਰ੍ਵੇ ਧ੍ਰੁਵਨਿਬਦ੍ਧਾਸ੍ਤੇ ਪ੍ਰਬਦ੍ਧਾ ਵਾਤਰਸ਼੍ਮਿਭਿਃ ।। ੫੨.

ਇਹ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਾਹਨ ਤੇ ਰਥ ਮੈਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਧ੍ਰੁਵ ਤਾਰੇ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਡੋਰਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਏਤੇ ਵੈ ਭ੍ਰਾਮ੍ਯਮਾਣਾਸ੍ਤੁ ਯਥਾ ਯੋਗਂ ਭ੍ਰਮਨ੍ਤਿ ਵੈ। ਵਾਯਵ੍ਯਾਭਿਰਦृਸ਼੍ਯਾਭਿਃ ਪ੍ਰਬਦ੍ਧਾ ਵਾਤਰਸ਼੍ਮਿਭਿਃ ।। ੫੨.

ਇਹ ਸਾਰੇ, ਵਾਤ ਦੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੇ ਤੇ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਪਰਿਭ੍ਰਮਨ੍ਤਿ ਤਦ੍ਬਦ੍ਧਾਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਸੂਰ੍ਯਗ੍ਰਹਾ ਦਿਵਿ। ਭ੍ਰਮਨ੍ਤਮਨੁਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਧ੍ਰੁਵਨ੍ਤੇ ਜ੍ਯੋਤਿषਾਂ ਗਣਾਃ ।। ੫੨.

ਉਹੀ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਚੰਦ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਚੱਲਦੇ ਹਨ, ਧ੍ਰੁਵ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਤਾਰੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ।

ਯਥਾ ਨਦ੍ਯੁਦਕੇ ਨੌਸ੍ਤੁ ਸਲਿਲੇਨ ਸਹੋਹ੍ਯਤੇ। ਤਥਾ ਦੇਵਾਲਯਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਉਹ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਾਤਰਸ਼੍ਮਿਭਿਃ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵੇਣ ਦृਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਦੇਵਗਣਾਸ੍ਤੁ ਤੇ ।। ੫੨.

ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਨਾਉਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵੀ ਵਾਤ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ਨਾਲ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।

ਯਾਵਨ੍ਤ੍ਯਸ਼੍ਚੈਵ ਤਾਰਾਸ੍ਤੁ ਤਾਵਨ੍ਤੋ ਵਾਤਰਸ਼੍ਮਯਃ। ਸਰ੍ਵਾ ਧ੍ਰੁਵਨਿਬਦ੍ਧਾਸ੍ਤਾ ਬ੍ਰਮਨ੍ਤ੍ਯੋ ਭ੍ਰਾਮਯਨ੍ਤਿ ਤਮ੍ ।। ੫੨.

ਜਿੰਨੇ ਤਾਰੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਤਨੇ ਹੀ ਵਾਤ ਦੇ ਧਾਗੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਧ੍ਰੁਵ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਨੂੰ ਵੀ ਘੁੰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਤੈਲਪੀਡਾਕਰਂ ਚਕ੍ਰਂ ਭ੍ਰਮਦ੍ਭ੍ਰਾਮਯਤੇ ਯਥਾ। ਤਥਾ ਭ੍ਰਮਨ੍ਤਿ ਜ੍ਯੋਤੀਂषਿ ਵਾਯਬਦ੍ਧਾਨਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ।। ੫੨.

ਜਿਵੇਂ ਤੇਲ ਦੇ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਚੱਕਰ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੋਤ (ਤਾਰੇ ਆਦਿ) ਵਾਤ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਅਲਾਤਚਕ੍ਰਵਦ੍ਯਾਨ੍ਤਿ ਵਾਤਚਕ੍ਰੇਰਿਤਾਨਿ ਤੁ। ਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜ੍ਯੋਤੀਂषਿ ਵਹਤੇ ਪ੍ਰਵਹਂਸ੍ਤੇਨ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੫੨.

ਉਹ ਵਾਤ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹੋਏ ਅਲਾਤ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਜੋਤਾਂ ਨੂੰ ਵਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਰੁਝਾਨ 'ਪ੍ਰਵਹ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।