ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਤ੍ਯੇਤੈਃ ਕਾਰਣੈਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧੈਸ੍ਤੇऽ ਮ़ਤਤ੍ਵਂ ਹਿ ਭੇਜਿਰੇ। ਆਭੂਤਸਮ੍ਪ੍ਲਵਸ੍ਥਾਨਮਮृਤਤ੍ਵਂ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ ॥ ੫੦.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਨਾਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਅਮਰਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਸ੍ਥਿਤਿਕਾਲੋऽਯਮਪੁਨਰ੍ਮਾਰ੍ਗਗਾਮਿਨਃ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਹਤ੍ਯਾਸ਼੍ਵਮੇਧਾਭ੍ਯਾਂ ਪੁਣ੍ਯਾਪਾਪਕृਤੋऽਪਰਮ੍। ਆਭੂਤਸਮ੍ਪ੍ਲਵਾਨ੍ਤੇ ਤੁ ਕ੍ਸ਼ੀਯਨ੍ਤੇ ਹ੍ਯੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਰੇਤਸਃ ॥ ੫੦.

ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜੋ ਮੁੜ ਰਾਹ ਤੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਕਤਲ ਜਾਂ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਗ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਪੁੰਨ ਜਾਂ ਪਾਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉੱਚੇ ਰਸਤੇ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਅੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵੋਤ੍ਤਰਮृषਿਭ੍ਯਸ੍ਤੁ ਧ੍ਰੁਵੋ ਯਤ੍ਰਾਸ੍ਤਿ ਵੈ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਏਤਦ੍ਵਿष੍ਣੁਪਦਂ ਦਿਵ੍ਯਂ ਤृਤੀਯਂ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਭਾਸ੍ਵਰਮ੍ ॥ ੫੦.

ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਅਟੱਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਤੀਜਾ, ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਦਿਵਿਆ ਠਿਕਾਣਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਤਤ੍ਰ ਗਤ੍ਵਾ ਨ ਸ਼ੋਚਨ੍ਤਿ ਤਦ੍ਵਿष੍ਣੋਃ ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍। ਧਰ੍ਮਧ੍ਰੁਵਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਯਤ੍ਰ ਤੇ ਲੋਕਸਾਧਕਾਃ ॥ ੫੦.

ਜੋ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਦੇ ਦੁੱਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਠਿਕਾਣਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਧ੍ਰੂਵ ਤੇ ਹੋਰ ਧਰਮ ਵਾਲੇ ਲੋਕ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ, ਖੜੇ ਹਨ।

ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੇ ਨਿਸਰ੍ਗੇ ਤੁ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਨ੍ਯੁਤ੍ਤਰਾਣਿ ਤੁ। ਭਵਿष੍ਯਾਣਿ ਚ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਤੇषਾਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮ੍ਯਨੁਕ੍ਰਮਮ੍ ।। ੫੧.

ਸ੍ਵਾਯੰਭੂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਜੋ ਅਜੇ ਆਉਣੇ ਹਨ, ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਏਤਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਤੁ ਮੁਨਯਃ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛੁਰ੍ਲੋਮਹਰ੍षਣਮ੍। ਸੂਰ੍ਯਾਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸੋਸ਼੍ਚਾਰਂ ਗ੍ਰਹਾਣਾਞ੍ਚੈਵ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ।। ੫੧.

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਲੋਮਹਰਸ਼ਣ ਨੂੰ ਸੂਰਜ, ਚੰਦ ਤੇ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਉਗਣ ਤੇ ਡੁੱਬਣ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ।

ਭ੍ਰਮਨ੍ਤੇ ਕਥਮੇਤਾਨਿ ਜ੍ਯੋਤੀਂषਿ ਦਿਵਿ ਮਣ੍ਡਲਮ੍। ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਵ੍ਯੂਹੇਨ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਤਥੈਵਾਸਙ੍ਕਰੇਣ ਚ। ਕਸ਼੍ਚ ਭ੍ਰਾਮਯਤੇ ਤਾਨਿ ਭ੍ਰਮਨ੍ਤਿ ਯਦਿ ਵਾ ਸ੍ਵਯਮ੍ ।। ੫੧.

ਇਹ ਸਾਰੇ ਚਮਕਦੇ ਤਾਰੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ? ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਤੇ ਮਿਲ-ਝੁਲ ਕੇ ਚਲਦੇ ਹਨ? ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੌਣ ਘੁੰਮਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ?

ਏਤਦ੍ਵੇਦਿਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮਸ੍ਤਨ੍ਨੋ ਨਿਗਦ ਸਤ੍ਤਮ੍। ਭੂਤਸਮ੍ਮੋਹਨਨ੍ਤ੍ਵੇਤਚ੍ਛ੍ਰੋਤੁਮਿਚ੍ਛਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੫੧.

ਅਸੀਂ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਭਲੇ ਜੀ। ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਜੂਨਾਂ ਦੀ ਭੁਲਾਵੇ ਬਾਰੇ ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਾਗੀ ਹੈ।

ਭੂਤਸਮ੍ਮੋਹਨਂ ਹ੍ਯੇਤਦ੍ ਬ੍ਰੁਵਤੋ ਮੇ ਨਿਬੋਧਤ। ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਮਪਿ ਦृਸ੍ਯਂ ਯਤ੍ਤਤ੍ ਸਂਮੋਹਯਤੇ ਪ੍ਰਜਾਃ ।। ੫੧.

ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਇਹ ਭੁਲਾਵਾ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਯੋਗ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਯੋऽਸੌ ਚਤੁਰ੍ਦਿਸ਼ਂ ਪੁਚ੍ਛੇ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ। ਉਤ੍ਤਾਨਪਾਦਪੁਤ੍ਰੋऽਸੌ ਮੇਢੀਭੂਤੋ ਧ੍ਰੁਵੋ ਦਿਵਿ ।। ੫੧.

ਜੋ ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੇ ਪੂੰਛ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧ੍ਰੂਵ ਹੈ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਮੱਥਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਸ ਹਿ ਭ੍ਰਮਨ੍ ਭ੍ਰਾਮਯਤੇ ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯੌ ਗ੍ਰਹੈਃ ਸਹ। ਭ੍ਰਮਨ੍ਤਮਨੁਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਾਣਿ ਚ ਚਕ੍ਰਵਤ੍ ।। ੫੧.

ਜਦੋਂ ਉਹ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੰਦ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਘੁੰਮਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਕਸ਼ਤਰ ਵੀ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ।

ਧ੍ਰੁਵਸ੍ਯ ਮਨਸਾ ਚਾਸੌ ਸਰ੍ਪਤੇ ਭਗਣਃ ਸ੍ਵਯਮ੍। ਸੂਰ੍ਯਾਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸੌ ਤਾਰਾ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਾਣਿ ਗ੍ਰਹੈਃ ਸਹ ।। ੫੧.

ਧ੍ਰੂਵ ਦੇ ਮਨ ਨਾਲ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸਮੂਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਚਲਦਾ ਹੈ: ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਤਾਰੇ ਤੇ ਗ੍ਰਹ—all ਇਕੱਠੇ।

ਵਾਤਾਨੀਕਮਯੈਰ੍ਬਨ੍ਧੈਰ੍ਧ੍ਰੁਵੇ ਬਦ੍ਧਾਨਿ ਤਾਨਿ ਵੈ। ਤੇषਾਂ ਯੋਗਸ੍ਵ ਭੇਦਾਸ਼੍ਚ ਕਾਲਚਾਰਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ।। ੫੧.

ਹਵਾ ਦੇ ਬਣੇ ਬੰਧਨਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰੇ ਧ੍ਰੂਵ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ-ਵਿੱਛੋੜੇ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਣ-ਫਿਰਣ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਅਸ੍ਤੋਦਯੌ ਤਥੋਤ੍ਪਾਤਾ ਅਯਨੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੋਤ੍ਤਰੇ। ਵਿषੁਵਦ੍‌ਗ੍ਰਹਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਚ ਧ੍ਰੁਵਾਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੫੧.

ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਦਾ ਉਗਣਾ-ਡੁੱਬਣਾ, ਅਚਾਨਕ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਦੱਖਣੀ ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਬਦਲਾਅ, ਸੰਕਰਾਂਤੀਆਂ, ਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਰੰਗ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਧ੍ਰੂਵ ਤੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਵਰ੍षਾ ਘਰ੍ਮੋ ਹਿਮਂ ਰਾਤ੍ਰਿਃ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਚੈਵ ਦਿਨਂ ਤਥਾ । ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਂ ਪ੍ਰਜਾਨਾਞ੍ਚ ਧ੍ਰੁਵਾਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੫੧.

ਮੀਂਹ, ਗਰਮੀ, ਠੰਢ, ਰਾਤ, ਸੰਜ, ਦਿਨ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਚੰਗੀ-ਮੰਦੀ ਕਿਸਮਤ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਧ੍ਰੂਵ ਤੋਂ ਹੀ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।

ਧ੍ਰੁਵੇਣਾਧਿਕृਤਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਸੂਰ੍ਯੋऽਪਾਵृਤ੍ਤ੍ਯ ਤਿष੍ਠਤਿ। ਤਦੇष ਦੀਪ੍ਤਕਿਰਣਃ ਸ ਕਾਲਾਗ੍ਨਿਰ੍ਦ੍ਦਿਵਾਕਰਃ ।। ੫੧.

ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਧ੍ਰੂਵ ਵਲੋਂ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਖਰਾ ਖੜਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਤਿੱਖੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਅੱਗ ਤੇ ਦਿਨ ਦਾ ਚਾਨਣ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਤ ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਵਿਪ੍ਰਾ ਭਾਭਿਰਾਲੋਕਯਨ੍ ਦਿਸ਼ਃ। ਸੂਰ੍ਯਃ ਕਿਰਣਜਾਲੇਨ ਵਾਯੁਯੁਕ੍ਤੇਨ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ। ਜਗਤੋ ਜਲਮਾਦਤ੍ਤੇ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ੍ਯ ਦ੍ਵਿਜਸਤ੍ਤਮਾਃ ।। ੫੧.

ਹੇ ਵਧੀਆ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ, ਸੂਰਜ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਘੁੰਮ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਕਿਰਨਾਂ ਦੀ ਜਾਲੀ, ਜੋ ਹਵਾ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਆਧਿਤ੍ਯਪੀਤਂ ਸੂਰ੍ਯਾਗ੍ਨੇਃ ਸੋਮਂ ਸਂਕ੍ਰਮਤੇ ਜਲਮ੍। ਨਾਡੀਭਿਰ੍ਵਾਯੁਯੁਕ੍ਤਾਭਿਰ੍ਲੋਕਾਧਾਨਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੫੧.

ਸੂਰਜ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਪੀਤਾ ਪਾਣੀ ਸੋਮ (ਚੰਦ) ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਵਾ ਵਾਲੀਆਂ ਨਾਡੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਪਾਣੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਤ੍ਸੋਮਾਤ੍ ਸ੍ਰਵਤੇ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਤਦਗ੍ਰੇष੍ਵਵਤਿष੍ਠਤੇ। ਮੇਘਾ ਵਾਯੁਨਿਘਾਤੇਨ ਵਿਸृਜਨ੍ਤਿ ਜਲਮ੍ਭੁਵਿ ।। ੫੧.

ਜੋ ਪਾਣੀ ਚੰਦ ਤੋਂ ਵਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਵਲੋਂ ਬਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਵਾ ਦੇ ਝਟਕੇ ਨਾਲ ਬਦਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਵਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਏਕਮੁਤ੍ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਯਤੇ ਚੈਵ ਪਤਤੇ ਚ ਪੁਨਰ੍ਜ੍ਜਲਮ੍। ਨਾਨਾਪ੍ਰਕਾਰਮੁਦਕਨ੍ਤਦੇਵ ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੫੧.

ਜਦ ਪਾਣੀ ਇਕੱਠਾ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਥੱਲੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਸਨ੍ਧਾਰਣਾਰ੍ਥਂ ਭੂਤਾਨਾਂ ਮਾਯੈषਾ ਵਿਸ਼੍ਵਨਿਰ੍ਮਿਤਾ। ਅਨਯਾ ਮਾਯਯਾ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਂ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਂ ਸਚਰਾਚਰਮ੍ ।। ੫੧.

ਇਹ ਸਭ ਮਾਇਆ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਤਿੰਨੋ ਲੋਕ, ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਨਾ ਚਲਣ ਵਾਲੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼ੋ ਲੋਕਕृਦ੍ਦੇਵਃ ਸਹਸ੍ਰਾਂਸ਼ੁਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ। ਧਾਤਾ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ੍ਯ ਲੋਕਸ੍ਯ ਪ੍ਰਭੁ ਰ੍ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਦਿਵਾਕਰਃ ।। ੫੧.

ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ, ਸਭ ਕੁਝ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਭੂ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਤੇ ਸੂਰਜ—ਇਹ ਸਭ ਇਕੋ ਹੀ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਲੌਕਿਕਮਮ੍ਭੋ ਵੈ ਯਤ੍ਸੋਮਾਨ੍ਨਭਸਃ ਸ੍ਨੁਤਮ੍। ਸੋਮਾਧਾਰਂ ਜਗਤ੍ਸਰ੍ਵਮੇਤਤ੍ਤਥ੍ਯਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ ।। ੫੧.

ਸਾਰੇ ਜੀਵਨ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਵਗਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੋਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਸੋਮ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ।

ਸੂਰ੍ਯਾਦੁष੍ਣਂ ਨਿਸ੍ਰਵਤੇ ਸੋਮਾਚ੍ਛੀਤਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ। ਸ਼ੀਤੋष੍ਣਵੀਰ੍ਯੌ ਦ੍ਵਾਵੇਤੌ ਯੁਕ੍ਤੌ ਧਾਰਯਤੋ ਜਗਤ੍ ।। ੫੧.

ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਤਪਸ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਚੰਦ ਤੋਂ ਠੰਡਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਨੋ ਗੁਣ, ਤਪਸ਼ ਤੇ ਠੰਡ, ਮਿਲ ਕੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸਹਾਰਦੇ ਹਨ।

ਸੋਮਾਧਾਰਾ ਨਦੀ ਗਙ੍ਗਾ ਪਵਿਤ੍ਰਾ ਵਿਮਲੋਦਕਾ। ਸੋਮਪੁਤ੍ਰਪੁਰੋਗਾਸ਼੍ਚ ਮਹਾਨਦ੍ਯੋ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮਾਃ ।। ੫੧.

ਗੰਗਾ ਨਦੀ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੁੱਚਾ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਸੋਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਸੋਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣ।

ਸਰ੍ਵਭੂਤਸ਼ਰੀਰੇषੁ ਆਪੋ ਹ੍ਯਨੁਗਤਾਸ਼੍ਚ ਯਾਃ । ਤੇषੁ ਸਨ੍ਦਹ੍ਯਮਾਨੇषੁ ਜਙ੍ਗਮਸ੍ਥਾਵਰੇषੁ ਚ। ਧੂਮਭੂਤਾਸ੍ਤੁ ਤਾ ਆਪੋ ਨਿष੍ਕ੍ਰਾਮਨ੍ਤੀਹ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ।। ੫੧.

ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪਾਣੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਅਡਿੱਗ ਜੀਵ ਸੜਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਧੂੰਏਂ ਬਣ ਕੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਥੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤੇਨ ਚਾਭ੍ਰਾਣਿ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਸ੍ਥਾਨਮਤ੍ਰਾਮ੍ਭਸਾਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਆਰ੍ਕਨ੍ਤੇਜੋ ਹਿ ਭੂਤੇਭ੍ਯੋ ਹ੍ਯਾਦਤ੍ਤੇ ਰਸ਼੍ਮਿਭਿਰ੍ਜਲਮ੍ ।। ੫੧.

ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੱਦਲ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਪਾਣੀ ਦਾ ਥਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਸਮੁਦ੍ਰਾਦ੍ਵਾਯੁਸਂਯੋਗਾਦ੍ਵਹਨ੍ਤ੍ਯਾਪੋ ਗਭਸ੍ਤਯਃ। ਯਤਸ੍ਤ੍ਵृਤੁਵਸ਼ਾਤ੍ ਕਾਲੇ ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਤੋ ਦਿਵਾਕਰਃ। ਯਚ੍ਛਤ੍ਯਪੋ ਹਿ ਮੇਘੇਭ੍ਯਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਗਭਸ੍ਤਿਭਿਃ ।। ੫੧.

ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ, ਹਵਾ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਕਿਰਨਾਂ ਪਾਣੀ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਮੌਸਮ ਤੇ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੂਰਜ ਬਦਲਾਅ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚਮਕਦੀਆਂ ਸਫੈਦ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਅਭ੍ਰਸ੍ਥਾ ਪ੍ਰਪਤਨ੍ਤ੍ਯਾਪੋ ਵਾਯੁਨਾ ਸਮੁਦੀਰਿਤਾਃ। ਸਰ੍ਵਭੂਤਹਿਤਾਰ੍ਥਾਯ ਵਾਯੁਭਿਸ਼੍ਚ ਸਮਨ੍ਤਤਃ ।। ੫੧.

ਜੋ ਪਾਣੀ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਥੱਲੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।