ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਨ੍ਧਾਰਣਾਰ੍ਥਂ ਭੂਤਾਨਾਂ ਮਾਯੈषਾ ਵਿਸ਼੍ਵਨਿਰ੍ਮਿਤਾ। ਅਨਯਾ ਮਾਯਯਾ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਂ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਂ ਸਚਰਾਚਰਮ੍ ।। ੫੧.

ਇਹ ਸਭ ਮਾਇਆ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਤਿੰਨੋ ਲੋਕ, ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਨਾ ਚਲਣ ਵਾਲੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼ੋ ਲੋਕਕृਦ੍ਦੇਵਃ ਸਹਸ੍ਰਾਂਸ਼ੁਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ। ਧਾਤਾ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ੍ਯ ਲੋਕਸ੍ਯ ਪ੍ਰਭੁ ਰ੍ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਦਿਵਾਕਰਃ ।। ੫੧.

ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ, ਸਭ ਕੁਝ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਭੂ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਤੇ ਸੂਰਜ—ਇਹ ਸਭ ਇਕੋ ਹੀ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਲੌਕਿਕਮਮ੍ਭੋ ਵੈ ਯਤ੍ਸੋਮਾਨ੍ਨਭਸਃ ਸ੍ਨੁਤਮ੍। ਸੋਮਾਧਾਰਂ ਜਗਤ੍ਸਰ੍ਵਮੇਤਤ੍ਤਥ੍ਯਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ ।। ੫੧.

ਸਾਰੇ ਜੀਵਨ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਵਗਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੋਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਸੋਮ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ।

ਸੂਰ੍ਯਾਦੁष੍ਣਂ ਨਿਸ੍ਰਵਤੇ ਸੋਮਾਚ੍ਛੀਤਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ। ਸ਼ੀਤੋष੍ਣਵੀਰ੍ਯੌ ਦ੍ਵਾਵੇਤੌ ਯੁਕ੍ਤੌ ਧਾਰਯਤੋ ਜਗਤ੍ ।। ੫੧.

ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਤਪਸ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਚੰਦ ਤੋਂ ਠੰਡਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਨੋ ਗੁਣ, ਤਪਸ਼ ਤੇ ਠੰਡ, ਮਿਲ ਕੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸਹਾਰਦੇ ਹਨ।

ਸੋਮਾਧਾਰਾ ਨਦੀ ਗਙ੍ਗਾ ਪਵਿਤ੍ਰਾ ਵਿਮਲੋਦਕਾ। ਸੋਮਪੁਤ੍ਰਪੁਰੋਗਾਸ਼੍ਚ ਮਹਾਨਦ੍ਯੋ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮਾਃ ।। ੫੧.

ਗੰਗਾ ਨਦੀ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੁੱਚਾ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਸੋਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਸੋਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣ।

ਸਰ੍ਵਭੂਤਸ਼ਰੀਰੇषੁ ਆਪੋ ਹ੍ਯਨੁਗਤਾਸ਼੍ਚ ਯਾਃ । ਤੇषੁ ਸਨ੍ਦਹ੍ਯਮਾਨੇषੁ ਜਙ੍ਗਮਸ੍ਥਾਵਰੇषੁ ਚ। ਧੂਮਭੂਤਾਸ੍ਤੁ ਤਾ ਆਪੋ ਨਿष੍ਕ੍ਰਾਮਨ੍ਤੀਹ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ।। ੫੧.

ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪਾਣੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਅਡਿੱਗ ਜੀਵ ਸੜਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਧੂੰਏਂ ਬਣ ਕੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਥੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤੇਨ ਚਾਭ੍ਰਾਣਿ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਸ੍ਥਾਨਮਤ੍ਰਾਮ੍ਭਸਾਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਆਰ੍ਕਨ੍ਤੇਜੋ ਹਿ ਭੂਤੇਭ੍ਯੋ ਹ੍ਯਾਦਤ੍ਤੇ ਰਸ਼੍ਮਿਭਿਰ੍ਜਲਮ੍ ।। ੫੧.

ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੱਦਲ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਪਾਣੀ ਦਾ ਥਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਸਮੁਦ੍ਰਾਦ੍ਵਾਯੁਸਂਯੋਗਾਦ੍ਵਹਨ੍ਤ੍ਯਾਪੋ ਗਭਸ੍ਤਯਃ। ਯਤਸ੍ਤ੍ਵृਤੁਵਸ਼ਾਤ੍ ਕਾਲੇ ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਤੋ ਦਿਵਾਕਰਃ। ਯਚ੍ਛਤ੍ਯਪੋ ਹਿ ਮੇਘੇਭ੍ਯਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਗਭਸ੍ਤਿਭਿਃ ।। ੫੧.

ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ, ਹਵਾ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਕਿਰਨਾਂ ਪਾਣੀ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਮੌਸਮ ਤੇ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੂਰਜ ਬਦਲਾਅ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚਮਕਦੀਆਂ ਸਫੈਦ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਅਭ੍ਰਸ੍ਥਾ ਪ੍ਰਪਤਨ੍ਤ੍ਯਾਪੋ ਵਾਯੁਨਾ ਸਮੁਦੀਰਿਤਾਃ। ਸਰ੍ਵਭੂਤਹਿਤਾਰ੍ਥਾਯ ਵਾਯੁਭਿਸ਼੍ਚ ਸਮਨ੍ਤਤਃ ।। ੫੧.

ਜੋ ਪਾਣੀ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਥੱਲੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਤੋ ਵਰ੍षਤਿ षਣ੍ਮਾਸਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਭੂਤਵਿਵृਦ੍ਧਯੇ। ਵਾਯਵ੍ਯਂ ਸ੍ਤਨਿਤਞ੍ਚੈਵ ਵੈਦ੍ਯੁਤਞ੍ਚਾਗ੍ਨਿਸਂਭਵਮ੍ ।। ੫੧.

ਫਿਰ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਭ ਜੀਵ ਵਧਣ। ਹਵਾ ਨਾਲ ਗੱਜਣਾ ਤੇ ਅੱਗ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਬਿਜਲੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਮੇਹਨਾਚ੍ਚ ਮਿਹੇਰ੍ਦ੍ਧਾਤੋਰ੍ਮੇਘਤ੍ਵਂ ਵ੍ਯਞ੍ਜਯਨ੍ਤਿ ਚ। ਨ ਭ੍ਰਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਯਤਸ੍ਤ੍ਵਾਪਸ੍ਤਦਭ੍ਰਂ ਕਵਯੋ ਵਿਦੁਃ ।। ੫੧.

ਜਦੋਂ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੱਦਲ ਦੀ ਸੂਭਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀ ਉਸਨੂੰ ਬੱਦਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

ਮੇਘਾਨਾਂ ਪੁਨਰੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਯੋਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ। ਆਗ੍ਨੇਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਜਾਸ਼੍ਚੈਵ ਪਕ੍ਸ਼ਜਾਸ਼੍ਚ ਪृਥਗ੍ਵਿਧਾਃ। ਤ੍ਰਿਧਾ ਘਨਾਃ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਾਸ੍ਤੇषਾਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸਮ੍ਭਵਮ੍ ।। ੫੧.

ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਅੱਗ ਤੋਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ, ਤੇ ਪੰਖੀਆਂ ਤੋਂ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਆਗ੍ਨੇਯਾਸ੍ਤ੍ਵਰ੍ਣਜਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਸ੍ਤੇषਾਂ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨਮ੍। ਸ਼ੀਤਦੁਰ੍ਦਿਨਵਾਤਾ ਯੇ ਸ੍ਵਗੁਣਾਸ੍ਤੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ ।। ੫੧.

ਅੱਗ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਬੱਦਲ ਅੱਗ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਠੰਡ, ਮਾੜਾ ਮੌਸਮ ਤੇ ਹਵਾ ਵਾਲੇ ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਮਹਿषਾਸ਼੍ਚ ਵਰਾਹਾਸ਼੍ਚ ਮਤ੍ਤਮਾਤਙ੍ਗਗਾਮਿਨਃ। ਭੂਤ੍ਵਾ ਧਰਣਿਮਭ੍ਯੇਤ੍ਯ ਵਿਚਰਨ੍ਤਿ ਰਮਨ੍ਤਿ ਚ ।। ੫੧.

ਮਹਿਸ, ਸੂਰ, ਤੇ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਜਦ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਘੁੰਮਦੇ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਜੀਮੂਤਾ ਨਾਮ ਤੇ ਮੇਘਾ ਏਤੇਭ੍ਯੋ ਜੀਵਸਮ੍ਭਵਾਃ। ਵਿਦ੍ਯੁਦ੍ਗੁਣਵਿਹੀਨਾਸ਼੍ਚ ਜਲਧਾਰਾਵਲਮ੍ਬਿਨਃ ।। ੫੧.

ਉਹ ਬੱਦਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੀਮੂਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਗੁਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਮੂਕਾ ਘਨਾ ਮਹਾਕਾਯਾ ਪ੍ਰਵਾਹਸ੍ਯ ਵਸ਼ਾਨੁਗਾਃ। ਕ੍ਰੋਸ਼ਮਾਤ੍ਰਾਚ੍ਚ ਵਰ੍षਨ੍ਤਿ ਕ੍ਰੋਸ਼ਾਰ੍ਦ੍ਧਾਦਪਿ ਵਾ ਪੁਨਃ ।। ੫੧.

ਮੋਹਰੇ, ਵੱਡੇ ਬੱਦਲ, ਹਵਾ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਕੋਸ ਜਾਂ ਅੱਧੇ ਕੋਸ ਤੋਂ ਵੀ ਮੀਂਹ ਪਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪਰ੍ਵਤਾਗ੍ਰਨਿਤਮ੍ਬੇषੁ ਵਰ੍षਨ੍ਤਿ ਚ ਰਮਨ੍ਤਿ ਚ। ਬਲਾਕਾਗਰ੍ਭਦਾਸ਼੍ਚੈਵ ਬਲਾਕਾਗਰ੍ਭਧਾਰਿਣਃ ।। ੫੧.

ਉਹ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਤੇ ਢਲਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਮੀਂਹ ਪਾ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਬਲਾਕਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਜਾਨਾਮ ਤੇ ਮੇਘਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸਸਮ੍ਭਵਾਃ। ਤੇ ਹਿ ਵਿਦ੍ਯੁਦ੍ਗੁਣੋਪੇਤਾਃ ਸ੍ਤਨਯਨ੍ਤਿ ਸ੍ਵਨਪ੍ਰਿਯਾਃ ।। ੫੧.

ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸਾਹ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹੋਏ ਬੱਦਲ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਬਿਜਲੀ ਵਾਲੀ ਖਾਸੀਅਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ, ਤੇ ਗੂੰਜਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਮਾਣਦੇ ਹੋ।

ਤੇषਾਂ ਸ਼ਬ੍ਦਪ੍ਰਣਾਦੇਨ ਭੂਮਿਃ ਸ੍ਵਾਙ੍ਗਰੁਹੋਦ੍ਘਮਾ। ਰਾਜ੍ਞੀ ਰਾਜ੍ਞਾਭਿषਿਕ੍ਤੇਵ ਪੁਨਰ੍ਯੌਵਨਮਸ਼੍ਰੁਤੇ। ਤੇष੍ਵਿਯਂ ਪ੍ਰੀਤਿਮਾਸਕ੍ਤਾ ਭੂਤਾਨਾਂ ਜੀਵਿਤੋਦ੍ਭਵਾ ।। ੫੧.

ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪੌਦੇ ਉੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਮੁੜ ਰਾਜ ਮਿਲਣ ਤੇ ਨਵੀਂ ਜਵਾਨੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਉਹਨਾਂ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਜੀਮੂਤਾ ਨਾਮ ਤੇ ਮੇਘਾਸ੍ਤੇਭ੍ਯੋ ਜੀਵਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵਃ। ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਪ੍ਰਵਹਂ ਵਾਯੁਂ ਮੇਘਾਸ੍ਤੇ ਤੁ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ।। ੫੧.

ਇਹ ਬੱਦਲ 'ਜੀਮੂਤ' ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੂਜੇ ਵਾਹਣ ਵਾਲੇ ਹਵਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਏਤੇ ਯੋਜਨਮਾਤ੍ਰਾਚ੍ਚ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਾਰ੍ਦ੍ਧਾਨ੍ਨਿष੍ਕृਤਾਦਪਿ। ਵृष੍ਟਿਸਰ੍ਗਸ੍ਤਥਾ ਤੇषਾਂ ਧਾਰਾਸਾਰਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ। ਪੁष੍ਕਰਾਵਰ੍ਤ੍ਤਕਾ ਨਾਮ ਯੇ ਮੇਘਾਃ ਪਕ੍ਸ਼ਸਮ੍ਭਵਾਃ ।। ੫੧.

ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਤੇ ਅੱਧ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਤੋਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦੀ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਾਰ ਲਗਾਤਾਰ ਵਗਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਬੱਦਲ ਪੰਖਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ 'ਪੁਸ਼ਕਰਾਵਰਤਕ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ਕ੍ਰੇਣ ਪਕ੍ਸ਼ਾਸ਼੍ਛਿਨ੍ਨਾ ਯੇ ਪਰ੍ਵਤਾਨਾਂ ਮਹੋਜਸਾਮ੍। ਕਾਮਗਾਨਾਂ ਪ੍ਰਵृਦ੍ਧਾਨਾਂ ਭੂਤਾਨਾਂ ਸ਼ਿਵਮਿਚ੍ਛਤਾ ।। ੫੧.

ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਪੰਖ ਵੱਢ ਦਿੱਤੇ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਸਨ, ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਤੇ ਵਧਦੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ।

ਪੁष੍ਕਰਾ ਨਾਮ ਤੇ ਮੇਘਾ ਬृਹਨ੍ਤਸ੍ਤੋਯ ਮਤ੍ਸਰਾਃ। ਪੁष੍ਕਰਾਵਰ੍ਤ੍ਤਕਾਸ੍ਤੇਨ ਕਾਰਣੇਨੇਹ ਸ਼ਬ੍ਦਿਤਾਃ ।। ੫੧.

ਉਹ ਵੱਡੇ ਬੱਦਲ 'ਪੁਸ਼ਕਰ' ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਹ 'ਪੁਸ਼ਕਰਾਵਰਤਕ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਨਾਨਾਰੂਪਧਰਾਸ਼੍ਚੈਵ ਮਹਾਘੋਰਤਰਾਸ਼੍ਚ ਤੇ। ਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤਵृष੍ਟੇਃ ਸ੍ਰष੍ਟਾਰਃ ਸਂਵਰ੍ਤ੍ਤਾਗ੍ਨੇਰ੍ਨਿਯਾਮਕਾਃ ।। ੫੧.

ਉਹ ਕਈ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਵਾਲੀ ਮੀਂਹ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸੰਹਾਰ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹਨ।

ਵਰ੍षਨ੍ਤ੍ਯੇਤੇ ਯੁਗਾਨ੍ਤੇषੁ ਤृਤੀਯਾਸ੍ਤੇ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ। ਅਨੇਕਰੂਪਸਂਸ੍ਥਾਨਾਃ ਪੂਰਯਨ੍ਤੋ ਮਹੀਤਲਮ੍ । ਵਾਯੁਂ ਪਰਂ ਵਹਨ੍ਤਃ ਸ੍ਯੁਰਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ਕਲ੍ਪਸਾਧਕਾਃ ।। ੫੧.

ਇਹ ਤੀਜੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਮੀਂਹ ਵਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਤੇ ਆਕਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਭਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉੱਚੀ ਹਵਾ ਨੂੰ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਲਪ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਯਾਨ੍ਯਸ੍ਯਾਣ੍ਡਕਪਾਲਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਕृਤਸ੍ਯਾਭਵਂਸ੍ਤਦਾ। ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਕ੍ਤ੍ਰਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਃ। ਤਾਨ੍ਯੇਵਾਣ੍ਡਕਪਾਲਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵੇ ਮੇਘਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ ।। ੫੧.

ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਆਦਿ ਸਮੇਂ ਵਿਸ਼ਵਾਂਡ ਦੇ ਛਿਲਕੇ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਚਾਰ-ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ, ਆਪੋ-ਆਪ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਨਮਿਆ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਬੱਦਲ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਂਡ ਦੇ ਛਿਲਕੇ ਦੇ ਹੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤੇषਾਮਾਪ੍ਯਾਯਨਂ ਧੂਮਃ ਸਰ੍ਵੇषਾਮਵਿਸ਼ੇषਤਃ । ਤੇषਾਂ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਸ੍ਤੁ ਪਰ੍ਜ੍ਜਨ੍ਯਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਸ਼੍ਚੈਵ ਦਿਗ੍ਗਜਾਃ ।। ੫੧.

ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਧੂੰਆ ਹੀ ਹੈ, ਸਭ ਲਈ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ 'ਪਰਜਨਯ' ਹੈ, ਤੇ ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਹਾਥੀ ਵੀ।

ਗਜਾਨਾਂ ਪਰ੍ਵਤਾਨਾਞ੍ਚ ਮੇਘਾਨਾਂ ਭੋਗਿਭਿਃ ਸਹ। ਕੁਲਮੇਕਂ ਪृਥਗ੍ਭੂਤਂ ਯੋਨਿਰੇਕਾ ਜਲਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੫੧.

ਹਾਥੀਆਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਬੱਦਲਾਂ ਤੇ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਕੁਲ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਪਾਣੀ ਹੀ ਹੈ।

ਪਰ੍ਜਨ੍ਯੋ ਦਿਗ੍ਗਜਾਸ਼੍ਚੈਵ ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਸ਼ੀਤਸਮ੍ਭਵਾਃ। ਤੁषਾਰਵृष੍ਟਿਂ ਵਰ੍षਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਸਸ੍ਯਵਿਵृਦ੍ਧਯੇ ।। ੫੧.

'ਪਰਜਨਯ' ਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਹਾਥੀ ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ, ਠੰਢ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਕੇ, ਤੁਸ਼ਾਰ ਵਾਲੀ ਮੀਂਹ ਵਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਰੇ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਧਣ।