ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਏਤੇ ਯੋਜਨਮਾਤ੍ਰਾਚ੍ਚ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਾਰ੍ਦ੍ਧਾਨ੍ਨਿष੍ਕृਤਾਦਪਿ। ਵृष੍ਟਿਸਰ੍ਗਸ੍ਤਥਾ ਤੇषਾਂ ਧਾਰਾਸਾਰਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ। ਪੁष੍ਕਰਾਵਰ੍ਤ੍ਤਕਾ ਨਾਮ ਯੇ ਮੇਘਾਃ ਪਕ੍ਸ਼ਸਮ੍ਭਵਾਃ ।। ੫੧.

ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਤੇ ਅੱਧ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਤੋਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦੀ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਾਰ ਲਗਾਤਾਰ ਵਗਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਬੱਦਲ ਪੰਖਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ 'ਪੁਸ਼ਕਰਾਵਰਤਕ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ਕ੍ਰੇਣ ਪਕ੍ਸ਼ਾਸ਼੍ਛਿਨ੍ਨਾ ਯੇ ਪਰ੍ਵਤਾਨਾਂ ਮਹੋਜਸਾਮ੍। ਕਾਮਗਾਨਾਂ ਪ੍ਰਵृਦ੍ਧਾਨਾਂ ਭੂਤਾਨਾਂ ਸ਼ਿਵਮਿਚ੍ਛਤਾ ।। ੫੧.

ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਪੰਖ ਵੱਢ ਦਿੱਤੇ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਸਨ, ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਤੇ ਵਧਦੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ।

ਪੁष੍ਕਰਾ ਨਾਮ ਤੇ ਮੇਘਾ ਬृਹਨ੍ਤਸ੍ਤੋਯ ਮਤ੍ਸਰਾਃ। ਪੁष੍ਕਰਾਵਰ੍ਤ੍ਤਕਾਸ੍ਤੇਨ ਕਾਰਣੇਨੇਹ ਸ਼ਬ੍ਦਿਤਾਃ ।। ੫੧.

ਉਹ ਵੱਡੇ ਬੱਦਲ 'ਪੁਸ਼ਕਰ' ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਹ 'ਪੁਸ਼ਕਰਾਵਰਤਕ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਨਾਨਾਰੂਪਧਰਾਸ਼੍ਚੈਵ ਮਹਾਘੋਰਤਰਾਸ਼੍ਚ ਤੇ। ਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤਵृष੍ਟੇਃ ਸ੍ਰष੍ਟਾਰਃ ਸਂਵਰ੍ਤ੍ਤਾਗ੍ਨੇਰ੍ਨਿਯਾਮਕਾਃ ।। ੫੧.

ਉਹ ਕਈ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਵਾਲੀ ਮੀਂਹ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸੰਹਾਰ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹਨ।

ਵਰ੍षਨ੍ਤ੍ਯੇਤੇ ਯੁਗਾਨ੍ਤੇषੁ ਤृਤੀਯਾਸ੍ਤੇ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ। ਅਨੇਕਰੂਪਸਂਸ੍ਥਾਨਾਃ ਪੂਰਯਨ੍ਤੋ ਮਹੀਤਲਮ੍ । ਵਾਯੁਂ ਪਰਂ ਵਹਨ੍ਤਃ ਸ੍ਯੁਰਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ਕਲ੍ਪਸਾਧਕਾਃ ।। ੫੧.

ਇਹ ਤੀਜੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਮੀਂਹ ਵਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਤੇ ਆਕਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਭਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉੱਚੀ ਹਵਾ ਨੂੰ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਲਪ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਯਾਨ੍ਯਸ੍ਯਾਣ੍ਡਕਪਾਲਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਕृਤਸ੍ਯਾਭਵਂਸ੍ਤਦਾ। ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਕ੍ਤ੍ਰਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਃ। ਤਾਨ੍ਯੇਵਾਣ੍ਡਕਪਾਲਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵੇ ਮੇਘਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ ।। ੫੧.

ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਆਦਿ ਸਮੇਂ ਵਿਸ਼ਵਾਂਡ ਦੇ ਛਿਲਕੇ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਚਾਰ-ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ, ਆਪੋ-ਆਪ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਨਮਿਆ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਬੱਦਲ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਂਡ ਦੇ ਛਿਲਕੇ ਦੇ ਹੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤੇषਾਮਾਪ੍ਯਾਯਨਂ ਧੂਮਃ ਸਰ੍ਵੇषਾਮਵਿਸ਼ੇषਤਃ । ਤੇषਾਂ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਸ੍ਤੁ ਪਰ੍ਜ੍ਜਨ੍ਯਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਸ਼੍ਚੈਵ ਦਿਗ੍ਗਜਾਃ ।। ੫੧.

ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਧੂੰਆ ਹੀ ਹੈ, ਸਭ ਲਈ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ 'ਪਰਜਨਯ' ਹੈ, ਤੇ ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਹਾਥੀ ਵੀ।

ਗਜਾਨਾਂ ਪਰ੍ਵਤਾਨਾਞ੍ਚ ਮੇਘਾਨਾਂ ਭੋਗਿਭਿਃ ਸਹ। ਕੁਲਮੇਕਂ ਪृਥਗ੍ਭੂਤਂ ਯੋਨਿਰੇਕਾ ਜਲਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੫੧.

ਹਾਥੀਆਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਬੱਦਲਾਂ ਤੇ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਕੁਲ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਪਾਣੀ ਹੀ ਹੈ।

ਪਰ੍ਜਨ੍ਯੋ ਦਿਗ੍ਗਜਾਸ਼੍ਚੈਵ ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਸ਼ੀਤਸਮ੍ਭਵਾਃ। ਤੁषਾਰਵृष੍ਟਿਂ ਵਰ੍षਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਸਸ੍ਯਵਿਵृਦ੍ਧਯੇ ।। ੫੧.

'ਪਰਜਨਯ' ਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਹਾਥੀ ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ, ਠੰਢ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਕੇ, ਤੁਸ਼ਾਰ ਵਾਲੀ ਮੀਂਹ ਵਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਰੇ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਧਣ।

ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਃ ਪਰਿਵਹੋ ਨਾਮ ਤੇषਾਂ ਵਾਯੁਰਪਾਸ਼੍ਰਯਃ। ਯੋऽਸੌ ਬਿਭਰ੍ਤ੍ਤਿ ਭਗਵਾਨ੍ ਗਙ੍ਗਾਮਾਕਾਸ਼ਗੋਚਰਾਮ੍। ਦਿਵ੍ਯਾਮਤਿਜਲਾਂ ਪੁਣ੍ਯਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾਂ ਸ੍ਵਰ੍ਗਪਥਿਸ੍ਥਿਤਾਮ੍ ।। ੫੧.

ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਵਾ 'ਪਰਿਵਹ' ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਥਾਮਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਆਪ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਵਹਿੰਦੀ ਗੰਗਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੁੱਚੀ ਹੈ, ਚੁੱਕ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਵਰਗ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।

ਤਸ੍ਯਾਵਿष੍ਪਨ੍ਦਜਨ੍ਤੋਯਂ ਦਿਗ੍ਗਜਾਃ ਪृਥੁਭਿਃ ਕਰੈਃ। ਸ਼ੀਕਰਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਮੁਞ੍ਚਨ੍ਤਿ ਨੀਹਾਰ ਇਤਿ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੫੧.

ਉਸ ਦੀ ਹਿਲੇ ਨਾ ਹਿਲਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰ ਤੋਂ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਹਾਥੀ ਆਪਣੇ ਚੌੜੇ ਸੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਕੁਹਾ' ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇਨ ਗਿਰਿਰ੍ਯੋऽਸੌ ਹੇਮਕੂਟ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ। ਉਦਗ੍ ਹਿਮਵਤਃ ਸ਼ੈਲਾਦੁਤ੍ਤਰਸ੍ਯ ਚ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ। ਪੁਣ੍ਡ੍ਰਂ ਨਾਮ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਨਗਰਂ ਤਤ੍ਰ ਵੈ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੫੧.

ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਜੋ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਉਹ 'ਹੇਮਕੂਟ' ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਿਮਵਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ 'ਪੁੰਡਰ' ਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਪਤਿਤਂ ਵਰ੍षਂ ਯਤ੍ਤੁषਾਰਸਮੁਦ੍ਭਵਮ੍ । ਤਤਸ੍ਤਦਾਵਹੋ ਵਾਯੁਰ੍ਹਿਮਸ਼ੈਲਾਤ੍ ਸਮੁਦ੍ਵਹਨ੍। ਆਨਯਤ੍ਯਾਤ੍ਮਯੋਗੇਨ ਸਿਞ੍ਚਮਾਨੋ ਮਹਾਗਿਰਿਮ੍ ।। ੫੧.

ਉਥੇ ਜੋ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਤੁਸ਼ਾਰ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਹਵਾ ਹਿਮਪਹਾੜ ਤੋਂ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਲਿਆਉਂਦੀ ਤੇ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦੀ ਹੈ।

ਹਿਮਵਨ੍ਤਮਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਵृष੍ਟਿਸ਼ੇषਂ ਤਤਃ ਪਰਮ੍। ਇਹਾਭ੍ਯੇਤਿ ਤਤਃ ਪਸ਼੍ਚਾਦਪਰਾਨ੍ਤਵਿਵृਦ੍ਧਯੇ ।। ੫੧.

ਹਿਮਵੰਤ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ, ਜੋ ਮੀਂਹ ਬਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਮੇਘਾਵਾਪ੍ਯਾਯਤਸ਼੍ਚੈਵ ਸਰ੍ਵਮੇਤਤ੍ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਮ੍ । ਸੂਰ੍ਯ ਏਵ ਤੁ ਵृष੍ਟਿਨਾਂ ਸ੍ਰष੍ਟਾ ਸਮੁਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ ।। ੫੧.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਹੀ ਮੀਂਹ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਧ੍ਰੁਵੇਣਾ ਵੇष੍ਟਿਤਃ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਵृष੍ਟਿਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ। ਧ੍ਰੁਵੇਣਾਵੇष੍ਟਿਤੋ ਵਾਯੁਰ੍ਵृष੍ਟਿਂ ਸਂਹਰਤੇ ਪੁਨਃ ।। ੫੧.

ਧ੍ਰੁਵ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੂਰਜ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮੀਂਹ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਧ੍ਰੁਵ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹਵਾ ਫਿਰ ਮੀਂਹ ਵਾਪਸ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਗ੍ਰਹਾਨ੍ਨਿਃਸृਤ੍ਯ ਸੂਰ੍ਯਾਤ੍ਤੁ ਕृਤ੍ਸ੍ਨੇ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਮਣ੍ਡਲੇ । ਵਾਰਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਵਿਸ਼ਤ੍ਯਰ੍ਕਂ ਧ੍ਰੁਵੇਣ ਪਰਿਵੇष੍ਟਿਤਮ੍ ।। ੫੧.

ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਪਰਵેશ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਧ੍ਰੁਵ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਤਾਰੇ ਉਸ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਹਨ।

ਅਤਃ ਸੂਰ੍ਯਰਥਸ੍ਯਾਥ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਂ ਨਿਬੋਧਤ। ਸਂਸ੍ਥਿਤੈਨੈਕਚਕ੍ਰੇਣ ਪਞ੍ਚਾਰੇਣ ਤ੍ਰਿਨਾਭਿਨਾ ।। ੫੧.

ਹੁਣ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਥ ਦੀ ਬਣਤਰ ਸੁਣੋ: ਉਹ ਇਕ ਪਹੀਏ, ਪੰਜ ਤੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਨਾਭੀਆਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਹਿਰਣ੍ਮਯੇਨ ਭਗਵਾਨ੍ ਪਰ੍ਵਣਾ ਤੁ ਮਹੌਜਸਾ। ਨष੍ਟਵਰ੍ਤ੍ਮਾਨ੍ਧਕਾਰੇਣ षਟ੍‌ਪ੍ਰਕਾਰੈਕਨੇਮਿਨਾ। ਚਕ੍ਰੇਣ ਭਾਸ੍ਵਤਾ ਸੂਰ੍ਯਃ ਸ੍ਯਨ੍ਦਨੇਨ ਪ੍ਰਸਰ੍ਪ੍ਪਤਿ ।। ੫੧.

ਉਜਲੇ ਤੇ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਧੁਰੇ ਨਾਲ, ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਰਸਤਾ, ਛੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਇਕ ਗੇੜ ਅਤੇ ਚਮਕਦੇ ਪਹੀਏ ਵਾਲੇ ਰਥ 'ਚ ਚਲਦਾ ਹੈ।

ਦਸ਼ ਯੋਜਨਸਾਹਸ੍ਰੋ ਵਿਸ੍ਤਾਰਾਯਾਮਤਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਦ੍ਵਿਗੁਣੋऽਸ੍ਯ ਰਥੋਪਸ੍ਥਾਦੀषਾਦਣ੍ਡਪ੍ਰਮਾਣਤਃ ।। ੫੧.

ਉਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਤੇ ਚੌੜਾਈ ਦੱਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਰਥ-ਮੰਚ, ਧੁਰੇ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਤੋਂ ਦੱਗਣਾ ਹੈ।

ਸ ਤਸ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਸृष੍ਟੋ ਰਥੋ ਹ੍ਯਰ੍ਥਵਸ਼ੇਨ ਤੁ। ਅਸਙ੍ਗਃ ਕਾਞ੍ਚਨੋ ਦਿਵ੍ਯੋ ਯੁਕ੍ਤਃ ਪਰਮਗੈਰ੍ਹਯੈਃ ।। ੫੧.

ਉਹ ਰਥ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਖਾਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਬਣਾਇਆ, ਉਹ ਅਟੁੱਟ, ਸੋਨੇ ਦਾ, ਅਸਮਾਨੀ ਤੇ ਪਰਮ ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਛਨ੍ਦੋਭਿਰ੍ਵਾਜਿਰੂਪੈਸ੍ਤੁ ਯਤਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਤਤਃ ਸ੍ਥਿਤਃ। ਵਰੁਣਸ੍ਯਨ੍ਦਨਸ੍ਤੇਹ ਲਕ੍ਸ਼ਣੈਃ ਸਦृਸ਼ਸ੍ਤੁ ਸਃ। ਤੇ ਨਾऽਸੌ ਸਰ੍ਪਤਿਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਭਾਸ੍ਵਤਾ ਤੁ ਦਿਵਾਕਰਃ ।। ੫੧.

ਛੰਦਾਂ, ਜੋ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਥੇ ਖੜੇ ਹਨ, ਅੱਗੇ ਸ਼ੁਕਰ ਹੈ; ਵਰੁਣ ਦਾ ਰਥ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦਾ ਸੂਰਜ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।

ਅਥੇਮਾਨਿ ਤੁ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਾਨਿ ਰਥਸ੍ਯ ਤੁ। ਸਂਵਤ੍ਸਰਸ੍ਯਾਵਯਵੈਃ ਕਲ੍ਪਿਤਾਨਿ ਯਥਾ ਕ੍ਰਮਮ੍ ।। ੫੧.

ਹੁਣ, ਇਹ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਲਾਏ ਹੋਏ ਹਨ।

ਅਹਸ੍ਤੁ ਨਾਭਿਃ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯ ਏਕਚਕ੍ਰਃ ਸ ਵੈ ਸ੍ਮृਤਃ। ਆਰਾਃ ਪਞ੍ਚਰ੍ਤ੍ਤਵਸ੍ਤਸ੍ਯ ਨੇਮਿਃ षਢृਤਵਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੫੧.

ਦਿਨ ਸੂਰਜ ਦੀ ਨਾਭੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਕ ਪਹੀਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪੰਜ ਰੁੱਤਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਤੀਲੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਛੇ ਰੁੱਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਗੇੜ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਰਥਨੀਡਃ ਸ੍ਮृਤੋ ਹ੍ਯਬ੍ਦਸ੍ਤ੍ਵਯਨੇ ਕੂਬਰਾਵੁਭੌ । ਮੁਹੂਰ੍ਤਾ ਬਨ੍ਧੁਰਾਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਮ੍ਯਾ ਤਸ੍ਯ ਕਲਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੫੧.

ਸਾਲ ਰਥ ਦਾ ਧਾਂਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੋ ਅਯਨ ਉਸ ਦੇ ਧੁਰੇ ਹਨ; ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼ਮੀਆਂ ਉਸ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਸ੍ਯ ਕਾष੍ਠਾਃ ਸ੍ਮृਤਾ ਘੋਣਾ ਈषਾਦਣ੍ਡਃ ਕ੍ਸ਼ਣਾਂਸ੍ਤੁ ਵੈ। ਨਿਮੇषਾਸ਼੍ਚਾਨੁਕਰ੍षੋऽਸ੍ਯ ਈषਾ ਚਾਸ੍ਯ ਲਵਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੫੧.

ਕਾਠਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੀਲਾਂ ਹਨ, ਈਸ਼ਾ-ਡੰਡ ਪਲ ਹਨ, ਨਿਮੇਸ਼ ਉਸ ਦੇ ਮਾਪ ਹਨ; ਲਵਾ ਉਸ ਦਾ ਜੋਆ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਰਾਤ੍ਰਿਰ੍ਵਰੂਥੋ ਘਰ੍ਮੋऽਸ੍ਯ ਧ੍ਵਜ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਸਮੁਚ੍ਛ੍ਰਿਤਃ। ਯੁਗਾਕ੍ਸ਼ਕੋਟੀ ਤੇ ਤਸ੍ਯ ਅਰ੍ਥਕਾਮਾਵੁਭੌ ਸ੍ਮृਤੌ ।। ੫੧.

ਰਾਤ ਉਸ ਦੀ ਓੜਕ ਹੈ, ਗਰਮੀ ਉਸ ਦਾ ਝੰਡਾ ਹੈ ਜੋ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਜੋਏ ਦੇ ਦੋ ਸਿਰ ਮਕਸਦ ਤੇ ਇੱਛਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਪ੍ਤਾਸ਼੍ਵਰੂਪਾਸ਼੍ਛਨ੍ਦਾਂਸਿ ਵਹਨ੍ਤੇ ਵਾਮਤੋ ਧੁਰਾਮ੍। ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਚੈਵ ਤ੍ਰਿष੍ਟੁਪ੍ ਚ ਅਨੁष੍ਟੁਬ੍ ਜਗਤੀ ਤਥਾ ।। ੫੧.

ਸੱਤ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਛੰਦ, ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਜੋਆ ਨੂੰ ਢੋ ਰਹੇ ਹਨ: ਗਾਇਆਤਰੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਪ, ਅਨੁਸ਼ਟੁਪ ਅਤੇ ਜਗਤੀ ਵੀ।

ਪਙ੍ਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਬृਹਤੀ ਚੈਵ ਉष੍ਣਿਕ੍ ਚੈਵ ਤੁ ਸਪ੍ਤਮਮ੍। ਅਕ੍ਸ਼ੇ ਚਕ੍ਰਂ ਨਿਬਦ੍ਧਨ੍ਤੁ ਧ੍ਰੁਵੇ ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼ਃ ਸਮਰ੍ਪਿਤਃ ।। ੫੧.

ਪੰਕਤੀ, ਬ੍ਰਿਹਤੀ ਅਤੇ ਉਸ਼ਣਿਕ ਸੱਤਵਾਂ ਹਨ; ਪਹੀਆ ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਧੁਰਾ ਧ੍ਰੁਵ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।