ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਤਸ੍ਯਾਵਿष੍ਪਨ੍ਦਜਨ੍ਤੋਯਂ ਦਿਗ੍ਗਜਾਃ ਪृਥੁਭਿਃ ਕਰੈਃ। ਸ਼ੀਕਰਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਮੁਞ੍ਚਨ੍ਤਿ ਨੀਹਾਰ ਇਤਿ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੫੧.

ਉਸ ਦੀ ਹਿਲੇ ਨਾ ਹਿਲਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰ ਤੋਂ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਹਾਥੀ ਆਪਣੇ ਚੌੜੇ ਸੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਕੁਹਾ' ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇਨ ਗਿਰਿਰ੍ਯੋऽਸੌ ਹੇਮਕੂਟ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ। ਉਦਗ੍ ਹਿਮਵਤਃ ਸ਼ੈਲਾਦੁਤ੍ਤਰਸ੍ਯ ਚ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ। ਪੁਣ੍ਡ੍ਰਂ ਨਾਮ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਨਗਰਂ ਤਤ੍ਰ ਵੈ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੫੧.

ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਜੋ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਉਹ 'ਹੇਮਕੂਟ' ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਿਮਵਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ 'ਪੁੰਡਰ' ਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਪਤਿਤਂ ਵਰ੍षਂ ਯਤ੍ਤੁषਾਰਸਮੁਦ੍ਭਵਮ੍ । ਤਤਸ੍ਤਦਾਵਹੋ ਵਾਯੁਰ੍ਹਿਮਸ਼ੈਲਾਤ੍ ਸਮੁਦ੍ਵਹਨ੍। ਆਨਯਤ੍ਯਾਤ੍ਮਯੋਗੇਨ ਸਿਞ੍ਚਮਾਨੋ ਮਹਾਗਿਰਿਮ੍ ।। ੫੧.

ਉਥੇ ਜੋ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਤੁਸ਼ਾਰ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਹਵਾ ਹਿਮਪਹਾੜ ਤੋਂ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਲਿਆਉਂਦੀ ਤੇ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦੀ ਹੈ।

ਹਿਮਵਨ੍ਤਮਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਵृष੍ਟਿਸ਼ੇषਂ ਤਤਃ ਪਰਮ੍। ਇਹਾਭ੍ਯੇਤਿ ਤਤਃ ਪਸ਼੍ਚਾਦਪਰਾਨ੍ਤਵਿਵृਦ੍ਧਯੇ ।। ੫੧.

ਹਿਮਵੰਤ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ, ਜੋ ਮੀਂਹ ਬਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਮੇਘਾਵਾਪ੍ਯਾਯਤਸ਼੍ਚੈਵ ਸਰ੍ਵਮੇਤਤ੍ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਮ੍ । ਸੂਰ੍ਯ ਏਵ ਤੁ ਵृष੍ਟਿਨਾਂ ਸ੍ਰष੍ਟਾ ਸਮੁਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ ।। ੫੧.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਹੀ ਮੀਂਹ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਧ੍ਰੁਵੇਣਾ ਵੇष੍ਟਿਤਃ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਵृष੍ਟਿਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ। ਧ੍ਰੁਵੇਣਾਵੇष੍ਟਿਤੋ ਵਾਯੁਰ੍ਵृष੍ਟਿਂ ਸਂਹਰਤੇ ਪੁਨਃ ।। ੫੧.

ਧ੍ਰੁਵ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੂਰਜ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮੀਂਹ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਧ੍ਰੁਵ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹਵਾ ਫਿਰ ਮੀਂਹ ਵਾਪਸ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਗ੍ਰਹਾਨ੍ਨਿਃਸृਤ੍ਯ ਸੂਰ੍ਯਾਤ੍ਤੁ ਕृਤ੍ਸ੍ਨੇ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਮਣ੍ਡਲੇ । ਵਾਰਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਵਿਸ਼ਤ੍ਯਰ੍ਕਂ ਧ੍ਰੁਵੇਣ ਪਰਿਵੇष੍ਟਿਤਮ੍ ।। ੫੧.

ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਪਰਵેશ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਧ੍ਰੁਵ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਤਾਰੇ ਉਸ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਹਨ।

ਅਤਃ ਸੂਰ੍ਯਰਥਸ੍ਯਾਥ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਂ ਨਿਬੋਧਤ। ਸਂਸ੍ਥਿਤੈਨੈਕਚਕ੍ਰੇਣ ਪਞ੍ਚਾਰੇਣ ਤ੍ਰਿਨਾਭਿਨਾ ।। ੫੧.

ਹੁਣ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਥ ਦੀ ਬਣਤਰ ਸੁਣੋ: ਉਹ ਇਕ ਪਹੀਏ, ਪੰਜ ਤੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਨਾਭੀਆਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਹਿਰਣ੍ਮਯੇਨ ਭਗਵਾਨ੍ ਪਰ੍ਵਣਾ ਤੁ ਮਹੌਜਸਾ। ਨष੍ਟਵਰ੍ਤ੍ਮਾਨ੍ਧਕਾਰੇਣ षਟ੍‌ਪ੍ਰਕਾਰੈਕਨੇਮਿਨਾ। ਚਕ੍ਰੇਣ ਭਾਸ੍ਵਤਾ ਸੂਰ੍ਯਃ ਸ੍ਯਨ੍ਦਨੇਨ ਪ੍ਰਸਰ੍ਪ੍ਪਤਿ ।। ੫੧.

ਉਜਲੇ ਤੇ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਧੁਰੇ ਨਾਲ, ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਰਸਤਾ, ਛੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਇਕ ਗੇੜ ਅਤੇ ਚਮਕਦੇ ਪਹੀਏ ਵਾਲੇ ਰਥ 'ਚ ਚਲਦਾ ਹੈ।

ਦਸ਼ ਯੋਜਨਸਾਹਸ੍ਰੋ ਵਿਸ੍ਤਾਰਾਯਾਮਤਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਦ੍ਵਿਗੁਣੋऽਸ੍ਯ ਰਥੋਪਸ੍ਥਾਦੀषਾਦਣ੍ਡਪ੍ਰਮਾਣਤਃ ।। ੫੧.

ਉਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਤੇ ਚੌੜਾਈ ਦੱਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਰਥ-ਮੰਚ, ਧੁਰੇ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਤੋਂ ਦੱਗਣਾ ਹੈ।

ਸ ਤਸ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਸृष੍ਟੋ ਰਥੋ ਹ੍ਯਰ੍ਥਵਸ਼ੇਨ ਤੁ। ਅਸਙ੍ਗਃ ਕਾਞ੍ਚਨੋ ਦਿਵ੍ਯੋ ਯੁਕ੍ਤਃ ਪਰਮਗੈਰ੍ਹਯੈਃ ।। ੫੧.

ਉਹ ਰਥ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਖਾਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਬਣਾਇਆ, ਉਹ ਅਟੁੱਟ, ਸੋਨੇ ਦਾ, ਅਸਮਾਨੀ ਤੇ ਪਰਮ ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਛਨ੍ਦੋਭਿਰ੍ਵਾਜਿਰੂਪੈਸ੍ਤੁ ਯਤਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਤਤਃ ਸ੍ਥਿਤਃ। ਵਰੁਣਸ੍ਯਨ੍ਦਨਸ੍ਤੇਹ ਲਕ੍ਸ਼ਣੈਃ ਸਦृਸ਼ਸ੍ਤੁ ਸਃ। ਤੇ ਨਾऽਸੌ ਸਰ੍ਪਤਿਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਭਾਸ੍ਵਤਾ ਤੁ ਦਿਵਾਕਰਃ ।। ੫੧.

ਛੰਦਾਂ, ਜੋ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਥੇ ਖੜੇ ਹਨ, ਅੱਗੇ ਸ਼ੁਕਰ ਹੈ; ਵਰੁਣ ਦਾ ਰਥ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦਾ ਸੂਰਜ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।

ਅਥੇਮਾਨਿ ਤੁ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਾਨਿ ਰਥਸ੍ਯ ਤੁ। ਸਂਵਤ੍ਸਰਸ੍ਯਾਵਯਵੈਃ ਕਲ੍ਪਿਤਾਨਿ ਯਥਾ ਕ੍ਰਮਮ੍ ।। ੫੧.

ਹੁਣ, ਇਹ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਲਾਏ ਹੋਏ ਹਨ।

ਅਹਸ੍ਤੁ ਨਾਭਿਃ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯ ਏਕਚਕ੍ਰਃ ਸ ਵੈ ਸ੍ਮृਤਃ। ਆਰਾਃ ਪਞ੍ਚਰ੍ਤ੍ਤਵਸ੍ਤਸ੍ਯ ਨੇਮਿਃ षਢृਤਵਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੫੧.

ਦਿਨ ਸੂਰਜ ਦੀ ਨਾਭੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਕ ਪਹੀਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪੰਜ ਰੁੱਤਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਤੀਲੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਛੇ ਰੁੱਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਗੇੜ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਰਥਨੀਡਃ ਸ੍ਮृਤੋ ਹ੍ਯਬ੍ਦਸ੍ਤ੍ਵਯਨੇ ਕੂਬਰਾਵੁਭੌ । ਮੁਹੂਰ੍ਤਾ ਬਨ੍ਧੁਰਾਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਮ੍ਯਾ ਤਸ੍ਯ ਕਲਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੫੧.

ਸਾਲ ਰਥ ਦਾ ਧਾਂਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੋ ਅਯਨ ਉਸ ਦੇ ਧੁਰੇ ਹਨ; ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼ਮੀਆਂ ਉਸ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਸ੍ਯ ਕਾष੍ਠਾਃ ਸ੍ਮृਤਾ ਘੋਣਾ ਈषਾਦਣ੍ਡਃ ਕ੍ਸ਼ਣਾਂਸ੍ਤੁ ਵੈ। ਨਿਮੇषਾਸ਼੍ਚਾਨੁਕਰ੍षੋऽਸ੍ਯ ਈषਾ ਚਾਸ੍ਯ ਲਵਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੫੧.

ਕਾਠਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੀਲਾਂ ਹਨ, ਈਸ਼ਾ-ਡੰਡ ਪਲ ਹਨ, ਨਿਮੇਸ਼ ਉਸ ਦੇ ਮਾਪ ਹਨ; ਲਵਾ ਉਸ ਦਾ ਜੋਆ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਰਾਤ੍ਰਿਰ੍ਵਰੂਥੋ ਘਰ੍ਮੋऽਸ੍ਯ ਧ੍ਵਜ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਸਮੁਚ੍ਛ੍ਰਿਤਃ। ਯੁਗਾਕ੍ਸ਼ਕੋਟੀ ਤੇ ਤਸ੍ਯ ਅਰ੍ਥਕਾਮਾਵੁਭੌ ਸ੍ਮृਤੌ ।। ੫੧.

ਰਾਤ ਉਸ ਦੀ ਓੜਕ ਹੈ, ਗਰਮੀ ਉਸ ਦਾ ਝੰਡਾ ਹੈ ਜੋ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਜੋਏ ਦੇ ਦੋ ਸਿਰ ਮਕਸਦ ਤੇ ਇੱਛਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਪ੍ਤਾਸ਼੍ਵਰੂਪਾਸ਼੍ਛਨ੍ਦਾਂਸਿ ਵਹਨ੍ਤੇ ਵਾਮਤੋ ਧੁਰਾਮ੍। ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਚੈਵ ਤ੍ਰਿष੍ਟੁਪ੍ ਚ ਅਨੁष੍ਟੁਬ੍ ਜਗਤੀ ਤਥਾ ।। ੫੧.

ਸੱਤ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਛੰਦ, ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਜੋਆ ਨੂੰ ਢੋ ਰਹੇ ਹਨ: ਗਾਇਆਤਰੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਪ, ਅਨੁਸ਼ਟੁਪ ਅਤੇ ਜਗਤੀ ਵੀ।

ਪਙ੍ਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਬृਹਤੀ ਚੈਵ ਉष੍ਣਿਕ੍ ਚੈਵ ਤੁ ਸਪ੍ਤਮਮ੍। ਅਕ੍ਸ਼ੇ ਚਕ੍ਰਂ ਨਿਬਦ੍ਧਨ੍ਤੁ ਧ੍ਰੁਵੇ ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼ਃ ਸਮਰ੍ਪਿਤਃ ।। ੫੧.

ਪੰਕਤੀ, ਬ੍ਰਿਹਤੀ ਅਤੇ ਉਸ਼ਣਿਕ ਸੱਤਵਾਂ ਹਨ; ਪਹੀਆ ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਧੁਰਾ ਧ੍ਰੁਵ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸਹਚਕ੍ਰੋ ਭ੍ਰਮਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਃ ਸਹਾਕ੍ਸ਼ੋ ਭ੍ਰਮਤਿ ਧ੍ਰੁਵਃ। ਅਕ੍ਸ਼ਃ ਸਹੈਵ ਚਕ੍ਰੇਣ ਭ੍ਰਮਤੇऽਸੌ ਧ੍ਰੁਵੇਰਿਤਃ ।। ੫੧.

ਧੁਰਾ ਪਹੀਏ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਧੁਰਾ ਨਾਲ ਧ੍ਰੁਵ ਵੀ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ; ਧੁਰਾ ਤੇ ਪਹੀਆ, ਧ੍ਰੁਵ ਦੇ ਚਲਾਉਣ ਨਾਲ, ਇਕੱਠੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ।

ਏਵਮਰ੍ਥ ਵਸ਼ਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ੋ ਰਥਸ੍ਯ ਤੁ। ਤਥਾ ਸਂਯੋਗਭਾਗੇਨ ਸਂਸਿਦ੍ਧੋ ਭਾਸ੍ਵਰੋ ਰਥਃ ।। ੫੧.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਕਸਦ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਥ ਦੀ ਬਣਤਰ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਰਥ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਤੇਨਾऽਸੌ ਤਰਣਿਰ੍ਦੇਵਸ੍ਤਰਸਾ ਸਰ੍ਪਤੇ ਦਿਵਿ। ਯੁਗਾਕ੍ਸ਼ਕੋਟਿਸਮ੍ਬਦ੍ਧੌ ਰਸ਼੍ਮੀ ਦ੍ਵੌ ਸ੍ਯਨ੍ਦਨਸ੍ਯ ਹਿ ।। ੫੧.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਤੇਜ਼ ਤਰਣੀ-ਦੇਵਤਾ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ; ਰਥ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਿਰਨਾਂ ਜੋਏ ਅਤੇ ਧੁਰੇ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।

ਧ੍ਰੁਵੇਣ ਭ੍ਰਮਤੋ ਰਸ਼੍ਮੀ ਵਿਚਕ੍ਰਯੁਗਯੋਸ੍ਤੁ ਵੈ। ਭ੍ਰਮਤੋ ਮਣ੍ਡਲਾਨਿ ਸ੍ਯੁਃ ਖੇਚਰਸ੍ਯ ਰਥਸ੍ਯ ਤੁ ।। ੫੧.

ਜਿਵੇਂ ਕਿਰਨ ਧ੍ਰੁਵ ਅਤੇ ਦੋਨਾਂ ਪਹੀਏਆਂ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦੇ ਰਥ ਦੇ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਯੁਗਾਕ੍ਸ਼ਕੋਟੀ ਤੇ ਤਸ੍ਯ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ ਸ੍ਯਨ੍ਦਨਸ੍ਯ ਤੁ। ਧ੍ਰੁਵੇਣ ਸਂਗृਹੀਤੇ ਵੈ ਦ੍ਵਿਚਕ੍ਰਸ਼੍ਵੇਤਰਜ੍ਜੁਵਤ੍ ।। ੫੧.

ਉਸ ਰਥ ਦੇ ਜੋਗ ਦੇ ਦੋਨੋ ਛੋਰ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧ੍ਰੁਵ ਨੇ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰਥ ਦੇ ਦੋ ਪਹੀਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।

ਭ੍ਰਮਨ੍ਤਮਨੁਗਚ੍ਛੇਤਾਂ ਧ੍ਰੁਵਂ ਰਸ਼੍ਮੀ ਤੁ ਤਾਵੁਭੌ । ਯੁਗਾਕ੍ਸ਼ ਕੋਟੀ ਤੇ ਤਸ੍ਯ ਵਾਤੋਰ੍ਮੀ ਸ੍ਯਨ੍ਦਨਸ੍ਯ ਤੁ ।। ੫੧.

ਉਹ ਦੋ ਰਸ਼ਮੀਆਂ ਧ੍ਰੁਵ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋਗ ਦੇ ਛੋਰ ਉਸ ਰਥ ਲਈ ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ।

ਕੀਲਾਸਕ੍ਤੋ ਯਥਾ ਰਜ੍ਜੁਰ੍ਭ੍ਰਮਤੇ ਸਰ੍ਵਤੋ ਦਿਸ਼ਮ੍। ਹ੍ਰਸਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਰਸ਼੍ਮੀ ਤੌ ਮਣ੍ਡਲੇषੂਤ੍ਤਰਾਯਣੇ ।। ੫੧.

ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਰੱਸੀ ਖੂੰਟੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹਰ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਤਰੀ ਚੱਲਣ ਵੇਲੇ ਉਹ ਦੋ ਰਸ਼ਮੀਆਂ ਮੰਡਲਾਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਵਰ੍ਦ੍ਧੇਤੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ ਚੈਵ ਭ੍ਰਮਤੋ ਮਣ੍ਡਲਾਨਿ ਤੁ। ਧ੍ਰੁਵੇਣ ਸਂਗृਹੀਤੌ ਤੁ ਰਸ੍ਮੀ ਵੈ ਨਯਤੋ ਰਵਿਮ੍ ।। ੫੧.

ਦੱਖਣੀ ਚੱਲਣ ਵੇਲੇ, ਜਦ ਮੰਡਲ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰਸ਼ਮੀਆਂ ਲੰਬੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਧ੍ਰੁਵ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਆਕृष੍ਯੇਤੇ ਯਦਾ ਤੌ ਵੈ ਧ੍ਰੁਵੇਣ ਸਮਧਿष੍ਠਿਤੌ। ਤਦਾ ਸੋऽਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਸੂਰ੍ਯੋ ਭ੍ਰਮਤੇ ਮਣ੍ਡਲਾਨਿ ਤੁ ।। ੫੧.

ਜਦ ਉਹ ਦੋ ਰਸ਼ਮੀਆਂ ਧ੍ਰੁਵ ਵਲੋਂ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਖਿੱਚੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਸੂਰਜ ਅੰਦਰਲੇ ਮੰਡਲਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।

ਅਸ਼ੀਤਿਮਣ੍ਡਲਸ਼ਤਂ ਕਾष੍ਠਯੋਰੁਭਯੋਸ਼੍ਚਰਨ੍ । ਧ੍ਰੁਵੇਣ ਮੁਚ੍ਯਮਾਨਾਭ੍ਯਾਂ ਰਸ਼੍ਮਿਭ੍ਯਾਂ ਪੁਨਰੇਵ ਤੁ ।। ੫੧.

ਉਹ ਦੋ ਰਸ਼ਮੀਆਂ ਧ੍ਰੁਵ ਵਲੋਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਸੂਰਜ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਅੱਸੀ ਸੌ ਮੰਡਲਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਮੁੜ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।