ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਮੇਹਨਾਚ੍ਚ ਮਿਹੇਰ੍ਦ੍ਧਾਤੋਰ੍ਮੇਘਤ੍ਵਂ ਵ੍ਯਞ੍ਜਯਨ੍ਤਿ ਚ। ਨ ਭ੍ਰਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਯਤਸ੍ਤ੍ਵਾਪਸ੍ਤਦਭ੍ਰਂ ਕਵਯੋ ਵਿਦੁਃ ।। ੫੧.

ਜਦੋਂ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੱਦਲ ਦੀ ਸੂਭਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀ ਉਸਨੂੰ ਬੱਦਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

ਮੇਘਾਨਾਂ ਪੁਨਰੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਯੋਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ। ਆਗ੍ਨੇਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਜਾਸ਼੍ਚੈਵ ਪਕ੍ਸ਼ਜਾਸ਼੍ਚ ਪृਥਗ੍ਵਿਧਾਃ। ਤ੍ਰਿਧਾ ਘਨਾਃ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਾਸ੍ਤੇषਾਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸਮ੍ਭਵਮ੍ ।। ੫੧.

ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਅੱਗ ਤੋਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ, ਤੇ ਪੰਖੀਆਂ ਤੋਂ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਆਗ੍ਨੇਯਾਸ੍ਤ੍ਵਰ੍ਣਜਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਸ੍ਤੇषਾਂ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨਮ੍। ਸ਼ੀਤਦੁਰ੍ਦਿਨਵਾਤਾ ਯੇ ਸ੍ਵਗੁਣਾਸ੍ਤੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ ।। ੫੧.

ਅੱਗ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਬੱਦਲ ਅੱਗ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਠੰਡ, ਮਾੜਾ ਮੌਸਮ ਤੇ ਹਵਾ ਵਾਲੇ ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਮਹਿषਾਸ਼੍ਚ ਵਰਾਹਾਸ਼੍ਚ ਮਤ੍ਤਮਾਤਙ੍ਗਗਾਮਿਨਃ। ਭੂਤ੍ਵਾ ਧਰਣਿਮਭ੍ਯੇਤ੍ਯ ਵਿਚਰਨ੍ਤਿ ਰਮਨ੍ਤਿ ਚ ।। ੫੧.

ਮਹਿਸ, ਸੂਰ, ਤੇ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਜਦ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਘੁੰਮਦੇ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਜੀਮੂਤਾ ਨਾਮ ਤੇ ਮੇਘਾ ਏਤੇਭ੍ਯੋ ਜੀਵਸਮ੍ਭਵਾਃ। ਵਿਦ੍ਯੁਦ੍ਗੁਣਵਿਹੀਨਾਸ਼੍ਚ ਜਲਧਾਰਾਵਲਮ੍ਬਿਨਃ ।। ੫੧.

ਉਹ ਬੱਦਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੀਮੂਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਗੁਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਮੂਕਾ ਘਨਾ ਮਹਾਕਾਯਾ ਪ੍ਰਵਾਹਸ੍ਯ ਵਸ਼ਾਨੁਗਾਃ। ਕ੍ਰੋਸ਼ਮਾਤ੍ਰਾਚ੍ਚ ਵਰ੍षਨ੍ਤਿ ਕ੍ਰੋਸ਼ਾਰ੍ਦ੍ਧਾਦਪਿ ਵਾ ਪੁਨਃ ।। ੫੧.

ਮੋਹਰੇ, ਵੱਡੇ ਬੱਦਲ, ਹਵਾ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਕੋਸ ਜਾਂ ਅੱਧੇ ਕੋਸ ਤੋਂ ਵੀ ਮੀਂਹ ਪਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪਰ੍ਵਤਾਗ੍ਰਨਿਤਮ੍ਬੇषੁ ਵਰ੍षਨ੍ਤਿ ਚ ਰਮਨ੍ਤਿ ਚ। ਬਲਾਕਾਗਰ੍ਭਦਾਸ਼੍ਚੈਵ ਬਲਾਕਾਗਰ੍ਭਧਾਰਿਣਃ ।। ੫੧.

ਉਹ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਤੇ ਢਲਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਮੀਂਹ ਪਾ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਬਲਾਕਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਜਾਨਾਮ ਤੇ ਮੇਘਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸਸਮ੍ਭਵਾਃ। ਤੇ ਹਿ ਵਿਦ੍ਯੁਦ੍ਗੁਣੋਪੇਤਾਃ ਸ੍ਤਨਯਨ੍ਤਿ ਸ੍ਵਨਪ੍ਰਿਯਾਃ ।। ੫੧.

ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸਾਹ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹੋਏ ਬੱਦਲ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਬਿਜਲੀ ਵਾਲੀ ਖਾਸੀਅਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ, ਤੇ ਗੂੰਜਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਮਾਣਦੇ ਹੋ।

ਤੇषਾਂ ਸ਼ਬ੍ਦਪ੍ਰਣਾਦੇਨ ਭੂਮਿਃ ਸ੍ਵਾਙ੍ਗਰੁਹੋਦ੍ਘਮਾ। ਰਾਜ੍ਞੀ ਰਾਜ੍ਞਾਭਿषਿਕ੍ਤੇਵ ਪੁਨਰ੍ਯੌਵਨਮਸ਼੍ਰੁਤੇ। ਤੇष੍ਵਿਯਂ ਪ੍ਰੀਤਿਮਾਸਕ੍ਤਾ ਭੂਤਾਨਾਂ ਜੀਵਿਤੋਦ੍ਭਵਾ ।। ੫੧.

ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪੌਦੇ ਉੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਮੁੜ ਰਾਜ ਮਿਲਣ ਤੇ ਨਵੀਂ ਜਵਾਨੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਉਹਨਾਂ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਜੀਮੂਤਾ ਨਾਮ ਤੇ ਮੇਘਾਸ੍ਤੇਭ੍ਯੋ ਜੀਵਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵਃ। ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਪ੍ਰਵਹਂ ਵਾਯੁਂ ਮੇਘਾਸ੍ਤੇ ਤੁ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ।। ੫੧.

ਇਹ ਬੱਦਲ 'ਜੀਮੂਤ' ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੂਜੇ ਵਾਹਣ ਵਾਲੇ ਹਵਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਏਤੇ ਯੋਜਨਮਾਤ੍ਰਾਚ੍ਚ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਾਰ੍ਦ੍ਧਾਨ੍ਨਿष੍ਕृਤਾਦਪਿ। ਵृष੍ਟਿਸਰ੍ਗਸ੍ਤਥਾ ਤੇषਾਂ ਧਾਰਾਸਾਰਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ। ਪੁष੍ਕਰਾਵਰ੍ਤ੍ਤਕਾ ਨਾਮ ਯੇ ਮੇਘਾਃ ਪਕ੍ਸ਼ਸਮ੍ਭਵਾਃ ।। ੫੧.

ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਤੇ ਅੱਧ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਤੋਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦੀ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਾਰ ਲਗਾਤਾਰ ਵਗਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਬੱਦਲ ਪੰਖਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ 'ਪੁਸ਼ਕਰਾਵਰਤਕ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ਕ੍ਰੇਣ ਪਕ੍ਸ਼ਾਸ਼੍ਛਿਨ੍ਨਾ ਯੇ ਪਰ੍ਵਤਾਨਾਂ ਮਹੋਜਸਾਮ੍। ਕਾਮਗਾਨਾਂ ਪ੍ਰਵृਦ੍ਧਾਨਾਂ ਭੂਤਾਨਾਂ ਸ਼ਿਵਮਿਚ੍ਛਤਾ ।। ੫੧.

ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਪੰਖ ਵੱਢ ਦਿੱਤੇ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਸਨ, ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਤੇ ਵਧਦੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ।

ਪੁष੍ਕਰਾ ਨਾਮ ਤੇ ਮੇਘਾ ਬृਹਨ੍ਤਸ੍ਤੋਯ ਮਤ੍ਸਰਾਃ। ਪੁष੍ਕਰਾਵਰ੍ਤ੍ਤਕਾਸ੍ਤੇਨ ਕਾਰਣੇਨੇਹ ਸ਼ਬ੍ਦਿਤਾਃ ।। ੫੧.

ਉਹ ਵੱਡੇ ਬੱਦਲ 'ਪੁਸ਼ਕਰ' ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਹ 'ਪੁਸ਼ਕਰਾਵਰਤਕ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਨਾਨਾਰੂਪਧਰਾਸ਼੍ਚੈਵ ਮਹਾਘੋਰਤਰਾਸ਼੍ਚ ਤੇ। ਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤਵृष੍ਟੇਃ ਸ੍ਰष੍ਟਾਰਃ ਸਂਵਰ੍ਤ੍ਤਾਗ੍ਨੇਰ੍ਨਿਯਾਮਕਾਃ ।। ੫੧.

ਉਹ ਕਈ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਵਾਲੀ ਮੀਂਹ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸੰਹਾਰ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹਨ।

ਵਰ੍षਨ੍ਤ੍ਯੇਤੇ ਯੁਗਾਨ੍ਤੇषੁ ਤृਤੀਯਾਸ੍ਤੇ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ। ਅਨੇਕਰੂਪਸਂਸ੍ਥਾਨਾਃ ਪੂਰਯਨ੍ਤੋ ਮਹੀਤਲਮ੍ । ਵਾਯੁਂ ਪਰਂ ਵਹਨ੍ਤਃ ਸ੍ਯੁਰਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ਕਲ੍ਪਸਾਧਕਾਃ ।। ੫੧.

ਇਹ ਤੀਜੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਮੀਂਹ ਵਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਤੇ ਆਕਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਭਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉੱਚੀ ਹਵਾ ਨੂੰ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਲਪ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਯਾਨ੍ਯਸ੍ਯਾਣ੍ਡਕਪਾਲਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਕृਤਸ੍ਯਾਭਵਂਸ੍ਤਦਾ। ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਕ੍ਤ੍ਰਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਃ। ਤਾਨ੍ਯੇਵਾਣ੍ਡਕਪਾਲਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵੇ ਮੇਘਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ ।। ੫੧.

ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਆਦਿ ਸਮੇਂ ਵਿਸ਼ਵਾਂਡ ਦੇ ਛਿਲਕੇ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਚਾਰ-ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ, ਆਪੋ-ਆਪ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਨਮਿਆ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਬੱਦਲ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਂਡ ਦੇ ਛਿਲਕੇ ਦੇ ਹੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤੇषਾਮਾਪ੍ਯਾਯਨਂ ਧੂਮਃ ਸਰ੍ਵੇषਾਮਵਿਸ਼ੇषਤਃ । ਤੇषਾਂ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਸ੍ਤੁ ਪਰ੍ਜ੍ਜਨ੍ਯਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਸ਼੍ਚੈਵ ਦਿਗ੍ਗਜਾਃ ।। ੫੧.

ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਧੂੰਆ ਹੀ ਹੈ, ਸਭ ਲਈ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ 'ਪਰਜਨਯ' ਹੈ, ਤੇ ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਹਾਥੀ ਵੀ।

ਗਜਾਨਾਂ ਪਰ੍ਵਤਾਨਾਞ੍ਚ ਮੇਘਾਨਾਂ ਭੋਗਿਭਿਃ ਸਹ। ਕੁਲਮੇਕਂ ਪृਥਗ੍ਭੂਤਂ ਯੋਨਿਰੇਕਾ ਜਲਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੫੧.

ਹਾਥੀਆਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਬੱਦਲਾਂ ਤੇ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਕੁਲ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਪਾਣੀ ਹੀ ਹੈ।

ਪਰ੍ਜਨ੍ਯੋ ਦਿਗ੍ਗਜਾਸ਼੍ਚੈਵ ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਸ਼ੀਤਸਮ੍ਭਵਾਃ। ਤੁषਾਰਵृष੍ਟਿਂ ਵਰ੍षਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਸਸ੍ਯਵਿਵृਦ੍ਧਯੇ ।। ੫੧.

'ਪਰਜਨਯ' ਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਹਾਥੀ ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ, ਠੰਢ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਕੇ, ਤੁਸ਼ਾਰ ਵਾਲੀ ਮੀਂਹ ਵਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਰੇ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਧਣ।

ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਃ ਪਰਿਵਹੋ ਨਾਮ ਤੇषਾਂ ਵਾਯੁਰਪਾਸ਼੍ਰਯਃ। ਯੋऽਸੌ ਬਿਭਰ੍ਤ੍ਤਿ ਭਗਵਾਨ੍ ਗਙ੍ਗਾਮਾਕਾਸ਼ਗੋਚਰਾਮ੍। ਦਿਵ੍ਯਾਮਤਿਜਲਾਂ ਪੁਣ੍ਯਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾਂ ਸ੍ਵਰ੍ਗਪਥਿਸ੍ਥਿਤਾਮ੍ ।। ੫੧.

ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਵਾ 'ਪਰਿਵਹ' ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਥਾਮਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਆਪ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਵਹਿੰਦੀ ਗੰਗਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੁੱਚੀ ਹੈ, ਚੁੱਕ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਵਰਗ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।

ਤਸ੍ਯਾਵਿष੍ਪਨ੍ਦਜਨ੍ਤੋਯਂ ਦਿਗ੍ਗਜਾਃ ਪृਥੁਭਿਃ ਕਰੈਃ। ਸ਼ੀਕਰਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਮੁਞ੍ਚਨ੍ਤਿ ਨੀਹਾਰ ਇਤਿ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੫੧.

ਉਸ ਦੀ ਹਿਲੇ ਨਾ ਹਿਲਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰ ਤੋਂ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਹਾਥੀ ਆਪਣੇ ਚੌੜੇ ਸੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਕੁਹਾ' ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇਨ ਗਿਰਿਰ੍ਯੋऽਸੌ ਹੇਮਕੂਟ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ। ਉਦਗ੍ ਹਿਮਵਤਃ ਸ਼ੈਲਾਦੁਤ੍ਤਰਸ੍ਯ ਚ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ। ਪੁਣ੍ਡ੍ਰਂ ਨਾਮ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਨਗਰਂ ਤਤ੍ਰ ਵੈ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੫੧.

ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਜੋ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਉਹ 'ਹੇਮਕੂਟ' ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਿਮਵਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ 'ਪੁੰਡਰ' ਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਪਤਿਤਂ ਵਰ੍षਂ ਯਤ੍ਤੁषਾਰਸਮੁਦ੍ਭਵਮ੍ । ਤਤਸ੍ਤਦਾਵਹੋ ਵਾਯੁਰ੍ਹਿਮਸ਼ੈਲਾਤ੍ ਸਮੁਦ੍ਵਹਨ੍। ਆਨਯਤ੍ਯਾਤ੍ਮਯੋਗੇਨ ਸਿਞ੍ਚਮਾਨੋ ਮਹਾਗਿਰਿਮ੍ ।। ੫੧.

ਉਥੇ ਜੋ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਤੁਸ਼ਾਰ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਹਵਾ ਹਿਮਪਹਾੜ ਤੋਂ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਲਿਆਉਂਦੀ ਤੇ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦੀ ਹੈ।

ਹਿਮਵਨ੍ਤਮਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਵृष੍ਟਿਸ਼ੇषਂ ਤਤਃ ਪਰਮ੍। ਇਹਾਭ੍ਯੇਤਿ ਤਤਃ ਪਸ਼੍ਚਾਦਪਰਾਨ੍ਤਵਿਵृਦ੍ਧਯੇ ।। ੫੧.

ਹਿਮਵੰਤ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ, ਜੋ ਮੀਂਹ ਬਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਮੇਘਾਵਾਪ੍ਯਾਯਤਸ਼੍ਚੈਵ ਸਰ੍ਵਮੇਤਤ੍ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਮ੍ । ਸੂਰ੍ਯ ਏਵ ਤੁ ਵृष੍ਟਿਨਾਂ ਸ੍ਰष੍ਟਾ ਸਮੁਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ ।। ੫੧.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਹੀ ਮੀਂਹ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਧ੍ਰੁਵੇਣਾ ਵੇष੍ਟਿਤਃ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਵृष੍ਟਿਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ। ਧ੍ਰੁਵੇਣਾਵੇष੍ਟਿਤੋ ਵਾਯੁਰ੍ਵृष੍ਟਿਂ ਸਂਹਰਤੇ ਪੁਨਃ ।। ੫੧.

ਧ੍ਰੁਵ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੂਰਜ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮੀਂਹ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਧ੍ਰੁਵ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹਵਾ ਫਿਰ ਮੀਂਹ ਵਾਪਸ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਗ੍ਰਹਾਨ੍ਨਿਃਸृਤ੍ਯ ਸੂਰ੍ਯਾਤ੍ਤੁ ਕृਤ੍ਸ੍ਨੇ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਮਣ੍ਡਲੇ । ਵਾਰਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਵਿਸ਼ਤ੍ਯਰ੍ਕਂ ਧ੍ਰੁਵੇਣ ਪਰਿਵੇष੍ਟਿਤਮ੍ ।। ੫੧.

ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਪਰਵેશ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਧ੍ਰੁਵ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਤਾਰੇ ਉਸ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਹਨ।

ਅਤਃ ਸੂਰ੍ਯਰਥਸ੍ਯਾਥ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਂ ਨਿਬੋਧਤ। ਸਂਸ੍ਥਿਤੈਨੈਕਚਕ੍ਰੇਣ ਪਞ੍ਚਾਰੇਣ ਤ੍ਰਿਨਾਭਿਨਾ ।। ੫੧.

ਹੁਣ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਥ ਦੀ ਬਣਤਰ ਸੁਣੋ: ਉਹ ਇਕ ਪਹੀਏ, ਪੰਜ ਤੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਨਾਭੀਆਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਹਿਰਣ੍ਮਯੇਨ ਭਗਵਾਨ੍ ਪਰ੍ਵਣਾ ਤੁ ਮਹੌਜਸਾ। ਨष੍ਟਵਰ੍ਤ੍ਮਾਨ੍ਧਕਾਰੇਣ षਟ੍‌ਪ੍ਰਕਾਰੈਕਨੇਮਿਨਾ। ਚਕ੍ਰੇਣ ਭਾਸ੍ਵਤਾ ਸੂਰ੍ਯਃ ਸ੍ਯਨ੍ਦਨੇਨ ਪ੍ਰਸਰ੍ਪ੍ਪਤਿ ।। ੫੧.

ਉਜਲੇ ਤੇ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਧੁਰੇ ਨਾਲ, ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਰਸਤਾ, ਛੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਇਕ ਗੇੜ ਅਤੇ ਚਮਕਦੇ ਪਹੀਏ ਵਾਲੇ ਰਥ 'ਚ ਚਲਦਾ ਹੈ।