ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ ਹਿ ਭ੍ਰਮਨ੍ ਭ੍ਰਾਮਯਤੇ ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯੌ ਗ੍ਰਹੈਃ ਸਹ। ਭ੍ਰਮਨ੍ਤਮਨੁਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਾਣਿ ਚ ਚਕ੍ਰਵਤ੍ ।। ੫੧.

ਜਦੋਂ ਉਹ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੰਦ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਘੁੰਮਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਕਸ਼ਤਰ ਵੀ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ।

ਧ੍ਰੁਵਸ੍ਯ ਮਨਸਾ ਚਾਸੌ ਸਰ੍ਪਤੇ ਭਗਣਃ ਸ੍ਵਯਮ੍। ਸੂਰ੍ਯਾਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸੌ ਤਾਰਾ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਾਣਿ ਗ੍ਰਹੈਃ ਸਹ ।। ੫੧.

ਧ੍ਰੂਵ ਦੇ ਮਨ ਨਾਲ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸਮੂਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਚਲਦਾ ਹੈ: ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਤਾਰੇ ਤੇ ਗ੍ਰਹ—all ਇਕੱਠੇ।

ਵਾਤਾਨੀਕਮਯੈਰ੍ਬਨ੍ਧੈਰ੍ਧ੍ਰੁਵੇ ਬਦ੍ਧਾਨਿ ਤਾਨਿ ਵੈ। ਤੇषਾਂ ਯੋਗਸ੍ਵ ਭੇਦਾਸ਼੍ਚ ਕਾਲਚਾਰਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ।। ੫੧.

ਹਵਾ ਦੇ ਬਣੇ ਬੰਧਨਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰੇ ਧ੍ਰੂਵ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ-ਵਿੱਛੋੜੇ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਣ-ਫਿਰਣ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਅਸ੍ਤੋਦਯੌ ਤਥੋਤ੍ਪਾਤਾ ਅਯਨੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੋਤ੍ਤਰੇ। ਵਿषੁਵਦ੍‌ਗ੍ਰਹਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਚ ਧ੍ਰੁਵਾਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੫੧.

ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਦਾ ਉਗਣਾ-ਡੁੱਬਣਾ, ਅਚਾਨਕ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਦੱਖਣੀ ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਬਦਲਾਅ, ਸੰਕਰਾਂਤੀਆਂ, ਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਰੰਗ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਧ੍ਰੂਵ ਤੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਵਰ੍षਾ ਘਰ੍ਮੋ ਹਿਮਂ ਰਾਤ੍ਰਿਃ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਚੈਵ ਦਿਨਂ ਤਥਾ । ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਂ ਪ੍ਰਜਾਨਾਞ੍ਚ ਧ੍ਰੁਵਾਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੫੧.

ਮੀਂਹ, ਗਰਮੀ, ਠੰਢ, ਰਾਤ, ਸੰਜ, ਦਿਨ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਚੰਗੀ-ਮੰਦੀ ਕਿਸਮਤ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਧ੍ਰੂਵ ਤੋਂ ਹੀ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।

ਧ੍ਰੁਵੇਣਾਧਿਕृਤਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਸੂਰ੍ਯੋऽਪਾਵृਤ੍ਤ੍ਯ ਤਿष੍ਠਤਿ। ਤਦੇष ਦੀਪ੍ਤਕਿਰਣਃ ਸ ਕਾਲਾਗ੍ਨਿਰ੍ਦ੍ਦਿਵਾਕਰਃ ।। ੫੧.

ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਧ੍ਰੂਵ ਵਲੋਂ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਖਰਾ ਖੜਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਤਿੱਖੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਅੱਗ ਤੇ ਦਿਨ ਦਾ ਚਾਨਣ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਤ ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਵਿਪ੍ਰਾ ਭਾਭਿਰਾਲੋਕਯਨ੍ ਦਿਸ਼ਃ। ਸੂਰ੍ਯਃ ਕਿਰਣਜਾਲੇਨ ਵਾਯੁਯੁਕ੍ਤੇਨ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ। ਜਗਤੋ ਜਲਮਾਦਤ੍ਤੇ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ੍ਯ ਦ੍ਵਿਜਸਤ੍ਤਮਾਃ ।। ੫੧.

ਹੇ ਵਧੀਆ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ, ਸੂਰਜ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਘੁੰਮ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਕਿਰਨਾਂ ਦੀ ਜਾਲੀ, ਜੋ ਹਵਾ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਆਧਿਤ੍ਯਪੀਤਂ ਸੂਰ੍ਯਾਗ੍ਨੇਃ ਸੋਮਂ ਸਂਕ੍ਰਮਤੇ ਜਲਮ੍। ਨਾਡੀਭਿਰ੍ਵਾਯੁਯੁਕ੍ਤਾਭਿਰ੍ਲੋਕਾਧਾਨਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੫੧.

ਸੂਰਜ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਪੀਤਾ ਪਾਣੀ ਸੋਮ (ਚੰਦ) ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਵਾ ਵਾਲੀਆਂ ਨਾਡੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਪਾਣੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਤ੍ਸੋਮਾਤ੍ ਸ੍ਰਵਤੇ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਤਦਗ੍ਰੇष੍ਵਵਤਿष੍ਠਤੇ। ਮੇਘਾ ਵਾਯੁਨਿਘਾਤੇਨ ਵਿਸृਜਨ੍ਤਿ ਜਲਮ੍ਭੁਵਿ ।। ੫੧.

ਜੋ ਪਾਣੀ ਚੰਦ ਤੋਂ ਵਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਵਲੋਂ ਬਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਵਾ ਦੇ ਝਟਕੇ ਨਾਲ ਬਦਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਵਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਏਕਮੁਤ੍ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਯਤੇ ਚੈਵ ਪਤਤੇ ਚ ਪੁਨਰ੍ਜ੍ਜਲਮ੍। ਨਾਨਾਪ੍ਰਕਾਰਮੁਦਕਨ੍ਤਦੇਵ ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੫੧.

ਜਦ ਪਾਣੀ ਇਕੱਠਾ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਥੱਲੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਸਨ੍ਧਾਰਣਾਰ੍ਥਂ ਭੂਤਾਨਾਂ ਮਾਯੈषਾ ਵਿਸ਼੍ਵਨਿਰ੍ਮਿਤਾ। ਅਨਯਾ ਮਾਯਯਾ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਂ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਂ ਸਚਰਾਚਰਮ੍ ।। ੫੧.

ਇਹ ਸਭ ਮਾਇਆ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਤਿੰਨੋ ਲੋਕ, ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਨਾ ਚਲਣ ਵਾਲੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼ੋ ਲੋਕਕृਦ੍ਦੇਵਃ ਸਹਸ੍ਰਾਂਸ਼ੁਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ। ਧਾਤਾ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ੍ਯ ਲੋਕਸ੍ਯ ਪ੍ਰਭੁ ਰ੍ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਦਿਵਾਕਰਃ ।। ੫੧.

ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ, ਸਭ ਕੁਝ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਭੂ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਤੇ ਸੂਰਜ—ਇਹ ਸਭ ਇਕੋ ਹੀ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਲੌਕਿਕਮਮ੍ਭੋ ਵੈ ਯਤ੍ਸੋਮਾਨ੍ਨਭਸਃ ਸ੍ਨੁਤਮ੍। ਸੋਮਾਧਾਰਂ ਜਗਤ੍ਸਰ੍ਵਮੇਤਤ੍ਤਥ੍ਯਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ ।। ੫੧.

ਸਾਰੇ ਜੀਵਨ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਵਗਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੋਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਸੋਮ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ।

ਸੂਰ੍ਯਾਦੁष੍ਣਂ ਨਿਸ੍ਰਵਤੇ ਸੋਮਾਚ੍ਛੀਤਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ। ਸ਼ੀਤੋष੍ਣਵੀਰ੍ਯੌ ਦ੍ਵਾਵੇਤੌ ਯੁਕ੍ਤੌ ਧਾਰਯਤੋ ਜਗਤ੍ ।। ੫੧.

ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਤਪਸ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਚੰਦ ਤੋਂ ਠੰਡਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਨੋ ਗੁਣ, ਤਪਸ਼ ਤੇ ਠੰਡ, ਮਿਲ ਕੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸਹਾਰਦੇ ਹਨ।

ਸੋਮਾਧਾਰਾ ਨਦੀ ਗਙ੍ਗਾ ਪਵਿਤ੍ਰਾ ਵਿਮਲੋਦਕਾ। ਸੋਮਪੁਤ੍ਰਪੁਰੋਗਾਸ਼੍ਚ ਮਹਾਨਦ੍ਯੋ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮਾਃ ।। ੫੧.

ਗੰਗਾ ਨਦੀ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੁੱਚਾ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਸੋਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਸੋਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣ।

ਸਰ੍ਵਭੂਤਸ਼ਰੀਰੇषੁ ਆਪੋ ਹ੍ਯਨੁਗਤਾਸ਼੍ਚ ਯਾਃ । ਤੇषੁ ਸਨ੍ਦਹ੍ਯਮਾਨੇषੁ ਜਙ੍ਗਮਸ੍ਥਾਵਰੇषੁ ਚ। ਧੂਮਭੂਤਾਸ੍ਤੁ ਤਾ ਆਪੋ ਨਿष੍ਕ੍ਰਾਮਨ੍ਤੀਹ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ।। ੫੧.

ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪਾਣੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਅਡਿੱਗ ਜੀਵ ਸੜਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਧੂੰਏਂ ਬਣ ਕੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਥੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤੇਨ ਚਾਭ੍ਰਾਣਿ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਸ੍ਥਾਨਮਤ੍ਰਾਮ੍ਭਸਾਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਆਰ੍ਕਨ੍ਤੇਜੋ ਹਿ ਭੂਤੇਭ੍ਯੋ ਹ੍ਯਾਦਤ੍ਤੇ ਰਸ਼੍ਮਿਭਿਰ੍ਜਲਮ੍ ।। ੫੧.

ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੱਦਲ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਪਾਣੀ ਦਾ ਥਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਸਮੁਦ੍ਰਾਦ੍ਵਾਯੁਸਂਯੋਗਾਦ੍ਵਹਨ੍ਤ੍ਯਾਪੋ ਗਭਸ੍ਤਯਃ। ਯਤਸ੍ਤ੍ਵृਤੁਵਸ਼ਾਤ੍ ਕਾਲੇ ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਤੋ ਦਿਵਾਕਰਃ। ਯਚ੍ਛਤ੍ਯਪੋ ਹਿ ਮੇਘੇਭ੍ਯਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਗਭਸ੍ਤਿਭਿਃ ।। ੫੧.

ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ, ਹਵਾ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਕਿਰਨਾਂ ਪਾਣੀ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਮੌਸਮ ਤੇ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੂਰਜ ਬਦਲਾਅ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚਮਕਦੀਆਂ ਸਫੈਦ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਅਭ੍ਰਸ੍ਥਾ ਪ੍ਰਪਤਨ੍ਤ੍ਯਾਪੋ ਵਾਯੁਨਾ ਸਮੁਦੀਰਿਤਾਃ। ਸਰ੍ਵਭੂਤਹਿਤਾਰ੍ਥਾਯ ਵਾਯੁਭਿਸ਼੍ਚ ਸਮਨ੍ਤਤਃ ।। ੫੧.

ਜੋ ਪਾਣੀ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਥੱਲੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਤੋ ਵਰ੍षਤਿ षਣ੍ਮਾਸਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਭੂਤਵਿਵृਦ੍ਧਯੇ। ਵਾਯਵ੍ਯਂ ਸ੍ਤਨਿਤਞ੍ਚੈਵ ਵੈਦ੍ਯੁਤਞ੍ਚਾਗ੍ਨਿਸਂਭਵਮ੍ ।। ੫੧.

ਫਿਰ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਭ ਜੀਵ ਵਧਣ। ਹਵਾ ਨਾਲ ਗੱਜਣਾ ਤੇ ਅੱਗ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਬਿਜਲੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਮੇਹਨਾਚ੍ਚ ਮਿਹੇਰ੍ਦ੍ਧਾਤੋਰ੍ਮੇਘਤ੍ਵਂ ਵ੍ਯਞ੍ਜਯਨ੍ਤਿ ਚ। ਨ ਭ੍ਰਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਯਤਸ੍ਤ੍ਵਾਪਸ੍ਤਦਭ੍ਰਂ ਕਵਯੋ ਵਿਦੁਃ ।। ੫੧.

ਜਦੋਂ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੱਦਲ ਦੀ ਸੂਭਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀ ਉਸਨੂੰ ਬੱਦਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

ਮੇਘਾਨਾਂ ਪੁਨਰੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਯੋਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ। ਆਗ੍ਨੇਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਜਾਸ਼੍ਚੈਵ ਪਕ੍ਸ਼ਜਾਸ਼੍ਚ ਪृਥਗ੍ਵਿਧਾਃ। ਤ੍ਰਿਧਾ ਘਨਾਃ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਾਸ੍ਤੇषਾਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸਮ੍ਭਵਮ੍ ।। ੫੧.

ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਅੱਗ ਤੋਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ, ਤੇ ਪੰਖੀਆਂ ਤੋਂ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਆਗ੍ਨੇਯਾਸ੍ਤ੍ਵਰ੍ਣਜਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਸ੍ਤੇषਾਂ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨਮ੍। ਸ਼ੀਤਦੁਰ੍ਦਿਨਵਾਤਾ ਯੇ ਸ੍ਵਗੁਣਾਸ੍ਤੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ ।। ੫੧.

ਅੱਗ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਬੱਦਲ ਅੱਗ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਠੰਡ, ਮਾੜਾ ਮੌਸਮ ਤੇ ਹਵਾ ਵਾਲੇ ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਮਹਿषਾਸ਼੍ਚ ਵਰਾਹਾਸ਼੍ਚ ਮਤ੍ਤਮਾਤਙ੍ਗਗਾਮਿਨਃ। ਭੂਤ੍ਵਾ ਧਰਣਿਮਭ੍ਯੇਤ੍ਯ ਵਿਚਰਨ੍ਤਿ ਰਮਨ੍ਤਿ ਚ ।। ੫੧.

ਮਹਿਸ, ਸੂਰ, ਤੇ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਜਦ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਘੁੰਮਦੇ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਜੀਮੂਤਾ ਨਾਮ ਤੇ ਮੇਘਾ ਏਤੇਭ੍ਯੋ ਜੀਵਸਮ੍ਭਵਾਃ। ਵਿਦ੍ਯੁਦ੍ਗੁਣਵਿਹੀਨਾਸ਼੍ਚ ਜਲਧਾਰਾਵਲਮ੍ਬਿਨਃ ।। ੫੧.

ਉਹ ਬੱਦਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੀਮੂਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਗੁਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਮੂਕਾ ਘਨਾ ਮਹਾਕਾਯਾ ਪ੍ਰਵਾਹਸ੍ਯ ਵਸ਼ਾਨੁਗਾਃ। ਕ੍ਰੋਸ਼ਮਾਤ੍ਰਾਚ੍ਚ ਵਰ੍षਨ੍ਤਿ ਕ੍ਰੋਸ਼ਾਰ੍ਦ੍ਧਾਦਪਿ ਵਾ ਪੁਨਃ ।। ੫੧.

ਮੋਹਰੇ, ਵੱਡੇ ਬੱਦਲ, ਹਵਾ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਕੋਸ ਜਾਂ ਅੱਧੇ ਕੋਸ ਤੋਂ ਵੀ ਮੀਂਹ ਪਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪਰ੍ਵਤਾਗ੍ਰਨਿਤਮ੍ਬੇषੁ ਵਰ੍षਨ੍ਤਿ ਚ ਰਮਨ੍ਤਿ ਚ। ਬਲਾਕਾਗਰ੍ਭਦਾਸ਼੍ਚੈਵ ਬਲਾਕਾਗਰ੍ਭਧਾਰਿਣਃ ।। ੫੧.

ਉਹ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਤੇ ਢਲਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਮੀਂਹ ਪਾ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਬਲਾਕਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਜਾਨਾਮ ਤੇ ਮੇਘਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸਸਮ੍ਭਵਾਃ। ਤੇ ਹਿ ਵਿਦ੍ਯੁਦ੍ਗੁਣੋਪੇਤਾਃ ਸ੍ਤਨਯਨ੍ਤਿ ਸ੍ਵਨਪ੍ਰਿਯਾਃ ।। ੫੧.

ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸਾਹ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹੋਏ ਬੱਦਲ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਬਿਜਲੀ ਵਾਲੀ ਖਾਸੀਅਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ, ਤੇ ਗੂੰਜਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਮਾਣਦੇ ਹੋ।

ਤੇषਾਂ ਸ਼ਬ੍ਦਪ੍ਰਣਾਦੇਨ ਭੂਮਿਃ ਸ੍ਵਾਙ੍ਗਰੁਹੋਦ੍ਘਮਾ। ਰਾਜ੍ਞੀ ਰਾਜ੍ਞਾਭਿषਿਕ੍ਤੇਵ ਪੁਨਰ੍ਯੌਵਨਮਸ਼੍ਰੁਤੇ। ਤੇष੍ਵਿਯਂ ਪ੍ਰੀਤਿਮਾਸਕ੍ਤਾ ਭੂਤਾਨਾਂ ਜੀਵਿਤੋਦ੍ਭਵਾ ।। ੫੧.

ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪੌਦੇ ਉੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਮੁੜ ਰਾਜ ਮਿਲਣ ਤੇ ਨਵੀਂ ਜਵਾਨੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਉਹਨਾਂ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।