ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਮਾਨਵਾਨਾਂ ਸ਼ੁਭਂ ਹ੍ਯੇਤੇ ਹਰਨ੍ਤਿ ਦੁਰਿਤਾਤ੍ਮਨਾਮ੍। ਦੁਰਿਤਂ ਹਿ ਪ੍ਰਚਾਰਾਣਾਂ ਵ੍ਯਪੋਹਨ੍ਤਿ ਵ੍ਕਚਿਤ੍ ਵ੍ਕਚਿਤ੍ ।। ੫੨.

ਮੰਦੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਇਹ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਵੀ ਖੋਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਇਹ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾੜੀ ਕਿਸਮਤ ਵੀ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਵਿਮਾਨੇऽਵਸ੍ਥਿਤਾ ਦਿਵ੍ਯੇ ਕਾਮਗਾ ਵਾਤਰਂਹਸਃ। ਏਤੇ ਸਹੈਵ ਸੂਰ੍ਯੇਣ ਭ੍ਰਮਨ੍ਤਿ ਦਿਵਸਾਨੁਗਾਃ ।। ੫੨.

ਇਹ ਦਿਵਵ ਚੜ੍ਹਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ, ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੂਰਜ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ।

ਵਰ੍षਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਤਪਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਹ੍ਲਾਦਯਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਵੈ ਪ੍ਰਜਾਃ। ਗੋਪਾਯਨ੍ਤਿ ਤੁ ਭੂਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਨੀਹਾਮਨੁਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍ ।। ੫੨.

ਮੀਂਹ ਵਰਸਾ ਕੇ, ਤਪਸ਼ ਦੇ ਕੇ, ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰ ਕੇ, ਇਹ ਇੱਥੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਬਾਹੀ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਥਾਨਾਭਿਮਾਨਿਨਾਮੇਤਤ੍ ਸ੍ਥਾਨਂ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇषੁ ਵੈ। ਅਤੀਤਾਨਾਗਤਾਨਾਂ ਵੈ ਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਨ੍ਤੁ ਯੇ ।। ੫੨.

ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਥਾਂ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਮਨਵੰਤਰੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਪੁਰਾਣੇ ਹੋਣ, ਭਵਿੱਖ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਮੌਜੂਦਾ ਹੋਣ।

ਏਵਂ ਵਸਨ੍ਤਿ ਵੈ ਸੂਰ੍ਯੇ ਸਪ੍ਤਕਾਸ੍ਤੇ ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਿਸ਼ਮ੍। ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼ਸੁ ਸਰ੍ਗੇषੁ ਗਣਾ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇषੁ ਚ ।। ੫੨.

ਇਹ ਸੱਤ ਗਰੁੱਪ ਸੂਰਜ ਦੇ ਨਾਲ ਚਾਰੋ ਪਾਸਿਆਂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਚੌਦਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨਵੰਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ।

ਗ੍ਰੀष੍ਮੇ ਹਿਮੇ ਚ ਵਰ੍षਾਸੁ ਮੁਞ੍ਚਮਾਨਾ ਘਰ੍ਮਂ ਹਿਮ़ਞ੍ਚ ਵਰ੍षਞ੍ਚ ਦਿਨਂ ਨਿਸ਼ਾਞ੍ਚ। ਕਾਲੇਨ ਗਚ੍ਛਤ੍ਯृਤੁਵਸ਼ਾਤ੍ ਪਰਿਵृਤ੍ਤਰਸ਼੍ਮਿ ਰ੍ਦੇਵਾਨ੍ ਪਿਤॄਂਸ਼੍ਚ ਮਨੁਜਾਂਸ਼੍ਚ ਤਰ੍ਪਯਨ੍ ਵੈ ।। ੫੨.

ਗਰਮੀ, ਸਰਦੀ ਤੇ ਮੀਂਹ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਤਪਸ਼, ਠੰਡ, ਮੀਂਹ, ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ—all ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਅਸਰ ਨਾਲ, ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰੀਣਾਤਿ ਦੇਵਾਨਮृਤੇਨ ਸੂਰ੍ਯਃ ਸੋਮਂ ਸੁषੁਮ੍ਨੇਨ ਵਿਵਰ੍ਦ੍ਧਯਿਤ੍ਵਾ । ਸ਼ੁਕ੍ਲੇ ਤੁ ਪੂਰ੍ਣਂ ਦਿਵਸਕ੍ਰਮੇਣ ਤਂ ਕृष੍ਣਪਕ੍ਸ਼ੇ ਵਿਬੁਧਾਃ ਪਿਬਨ੍ਤਿ ।। ੫੨.

ਸੂਰਜ ਆਪਣੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸੋਮ ਨੂੰ ਵਧਾ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੁੱਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਸੋਮ ਦਿਨਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਪੀਂਦੇ ਹਨ।

ਪੀਤਨ੍ਤੁ ਸੋਮਂ ਦ੍ਵਿਕਾਲਾਵਸ਼ਿष੍ਟਂ ਕृष੍ਣਕ੍ਸ਼ਯੇ ਰਸ਼੍ਮਿਭਿਸ੍ਤਂ ਕ੍ਸ਼ਰਨ੍ਤਮ੍। ਸੁਧਾਮृਤਂ ਤਤ੍ਪਿਤਰਃ ਪਿਬਨ੍ਤਿ ਦੇਵਾਸ਼੍ਚ ਸੌਮ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਤਥੈਵ ਕਵ੍ਯਮ੍ ।। ੫੨.

ਜਦੋਂ ਸੋਮ ਦੋ ਕਾਲਾਂ ਲਈ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਿਤਰ, ਦੇਵਤੇ, ਸੋਮਿਆ ਤੇ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ—all ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀਂਦੇ ਹਨ।

ਸੂਰ੍ਯੇਣ ਗੋਭਿਸ੍ਤੁ ਸਮੁਦ੍ਧृਤਾਭਿਰਦ੍ਭਿਃ ਪੁਨਸ਼੍ਚੈਵ ਸਮੁਦ੍ਧृਤਾਭਿਃ। ਵृष੍ਟ੍ਯਾਤਿਵृਦ੍ਧਾਭਿਰਥੌषਧੀਭਿਰ੍ਮਰ੍ਤ੍ਯਾਃ ਕ੍ਸ਼ੁਧਨ੍ਤ੍ਵਨ੍ਨਪਾਨੈਰ੍ਜਯਨ੍ਤਿ ।। ੫੨.

ਸੂਰਜ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਦੁਬਾਰਾ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ। ਮੀਂਹ ਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਨਾਲ ਭੁੱਖ ਮਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਅਮृਤੇਨ ਤृਪ੍ਤਿਸ੍ਤ੍ਵਰ੍ਦ੍ਧਮਾਸਂ ਸੁਰਾਣਾਂ ਮਾਸਾਰ੍ਦ੍ਧਤृਪ੍ਤਿਃ ਸ੍ਵਧਯਾ ਪਿਤॄਣਾਮ੍। ਅਨ੍ਨੇਨ ਸ਼ਸ਼੍ਵਤ੍ਤੁ ਦਧਾਤਿ ਮਰ੍ਤ੍ਯਾਨ੍ ਸੂਰ੍ਯਃ ਸ੍ਵਯਂ ਤਚ੍ਚ ਬਿਭਰ੍ਤਿ ਗੋਭਿਃ ।। ੫੨.

ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਦੇਵਤੇ ਅੱਧਾ ਮਹੀਨਾ ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਵਧਾ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਅੱਧਾ ਮਹੀਨਾ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅੰਨ ਨਾਲ ਪਾਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾਂਭਦਾ ਹੈ।

ਅਯਂ ਹਰਿਸ੍ਤੈਰ੍ਹਰਿਭਿਸ੍ਤੁਰਙ੍ਗਮੈਰਯਨ੍ ਹਿ ਚਾਪੋ ਹਰਤੀਤਿ ਰਸ਼੍ਮਿਭਿਃ। ਵਿਸਰ੍ਗਕਾਲੇ ਵਿਸृਜਂਸ਼੍ਚ ਤਾਃ ਪੁਨਰ੍ਬਿਭਰ੍ਤਿ ਸ਼ਸ਼੍ਵਤ੍ ਸਵਿਤਾ ਚਰਾਚਰਮ੍ ।। ੫੨.

ਇਹ ਹਰੀ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀਆਂ ਘੋੜੀਆਂ ਨਾਲ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਾਣੀ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਸਦਾ ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਡੋਲ ਸਭ ਕੁਝ ਪਾਲਦਾ ਹੈ।

ਹਰਿਰ੍ਹਰਿਦ੍ਭਿਰ੍ਹ੍ਰਿਯਤੇ ਤੁਰਙ੍ਗਮੈਃ ਪਿਬਤ੍ਯਥਾਪੋ ਹਰਿਭਿਃ ਸਹਸ੍ਰਧਾ। ਤਤਃ ਪ੍ਰਮੁਞ੍ਚਤ੍ਯਪਿ ਤਾਸ੍ਤ੍ਵਸੌ ਹਰਿਃ ਸ ਮੁਹ੍ਯਮਾਨੋ ਹਰਿਭਿਸ੍ਤੁਰਙ੍ਗਮੈਃ ।। ੫੨.

ਹਰੀ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਘੋੜੀਆਂ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਪਾਣੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਇਹ ਹਰੀ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਘੋੜੀਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਹ ਵਿਚ ਹੋਵੇ।

ਇਤ੍ਯੇष ਏਕਚਕ੍ਰੇਣ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਤੂਰ੍ਣਂ ਰਥੇਨ ਤੁ। ਭਦ੍ਰੈਸ੍ਤੈਰਕ੍ਸ਼ਤੈਰਸ਼੍ਵੈਃ ਸਰ੍ਪਤੇऽਸੌ ਦਿਵਿ ਕ੍ਸ਼ਯੇ ।। ੫੨.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਰਜ ਇਕ ਪਹੀਏ ਵਾਲੇ ਰਥ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਚੰਗੀਆਂ, ਅਟੁੱਟ ਘੋੜੀਆਂ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਦੌੜਦਾ ਹੈ।

ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਾਦ੍ਰਥੈਨਾਸੌ ਏਕਚਕ੍ਰੇਣ ਤੁ ਭ੍ਰਮਨ੍। ਸਪ੍ਤਦ੍ਵੀਪਸਮੁਦ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਸਪ੍ਤਭਿਃ ਸਪ੍ਤਭਿਰ੍ਹਯੈਃ ।। ੫੨.

ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ, ਉਹ ਇਕ ਪਹੀਏ ਵਾਲੇ ਰਥ 'ਚ, ਸੱਤ-ਸੱਤ ਘੋੜੀਆਂ ਦੇ ਸੱਤ ਗਰੁੱਪਾਂ ਨਾਲ, ਸੱਤਾਂ ਦੀਪ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।

ਛਨ੍ਦੋਭਿਰਸ਼੍ਵਰੂਪੈਸ੍ਤੈਰ੍ਯਤਸ਼੍ਚਕ੍ਰਨ੍ਤਤਃ ਸ੍ਥਿਤੈਃ। ਕਾਮਰੂਪੈਃ ਸਕृਦ੍ਯੁਕ੍ਤੈਰਮਿਤੈਸ੍ਤੈਰ੍ਮਨੋਜਵੈਃ ।। ੫੨.

ਉਹ ਘੋੜੀਆਂ, ਜੋ ਛੰਦਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜਿਥੇ ਵੀ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ ਉਥੇ ਖੜੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਾਲੀਆਂ, ਇਕ ਵਾਰ ਜੋੜੀਆਂ, ਅਣਗਿਣਤ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ।

ਹਰਿਤੈਰਵ੍ਯਯੈਃ ਪਿਙ੍ਗੈਰੀਸ਼੍ਵਰੈਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਦਿਭਿਃ। ਅਸ਼ੀਤਿ ਮਣ੍ਡਲਸ਼ਤਂ ਭ੍ਰਮਨ੍ਤ੍ਯਬ੍ਦੇਨ ਤੇ ਹਯਾਃ ।। ੫੨.

ਸੋਨੇ ਵਰਗੀਆਂ, ਅਟੱਲ, ਪੀਲੀਆਂ, ਪ੍ਰਭੂ-ਸਮਾਨ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਸਲਾਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਉਹ ਘੋੜੀਆਂ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਅੱਸੀ ਸੌ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਬਾਹ੍ਯਮਭ੍ਯਨ੍ਤਰਞ੍ਚੈਵ ਮਣ੍ਡਲਂ ਦਿਵਸਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਕਲ੍ਪਾਦੌ ਸਮ੍ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਾਸ੍ਤੇ ਵਹਨ੍ਤ੍ਯਾਭੂਤਸਮ੍ਪ੍ਲਵਾਤ੍। ਆਵृਤਾ ਵਾਲਖਿਲ੍ਯੈਸ੍ਤੇ ਭ੍ਰਮਨ੍ਤੇ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਹਾਨਿ ਤੁ ।। ੫੨.

ਬਾਹਰੀ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਚੱਕਰ, ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਨਾਲ, ਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਚ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੰਘਾਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਵਾਲਖਿਲਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਥਿਤੈਰ੍ਵਚੋਭਙਿਰਗ੍ਰ੍ਯੈਃ ਸ੍ਤੂਯਮਾਨੋ ਮਹਰ੍षਿਭਿਃ। ਸੈਵ੍ਯਤੇ ਗੀਤਵृਤ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵੈਰਪ੍ਸਰੋਗਣੈਃ। ਪਤਙ੍ਗਃ ਪਤ ਗੈਰਸ਼੍ਵੈਰ੍ਭ੍ਰਮਮਾਣੋ ਦਿਵਸ੍ਪਤਿਃ ।। ੫੨.

ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੱਡੀ ਇਜ਼ਤ ਨਾਲ ਸੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਭਜਨਾਂ ਨਾਲ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਗੰਧਰਵ ਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੀ ਟੋਲੀਆਂ ਮਿੱਠੇ ਗੀਤ ਗਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਸਮਾਨ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ, ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਉੱਡਦਾ ਹੋਇਆ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਵੀਥ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਾਣਿ ਚਰਤਿ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਾਣਿ ਤਥਾ ਸ਼ਸ਼ੀ। ਹ੍ਰਾਸਵृਦ੍ਧੀ ਤਥੈਵਾਸ੍ਯ ਰਸ਼੍ਮੀਨਾਂ ਸੂਰ੍ਯਵਤ੍ ਸ੍ਮृਤੇ ।। ੫੨.

ਉਹ ਤਾਰੇਆਂ ਦੇ ਰਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਚੰਨ ਵੀ ਇਉਂ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ, ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ, ਘਟਦੀਆਂ ਤੇ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ।

ਤ੍ਰਿਚਕ੍ਰੋਭਯਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ੍ਥੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸ਼ਸ਼ਿਨੋ ਰਥਃ। ਅਪਾਂ ਗਰ੍ਭਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਰਥਃ ਸਾਸ਼੍ਵਃ ਸਸਾਰਥਿਃ। ਸ਼ਤਾਰੈਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਿਭਿਸ਼੍ਚਕ੍ਰੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਃ ਸ਼ੁਲ੍ਕੈਰ੍ਹਯੋਤ੍ਤਮੈਃ ।। ੫੨.

ਚੰਨ ਦਾ ਰਥ ਤਿੰਨ ਪਹੀਏਆਂ ਵਾਲਾ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮਝੋ। ਇਹ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੋਦ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਘੋੜੇ ਤੇ ਰਥਵਾਨ ਹਨ। ਇਹ ਰਥ ਸੌ ਤੀਲੀਆਂ ਤੇ ਤਿੰਨ ਪਹੀਏਆਂ ਨਾਲ, ਵਧੀਆ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਦਸ਼ ਭਿਸ੍ਤੁ ਕृਸ਼ੈਰ੍ਦਿਵ੍ਯੈਰਸਙ੍ਗੈਸ੍ਤੈਰ੍ਮਨੋਜਵੈਃ। ਸਕृਦ੍ਯੁਕ੍ਤੇ ਰਥੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਹਨ੍ਤੇ ਚਾਯੁਗਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍ ।। ੫੨.

ਉਸ ਰਥ ਨੂੰ ਦੱਸ ਸੁਤਲੇ, ਅਸਮਾਨੀ ਤੇ ਬੇਲਗਾਮ ਘੋੜੇ, ਜੋ ਮਨ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਹਨ, ਇਕੱਠੇ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਘੋੜੇ ਰਥ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਥੱਕੇ ਜਾਂ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸਂਗृਹੀਤੇ ਰਥੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ਼੍ਵੇਤਸ਼੍ਚਕ੍ਸ਼ੁਃਸ਼੍ਰਵਾਸ੍ਤੁ ਵੈ। ਅਸ਼੍ਵਾ ਸ੍ਤਮੇਕਵਰ੍ਣਾਸ੍ਤੇ ਵਹਨ੍ਤੇ ਸ਼ਙ੍ਖਵਰ੍ਚ੍ਚਸਮ੍ ।। ੫੨.

ਜਦੋਂ ਰਥ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚਿੱਟਾ ਘੋੜਾ ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਚਕਸ਼ੁ-ਸ਼ਰਾਵਾਸ ਹੈ, ਜੋ ਇਕੋ ਰੰਗ ਦਾ ਤੇ ਸ਼ੰਖ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਥ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ।

ਯਯੁਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਿਮਨਾਸ਼੍ਚੈਵ ਵृषੋ ਰਾਜੀਵਲੋ ਹਯਃ। ਅਸ੍ਵੋ ਵਾਮਸ੍ਤੁਰਣ੍ਯਸ਼੍ਚ ਹਂਸੋ ਵ੍ਯੋਮੀ ਮृਗਸ੍ਤਥਾ ।। ੫੨.

ਉਹ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹਨ: ਯਯੁ, ਤ੍ਰਿਮਾਨ, ਵ੍ਰਿਸ਼, ਰਾਜੀਵਾਲ, ਵਾਮ, ਤੁਰਨਯ, ਹੰਸ, ਵਯੋਮੀ, ਮ੍ਰਿਗ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵ।

ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਨਾਮਭਿਃ ਸਰ੍ਵੇ ਦਸ਼ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸੋ ਹਯਾਃ । ਏਤੇ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸਂ ਦੇਵਂ ਵਹਨ੍ਤਿ ਦਿਵਸਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍ ।। ੫੨.

ਇਹ ਦੱਸੇ ਨਾਂ ਹੀ ਚੰਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੱਸ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਘੋੜੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਚੰਨ ਦੇਵਤੇ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਦੇਵੈਃ ਪਰਿਵृਤਃ ਸੌਮ੍ਯਃ ਪਿਤृਭਿਸ਼੍ਚੈਵ ਗਚ੍ਛਤਿ। ਸੋਮਸ੍ਯ ਸ਼ੁਕ੍ਲ ਪਕ੍ਸ਼ਾਦੌ ਭਾਸ੍ਕਰੇ ਪੁਰਤਃ ਸ੍ਥਿਤੇ। ਆਪੂਰ੍ਯਤੇ ਪੁਰਸ੍ਯਾਨ੍ਤਃ ਸਤਤਂ ਦਿਵਸਕ੍ਰਮਾਤ੍ ।। ੫੨.

ਦੇਵਤੇਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੋਮਿਆ ਚੰਨ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਸੋਮ ਦੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੱਖ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ, ਜਦ ਸੂਰਜ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਚੰਨ ਦਾ ਗੋਲ ਹਿੱਸਾ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਭਰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦੇਵੈਃ ਪੀਤਂ ਕ੍ਸ਼ਯੇ ਸੋਮਮਾਪ੍ਯਾਯਯਤਿ ਨਿਤ੍ਯਦਾ। ਪੀਤਂ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਾਹਨ੍ਤੁ ਰਸ਼੍ਮਿਨੈਕੇਨ ਭਾਸ੍ਕਰਃ ।। ੫੨.

ਜਦ ਚੰਨ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੇਵਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੁੜ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਸੂਰਜ ਇਕੋ ਕਿਰਣ ਨਾਲ ਚੰਨ ਨੂੰ ਪੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਪੂਰਯਨ੍ ਸੁषੁਮ੍ਨੇਨ ਭਾਗਂ ਭਾਗਮਹਃਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਸੁषੁਮ੍ਨਾਪ੍ਯਾਯਮਾਨਸ੍ਯ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾ ਵਰ੍ਦ੍ਧਨ੍ਤਿ ਵੈ ਕਲਾਃ ।। ੫੨.

ਸੂਰਜ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਨਾਂ ਦੀ ਕਿਰਣ ਨਾਲ ਚੰਨ ਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਚੰਨ ਨੂੰ ਭਰਦੀ ਹੈ, ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੱਖ ਦੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ।

ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਧ੍ਰਸਨ੍ਤਿ ਵੈ ਕृष੍ਣੇ ਸ਼ੁਕ੍ਲ ਆਪ੍ਯਾਯਯਨ੍ਤਿ ਚ। ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਸੂਰ੍ਯਵੀਰ੍ਯੇਣ ਚਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯਾਪ੍ਯਾਯਿਤਾ ਤਨੁਃ ।। ੫੨.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਘਟਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਕਲਾਵਾਂ ਘਟਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਉਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਚੰਨ ਦੀ ਦੇਹ ਮੁੜ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪੌਰ੍ਣਮਾਸ੍ਯਾਂ ਸ ਦृਸ਼੍ਯੇਤ ਸ਼ੁਕ੍ਲਃ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਮਣ੍ਡਲਃ । ਏਵਮਾਪ੍ਯਾਯਿਤਃ ਸੋਮਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਪਕ੍ਸ਼ੇ ਦਿਨਕ੍ਰਮਾਤ੍ ।। ੫੨.

ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਚੰਨ ਚਮਕਦਾ ਤੇ ਪੂਰਾ ਗੋਲ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇਉਂ ਸੋਮ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।