ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਯਂ ਹਰਿਸ੍ਤੈਰ੍ਹਰਿਭਿਸ੍ਤੁਰਙ੍ਗਮੈਰਯਨ੍ ਹਿ ਚਾਪੋ ਹਰਤੀਤਿ ਰਸ਼੍ਮਿਭਿਃ। ਵਿਸਰ੍ਗਕਾਲੇ ਵਿਸृਜਂਸ਼੍ਚ ਤਾਃ ਪੁਨਰ੍ਬਿਭਰ੍ਤਿ ਸ਼ਸ਼੍ਵਤ੍ ਸਵਿਤਾ ਚਰਾਚਰਮ੍ ।। ੫੨.

ਇਹ ਹਰੀ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀਆਂ ਘੋੜੀਆਂ ਨਾਲ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਾਣੀ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਸਦਾ ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਡੋਲ ਸਭ ਕੁਝ ਪਾਲਦਾ ਹੈ।

ਹਰਿਰ੍ਹਰਿਦ੍ਭਿਰ੍ਹ੍ਰਿਯਤੇ ਤੁਰਙ੍ਗਮੈਃ ਪਿਬਤ੍ਯਥਾਪੋ ਹਰਿਭਿਃ ਸਹਸ੍ਰਧਾ। ਤਤਃ ਪ੍ਰਮੁਞ੍ਚਤ੍ਯਪਿ ਤਾਸ੍ਤ੍ਵਸੌ ਹਰਿਃ ਸ ਮੁਹ੍ਯਮਾਨੋ ਹਰਿਭਿਸ੍ਤੁਰਙ੍ਗਮੈਃ ।। ੫੨.

ਹਰੀ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਘੋੜੀਆਂ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਪਾਣੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਇਹ ਹਰੀ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਘੋੜੀਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਹ ਵਿਚ ਹੋਵੇ।

ਇਤ੍ਯੇष ਏਕਚਕ੍ਰੇਣ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਤੂਰ੍ਣਂ ਰਥੇਨ ਤੁ। ਭਦ੍ਰੈਸ੍ਤੈਰਕ੍ਸ਼ਤੈਰਸ਼੍ਵੈਃ ਸਰ੍ਪਤੇऽਸੌ ਦਿਵਿ ਕ੍ਸ਼ਯੇ ।। ੫੨.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਰਜ ਇਕ ਪਹੀਏ ਵਾਲੇ ਰਥ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਚੰਗੀਆਂ, ਅਟੁੱਟ ਘੋੜੀਆਂ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਦੌੜਦਾ ਹੈ।

ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਾਦ੍ਰਥੈਨਾਸੌ ਏਕਚਕ੍ਰੇਣ ਤੁ ਭ੍ਰਮਨ੍। ਸਪ੍ਤਦ੍ਵੀਪਸਮੁਦ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਸਪ੍ਤਭਿਃ ਸਪ੍ਤਭਿਰ੍ਹਯੈਃ ।। ੫੨.

ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ, ਉਹ ਇਕ ਪਹੀਏ ਵਾਲੇ ਰਥ 'ਚ, ਸੱਤ-ਸੱਤ ਘੋੜੀਆਂ ਦੇ ਸੱਤ ਗਰੁੱਪਾਂ ਨਾਲ, ਸੱਤਾਂ ਦੀਪ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।

ਛਨ੍ਦੋਭਿਰਸ਼੍ਵਰੂਪੈਸ੍ਤੈਰ੍ਯਤਸ਼੍ਚਕ੍ਰਨ੍ਤਤਃ ਸ੍ਥਿਤੈਃ। ਕਾਮਰੂਪੈਃ ਸਕृਦ੍ਯੁਕ੍ਤੈਰਮਿਤੈਸ੍ਤੈਰ੍ਮਨੋਜਵੈਃ ।। ੫੨.

ਉਹ ਘੋੜੀਆਂ, ਜੋ ਛੰਦਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜਿਥੇ ਵੀ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ ਉਥੇ ਖੜੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਾਲੀਆਂ, ਇਕ ਵਾਰ ਜੋੜੀਆਂ, ਅਣਗਿਣਤ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ।

ਹਰਿਤੈਰਵ੍ਯਯੈਃ ਪਿਙ੍ਗੈਰੀਸ਼੍ਵਰੈਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਦਿਭਿਃ। ਅਸ਼ੀਤਿ ਮਣ੍ਡਲਸ਼ਤਂ ਭ੍ਰਮਨ੍ਤ੍ਯਬ੍ਦੇਨ ਤੇ ਹਯਾਃ ।। ੫੨.

ਸੋਨੇ ਵਰਗੀਆਂ, ਅਟੱਲ, ਪੀਲੀਆਂ, ਪ੍ਰਭੂ-ਸਮਾਨ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਸਲਾਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਉਹ ਘੋੜੀਆਂ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਅੱਸੀ ਸੌ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਬਾਹ੍ਯਮਭ੍ਯਨ੍ਤਰਞ੍ਚੈਵ ਮਣ੍ਡਲਂ ਦਿਵਸਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਕਲ੍ਪਾਦੌ ਸਮ੍ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਾਸ੍ਤੇ ਵਹਨ੍ਤ੍ਯਾਭੂਤਸਮ੍ਪ੍ਲਵਾਤ੍। ਆਵृਤਾ ਵਾਲਖਿਲ੍ਯੈਸ੍ਤੇ ਭ੍ਰਮਨ੍ਤੇ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਹਾਨਿ ਤੁ ।। ੫੨.

ਬਾਹਰੀ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਚੱਕਰ, ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਨਾਲ, ਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਚ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੰਘਾਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਵਾਲਖਿਲਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਥਿਤੈਰ੍ਵਚੋਭਙਿਰਗ੍ਰ੍ਯੈਃ ਸ੍ਤੂਯਮਾਨੋ ਮਹਰ੍षਿਭਿਃ। ਸੈਵ੍ਯਤੇ ਗੀਤਵृਤ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵੈਰਪ੍ਸਰੋਗਣੈਃ। ਪਤਙ੍ਗਃ ਪਤ ਗੈਰਸ਼੍ਵੈਰ੍ਭ੍ਰਮਮਾਣੋ ਦਿਵਸ੍ਪਤਿਃ ।। ੫੨.

ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੱਡੀ ਇਜ਼ਤ ਨਾਲ ਸੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਭਜਨਾਂ ਨਾਲ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਗੰਧਰਵ ਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੀ ਟੋਲੀਆਂ ਮਿੱਠੇ ਗੀਤ ਗਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਸਮਾਨ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ, ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਉੱਡਦਾ ਹੋਇਆ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਵੀਥ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਾਣਿ ਚਰਤਿ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਾਣਿ ਤਥਾ ਸ਼ਸ਼ੀ। ਹ੍ਰਾਸਵृਦ੍ਧੀ ਤਥੈਵਾਸ੍ਯ ਰਸ਼੍ਮੀਨਾਂ ਸੂਰ੍ਯਵਤ੍ ਸ੍ਮृਤੇ ।। ੫੨.

ਉਹ ਤਾਰੇਆਂ ਦੇ ਰਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਚੰਨ ਵੀ ਇਉਂ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ, ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ, ਘਟਦੀਆਂ ਤੇ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ।

ਤ੍ਰਿਚਕ੍ਰੋਭਯਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ੍ਥੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸ਼ਸ਼ਿਨੋ ਰਥਃ। ਅਪਾਂ ਗਰ੍ਭਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਰਥਃ ਸਾਸ਼੍ਵਃ ਸਸਾਰਥਿਃ। ਸ਼ਤਾਰੈਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਿਭਿਸ਼੍ਚਕ੍ਰੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਃ ਸ਼ੁਲ੍ਕੈਰ੍ਹਯੋਤ੍ਤਮੈਃ ।। ੫੨.

ਚੰਨ ਦਾ ਰਥ ਤਿੰਨ ਪਹੀਏਆਂ ਵਾਲਾ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮਝੋ। ਇਹ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੋਦ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਘੋੜੇ ਤੇ ਰਥਵਾਨ ਹਨ। ਇਹ ਰਥ ਸੌ ਤੀਲੀਆਂ ਤੇ ਤਿੰਨ ਪਹੀਏਆਂ ਨਾਲ, ਵਧੀਆ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਦਸ਼ ਭਿਸ੍ਤੁ ਕृਸ਼ੈਰ੍ਦਿਵ੍ਯੈਰਸਙ੍ਗੈਸ੍ਤੈਰ੍ਮਨੋਜਵੈਃ। ਸਕृਦ੍ਯੁਕ੍ਤੇ ਰਥੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਹਨ੍ਤੇ ਚਾਯੁਗਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍ ।। ੫੨.

ਉਸ ਰਥ ਨੂੰ ਦੱਸ ਸੁਤਲੇ, ਅਸਮਾਨੀ ਤੇ ਬੇਲਗਾਮ ਘੋੜੇ, ਜੋ ਮਨ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਹਨ, ਇਕੱਠੇ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਘੋੜੇ ਰਥ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਥੱਕੇ ਜਾਂ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸਂਗृਹੀਤੇ ਰਥੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ਼੍ਵੇਤਸ਼੍ਚਕ੍ਸ਼ੁਃਸ਼੍ਰਵਾਸ੍ਤੁ ਵੈ। ਅਸ਼੍ਵਾ ਸ੍ਤਮੇਕਵਰ੍ਣਾਸ੍ਤੇ ਵਹਨ੍ਤੇ ਸ਼ਙ੍ਖਵਰ੍ਚ੍ਚਸਮ੍ ।। ੫੨.

ਜਦੋਂ ਰਥ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚਿੱਟਾ ਘੋੜਾ ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਚਕਸ਼ੁ-ਸ਼ਰਾਵਾਸ ਹੈ, ਜੋ ਇਕੋ ਰੰਗ ਦਾ ਤੇ ਸ਼ੰਖ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਥ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ।

ਯਯੁਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਿਮਨਾਸ਼੍ਚੈਵ ਵृषੋ ਰਾਜੀਵਲੋ ਹਯਃ। ਅਸ੍ਵੋ ਵਾਮਸ੍ਤੁਰਣ੍ਯਸ਼੍ਚ ਹਂਸੋ ਵ੍ਯੋਮੀ ਮृਗਸ੍ਤਥਾ ।। ੫੨.

ਉਹ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹਨ: ਯਯੁ, ਤ੍ਰਿਮਾਨ, ਵ੍ਰਿਸ਼, ਰਾਜੀਵਾਲ, ਵਾਮ, ਤੁਰਨਯ, ਹੰਸ, ਵਯੋਮੀ, ਮ੍ਰਿਗ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵ।

ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਨਾਮਭਿਃ ਸਰ੍ਵੇ ਦਸ਼ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸੋ ਹਯਾਃ । ਏਤੇ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸਂ ਦੇਵਂ ਵਹਨ੍ਤਿ ਦਿਵਸਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍ ।। ੫੨.

ਇਹ ਦੱਸੇ ਨਾਂ ਹੀ ਚੰਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੱਸ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਘੋੜੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਚੰਨ ਦੇਵਤੇ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਦੇਵੈਃ ਪਰਿਵृਤਃ ਸੌਮ੍ਯਃ ਪਿਤृਭਿਸ਼੍ਚੈਵ ਗਚ੍ਛਤਿ। ਸੋਮਸ੍ਯ ਸ਼ੁਕ੍ਲ ਪਕ੍ਸ਼ਾਦੌ ਭਾਸ੍ਕਰੇ ਪੁਰਤਃ ਸ੍ਥਿਤੇ। ਆਪੂਰ੍ਯਤੇ ਪੁਰਸ੍ਯਾਨ੍ਤਃ ਸਤਤਂ ਦਿਵਸਕ੍ਰਮਾਤ੍ ।। ੫੨.

ਦੇਵਤੇਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੋਮਿਆ ਚੰਨ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਸੋਮ ਦੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੱਖ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ, ਜਦ ਸੂਰਜ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਚੰਨ ਦਾ ਗੋਲ ਹਿੱਸਾ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਭਰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦੇਵੈਃ ਪੀਤਂ ਕ੍ਸ਼ਯੇ ਸੋਮਮਾਪ੍ਯਾਯਯਤਿ ਨਿਤ੍ਯਦਾ। ਪੀਤਂ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਾਹਨ੍ਤੁ ਰਸ਼੍ਮਿਨੈਕੇਨ ਭਾਸ੍ਕਰਃ ।। ੫੨.

ਜਦ ਚੰਨ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੇਵਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੁੜ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਸੂਰਜ ਇਕੋ ਕਿਰਣ ਨਾਲ ਚੰਨ ਨੂੰ ਪੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਪੂਰਯਨ੍ ਸੁषੁਮ੍ਨੇਨ ਭਾਗਂ ਭਾਗਮਹਃਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਸੁषੁਮ੍ਨਾਪ੍ਯਾਯਮਾਨਸ੍ਯ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾ ਵਰ੍ਦ੍ਧਨ੍ਤਿ ਵੈ ਕਲਾਃ ।। ੫੨.

ਸੂਰਜ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਨਾਂ ਦੀ ਕਿਰਣ ਨਾਲ ਚੰਨ ਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਚੰਨ ਨੂੰ ਭਰਦੀ ਹੈ, ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੱਖ ਦੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ।

ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਧ੍ਰਸਨ੍ਤਿ ਵੈ ਕृष੍ਣੇ ਸ਼ੁਕ੍ਲ ਆਪ੍ਯਾਯਯਨ੍ਤਿ ਚ। ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਸੂਰ੍ਯਵੀਰ੍ਯੇਣ ਚਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯਾਪ੍ਯਾਯਿਤਾ ਤਨੁਃ ।। ੫੨.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਘਟਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਕਲਾਵਾਂ ਘਟਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਉਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਚੰਨ ਦੀ ਦੇਹ ਮੁੜ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪੌਰ੍ਣਮਾਸ੍ਯਾਂ ਸ ਦृਸ਼੍ਯੇਤ ਸ਼ੁਕ੍ਲਃ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਮਣ੍ਡਲਃ । ਏਵਮਾਪ੍ਯਾਯਿਤਃ ਸੋਮਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਪਕ੍ਸ਼ੇ ਦਿਨਕ੍ਰਮਾਤ੍ ।। ੫੨.

ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਚੰਨ ਚਮਕਦਾ ਤੇ ਪੂਰਾ ਗੋਲ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇਉਂ ਸੋਮ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਤੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਪ੍ਰਭृਤਿ ਬਹੁਲਸ੍ਯ ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼ੀ। ਅਪਾਂ ਸਾਰਮਯਸ੍ਯੇਨ੍ਦੋ ਰਸਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਕਸ੍ਯ ਚ। ਪਿਬਨ੍ਤ੍ਯਮ੍ਬੁਮਯਂ ਦੇਵਾ ਮਧੁ ਸੌਮ੍ਯਂ ਸੁਧਾਮ ਯਮ੍ ।। ੫੨.

ਫਿਰ, ਘਟਦੇ ਪੱਖ ਦੇ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਚੌਦਵੇਂ ਦਿਨ ਤੱਕ, ਦੇਵਤੇ ਚੰਨ ਨੂੰ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸਰ ਹੈ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਰਸ ਰੂਪ ਹੈ, ਇਹ ਮਿੱਠਾ ਤੇ ਨਰਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈ।

ਸਮ੍ਭृਤਞ੍ਚਾਰ੍ਦ੍ਧਮਾਸੇਨ ਅਮृਤਂ ਸੂਰ੍ਯਤੇਜਸਾ । ਭਕ੍ਸ਼ਾਰ੍ਥਮਮृਤਂ ਸੌਮ੍ਯਂ ਪੌਰ੍ਣਮਾਸ੍ਯਾਮੁਪਾਸਤੇ ।। ੫੨.

ਅੱਧਾ ਮਹੀਨਾ ਚੰਨ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸੋਮ ਦੇ ਨਰਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਪੂਜਾ ਖਾਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਏਕਰਾਤ੍ਰਂ ਸੁਰੈਃ ਸਰ੍ਵੈਃ ਪਿਤृਭਿਸ਼੍ਚ ਮਹਰ੍षਿਭਿਃ। ਸੋਮਸ੍ਯ ਕृष੍ਣਪਕ੍ਸ਼ਾਦੌ ਭਾਸ੍ਕਰਾਭਿਮੁਖਸ੍ਯ ਚ ।। ੫੨.

ਇੱਕ ਰਾਤ ਲਈ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਪਿਤਰ ਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਘਟਦੇ ਪੱਖ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ, ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਚੰਨ ਨੂੰ ਪੀਂਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਪੁਰਸ੍ਯਾਨ੍ਤਃ ਪੀਯਮਾਨਾਃ ਕਲਾਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍। ਕ੍ਸ਼ੀਯਨ੍ਤੇ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕृष੍ਣੇ ਯਾਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲੇ ਹ੍ਯਾਪ੍ਯਾਯਯਨ੍ਤਿ ਤਾਃ ।। ੫੨.

ਚੰਨ ਦੇ ਗੋਲ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕਲਾਵਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪੀ ਲਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਘਟਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਕਲਾਵਾਂ ਘਟਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ।

ਏਵਂ ਦਿਨਕ੍ਰਮਾਤੀਤੇ ਵਿਬੁਧਾਸ੍ਤੁ ਨਿਸ਼ਾਕਰਮ੍ । ਪੀਤ੍ਵਾऽਰ੍ਦ੍ਧਮਾਸਙ੍ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਅਮਾਵਾਸ੍ਯਾਂ ਸੁਰੋਤ੍ਤਮਾਃ । ਪਿਤਰਸ਼੍ਚੋਪਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਅਮਾਵਾਸ੍ਯਾਂ ਨਿਸ਼ਾਕਰਮ੍ ।। ੫੨.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਿਨ ਲੰਘਣ ਤੇ, ਦੇਵਤੇ ਅੱਧਾ ਮਹੀਨਾ ਚੰਨ ਪੀ ਕੇ, ਅਮਾਵੱਸ ਨੂੰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਿਤਰ ਵੀ ਅਮਾਵੱਸ ਨੂੰ ਚੰਨ ਕੋਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਤਤਃ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ੇ ਭਾਗੇ ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਛਿष੍ਟੇ ਕਲਾਤ੍ਮਕੇ। ਅਪਰਾਹ੍ਨੇ ਪਿਤृਗਣੈਰ੍ਜਘਨ੍ਯਃ ਪਰ੍ਯੁਪਾਸ੍ਯਤੇ ।। ੫੨.

ਫਿਰ, ਜਦ ਪੰਦਰਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਾਲੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਕਲਾ ਬਚੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਹੇਠਲੀ ਟੋਲੀ ਚੰਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਪਿਬਨ੍ਤਿ ਦ੍ਵਿਕਲਾਕਾਲਂ ਸ਼ਿष੍ਟਾ ਤਸ੍ਯ ਤੁ ਯਾ ਕਲਾ। ਨਿਃਸृਤਂ ਤਦਮਾਵਾਸ੍ਯਾਙ੍ਗਭਸ੍ਤਿਭ੍ਯਃ ਸ੍ਵਧਾਮृਤਮ੍। ਤਾਂ ਸ੍ਵਧਾਂ ਮਾਸਤृਪ੍ਤ੍ਯੈ ਤੁ ਪੀਤ੍ਵਾ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਤੇऽਮृਤਮ੍ ।। ੫੨.

ਉਸ ਦੀ ਚੰਦ੍ਰਕਲਾ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਹਿੱਸਾ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰੀ ਪੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਚੀ ਹੋਈ ਕਲਾ ਅਮਾਵੱਸ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ 'ਸਵਧਾ' ਰੂਪ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਿਤਰ ਇਸ ਸਵਧਾ ਨੂੰ ਪੀ ਕੇ ਪੂਰੇ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਅਮਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਸੌਮ੍ਯਾ ਬਰ੍ਹਿषਦਸ਼੍ਚੈਵ ਅਗ੍ਨਿष੍ਵਾਤ੍ਤਾਸ੍ਤਥੈਵ ਚ। ਕਵ੍ਯਾਸ਼੍ਚੈਵ ਤੁ ਯੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਪਿਤਰਃ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਤੇ ।। ੫੨.

ਸੌਮ੍ਯ, ਬਰਹਿਸ਼ਦ, ਅਗਨਿਸ਼ਵਾਤ ਅਤੇ ਕਵ੍ਯ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਹੀ ਉਹ ਪਿਤਰ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਸ੍ਤੁ ਵੈ ਕਵ੍ਯਾਃ ਪਞ੍ਚਾਬ੍ਦਾ ਯੇ ਦ੍ਵਿਜੈਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਸੌਮ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ऋਤਵੋ ਜ੍ਞੇਯਾ ਮਾਸਾ ਬਰ੍ਹਿषਦਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਅਗ੍ਨਿष੍ਵਾਤ੍ਤਾਰ੍ਤਵਸ਼੍ਚੈਵ ਪਿਤृਸਰ੍ਗਾ ਹਿ ਵੈ ਦ੍ਵਿਜਾਃ ।। ੫੨.

ਕਵ੍ਯ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਲਾਂ ਵਾਂਗ ਜਾਣੋ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਆਖਿਆ ਹੈ। ਸੌਮ੍ਯ ਪਿਤਰ ਰੁੱਤਾਂ ਹਨ, ਬਰਹਿਸ਼ਦ ਮਹੀਨੇ ਹਨ, ਅਗਨਿਸ਼ਵਾਤ ਵੀ ਰੁੱਤਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। ਹੇ ਦੋਵੇਂ ਜਨਮ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਹਨ।

ਪਿਤृਭਿਃ ਪੀਯਮਾਨਸ੍ਯ ਪਞ੍ਚਦਸ਼੍ਯਾਂ ਕਲਾ ਤੁ ਵੈ। ਯਾਵਨ੍ਨ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਤਸ੍ਯ ਭਾਗਃ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ ਸ੍ਤੁ ਸਃ ।। ੫੨.

ਜਦੋਂ ਪਿਤਰ ਪੰਦਰ੍ਹਵੀ ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ ਪੀਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਚੰਦ੍ਰਕਲਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਪੂਰਾ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਪੰਦਰ੍ਹਵਾਂ ਭਾਗ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।