ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਤਤ੍ਰਾਸਤੇ ਪ੍ਰਜਾਵਨ੍ਤੋ ਮੁਨਯੋ ਹ੍ਯਗ੍ਨਿਹੋਤ੍ਰਿਣਃ । ਲੋਕਸ੍ਯ ਸਨ੍ਤਾਨਕਰਾਃ ਪਿਤृਯਾਣੇ ਪਥਿ ਸ੍ਥਿਤਾਃ ॥ ੫੦.

ਉਥੇ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਜੋ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸੰਤਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਵੰਧ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਭੂਤਾਰਮ੍ਭ ਕृਤਂ ਕਰ੍ਮ ਆਸ਼ਿषਾ ऋਤ੍ਵਿਗੁਚ੍ਯਤੇ । ਪ੍ਰਾਰਭਨ੍ਤੇ ਲੋਕਕਾਮਾਸ੍ਤੇषਾਂ ਪਨ੍ਥਾਃ ਸ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਃ ॥ ੫੦.

ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਰਮ, ਜੋ ਯਾਜਕ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਵਾਂਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਹ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਦੱਖਣ ਰਾਹ ਹੈ।

ਚਲਿਤਨ੍ਤੇ ਪੁਨਰ੍ਦ੍ਧਰ੍ਮਂ ਸ੍ਥਾਪਯਨ੍ਤਿ ਯੁਗੇ ਯੁਗੇ। ਸਨ੍ਤਤ੍ਯਾ ਤਪਸਾ ਚੈਵ ਮਰ੍ਯਾਦਾਭਿਃ ਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਚ ॥ ੫੦.

ਜਦ ਉਹ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪੁਨਹ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵੰਸ਼, ਤਪ, ਹੱਦਾਂ ਅਤੇ ਵੇਦ ਰਾਹੀਂ।

ਜਾਯਮਾਨਾਸ੍ਤੁ ਪੂਰ੍ਵੇ ਵੈ ਪਸ਼੍ਚਿਮਾਨਾਂ ਗृਹੇषੁ ਚ। ਪਸ਼੍ਚਿਮਾਸ਼੍ਚੈਵ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਪੂਰ੍ਵੇषਾਂ ਨਿਧਨੇष੍ਵਪਿ। ਏਵ ਮਾਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨਾਸ੍ਤੇ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤ੍ਯਾਭੂਤਸਮ੍ਪ੍ਲਵਾਤ੍ ॥ ੫੦.

ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਜੰਮੇ, ਉਹ ਪਿੱਛੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਅਤੇ ਜੋ ਪਿੱਛੋਂ ਜੰਮੇ, ਉਹ ਪਹਿਲਿਆਂ ਦੀ ਮੌਤ 'ਤੇ ਵੀ ਜੰਮਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਨਾਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਅष੍ਟਾਸ਼ੀਤਿਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਮੁਨੀਨਾਂ ਗृਹਮੇਧਿਨਾਮ੍। ਸਵਿਤੁਰ੍ਦ੍ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਮਾਰ੍ਗਂ ਸ਼੍ਰਿਤਾ ਹ੍ਯਾਚਨ੍ਦ੍ਰਤਾਰਕਮ੍। ਕ੍ਰਿਯਾਵਤਾਂ ਪ੍ਰਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਾ ਯੇ ਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨਾਨਿ ਭੇਜਿਰੇ ॥ ੫੦.

ਚੌਰਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਦੱਖਣ ਰਾਹ ਨੂੰ ਚੰਦ ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਤੱਕ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਚਿਤਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ।

ਲੋਕਸ਼ਂਵ੍ਯਵਹਾਰੇਣ ਭੂਤਾਰਮ੍ਭਕृਤੇਨ ਚ। ਇਚ੍ਛਾਦ੍ਵੇषਪ੍ਰਕृਤ੍ਯਾ ਚ ਮੈਥੁਨੋਪਗਮੇਨ ਚ ॥ ੫੦.

ਸੰਸਾਰਕ ਵਾਪਾਰਾਂ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ, ਇੱਛਾ ਤੇ ਵੈਰ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਅਤੇ ਮਿਲਾਪ ਰਾਹੀਂ,

ਤਥਾ ਕਾਯਕृਤੇਨੇਹ ਸੇਵਨਾਦ੍ਵਿषਯਸ੍ਯ ਚ। ਏਤੈਸ੍ਤੈਃ ਕਾਰਣੈਃ ਸਿਦ੍ਧਾਃ ਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨਾਨਿ ਹਿ ਭੇਜਿਰੇ। ਪ੍ਰਜੈषਿਣਸ੍ਤੇ ਮੁਨਯੋ ਦ੍ਵਾਪਰੇष੍ਵਿਹ ਜਜ੍ਞਿਰੇ ॥ ੫੦.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਸਰੀਰਕ ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਰਾਹੀਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਫਲਤਾ ਪਾਈ, ਉਹ ਚਿਤਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ। ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਦੁਆਪਰ ਯੁੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਜੰਮੇ।

ਨਾਗਵੀਥ੍ਯੁਤ੍ਤਰੇ ਯਚ੍ਚ ਸਪ੍ਤਰ੍षਿਭ੍ਯਸ਼੍ਚ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਮ੍ । ਉਤ੍ਤਰਃ ਸਵਿਤੁਃ ਪਨ੍ਥਾ ਦੇਵਯਾਨਸ੍ਤੁ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ ॥ ੫੦.

ਨਾਗਵੀਥੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੇ ਸਪਤਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ, ਸੂਰਜ ਦਾ ਉੱਤਰੀ ਰਾਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਰਾਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਤ੍ਰ ਤੇ ਵਾਸਿਨਃ ਸਿਦ੍ਧਾ ਵਿਮਲਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਾਰਿਣਃ। ਸਤਤਨ੍ਤੇ ਜੁਗੁਪ੍ਸਨ੍ਤੇ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮृਤ੍ਯੁਰ੍ਜ੍ਜਿਤਸ੍ਤੁ ਤੈਃ ॥ ੫੦.

ਉਥੇ ਸਿਧ ਹੋਏ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਦਾ ਸੰਯਮੀ ਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ।

ਅष੍ਟਾਸ਼ੀਤਿਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਤੇषਾਮਪ੍ਯੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਰੇਤਸਾਮ੍। ਉਦਕੂਪਨ੍ਥਾਨਮਰ੍ਯਮ੍ਣਃ ਸ਼੍ਰਿਤਾ ਹ੍ਯਾਭੂਤਸਮ੍ਪ੍ਲਵਾਤ੍ ॥ ੫੦.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚੌਰਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ, ਜੋ ਉੱਤਮ ਬੀਜ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਰਯਮਨ ਦੇ ਬਿਨਾ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਨਾਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ।

ਇਤ੍ਯੇਤੈਃ ਕਾਰਣੈਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧੈਸ੍ਤੇऽ ਮ़ਤਤ੍ਵਂ ਹਿ ਭੇਜਿਰੇ। ਆਭੂਤਸਮ੍ਪ੍ਲਵਸ੍ਥਾਨਮਮृਤਤ੍ਵਂ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ ॥ ੫੦.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਨਾਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਅਮਰਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਸ੍ਥਿਤਿਕਾਲੋऽਯਮਪੁਨਰ੍ਮਾਰ੍ਗਗਾਮਿਨਃ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਹਤ੍ਯਾਸ਼੍ਵਮੇਧਾਭ੍ਯਾਂ ਪੁਣ੍ਯਾਪਾਪਕृਤੋऽਪਰਮ੍। ਆਭੂਤਸਮ੍ਪ੍ਲਵਾਨ੍ਤੇ ਤੁ ਕ੍ਸ਼ੀਯਨ੍ਤੇ ਹ੍ਯੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਰੇਤਸਃ ॥ ੫੦.

ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜੋ ਮੁੜ ਰਾਹ ਤੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਕਤਲ ਜਾਂ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਗ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਪੁੰਨ ਜਾਂ ਪਾਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉੱਚੇ ਰਸਤੇ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਅੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵੋਤ੍ਤਰਮृषਿਭ੍ਯਸ੍ਤੁ ਧ੍ਰੁਵੋ ਯਤ੍ਰਾਸ੍ਤਿ ਵੈ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਏਤਦ੍ਵਿष੍ਣੁਪਦਂ ਦਿਵ੍ਯਂ ਤृਤੀਯਂ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਭਾਸ੍ਵਰਮ੍ ॥ ੫੦.

ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਅਟੱਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਤੀਜਾ, ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਦਿਵਿਆ ਠਿਕਾਣਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਤਤ੍ਰ ਗਤ੍ਵਾ ਨ ਸ਼ੋਚਨ੍ਤਿ ਤਦ੍ਵਿष੍ਣੋਃ ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍। ਧਰ੍ਮਧ੍ਰੁਵਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਯਤ੍ਰ ਤੇ ਲੋਕਸਾਧਕਾਃ ॥ ੫੦.

ਜੋ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਦੇ ਦੁੱਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਠਿਕਾਣਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਧ੍ਰੂਵ ਤੇ ਹੋਰ ਧਰਮ ਵਾਲੇ ਲੋਕ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ, ਖੜੇ ਹਨ।

ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੇ ਨਿਸਰ੍ਗੇ ਤੁ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਨ੍ਯੁਤ੍ਤਰਾਣਿ ਤੁ। ਭਵਿष੍ਯਾਣਿ ਚ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਤੇषਾਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮ੍ਯਨੁਕ੍ਰਮਮ੍ ।। ੫੧.

ਸ੍ਵਾਯੰਭੂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਜੋ ਅਜੇ ਆਉਣੇ ਹਨ, ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਏਤਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਤੁ ਮੁਨਯਃ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛੁਰ੍ਲੋਮਹਰ੍षਣਮ੍। ਸੂਰ੍ਯਾਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸੋਸ਼੍ਚਾਰਂ ਗ੍ਰਹਾਣਾਞ੍ਚੈਵ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ।। ੫੧.

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਲੋਮਹਰਸ਼ਣ ਨੂੰ ਸੂਰਜ, ਚੰਦ ਤੇ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਉਗਣ ਤੇ ਡੁੱਬਣ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ।

ਭ੍ਰਮਨ੍ਤੇ ਕਥਮੇਤਾਨਿ ਜ੍ਯੋਤੀਂषਿ ਦਿਵਿ ਮਣ੍ਡਲਮ੍। ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਵ੍ਯੂਹੇਨ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਤਥੈਵਾਸਙ੍ਕਰੇਣ ਚ। ਕਸ਼੍ਚ ਭ੍ਰਾਮਯਤੇ ਤਾਨਿ ਭ੍ਰਮਨ੍ਤਿ ਯਦਿ ਵਾ ਸ੍ਵਯਮ੍ ।। ੫੧.

ਇਹ ਸਾਰੇ ਚਮਕਦੇ ਤਾਰੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ? ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਤੇ ਮਿਲ-ਝੁਲ ਕੇ ਚਲਦੇ ਹਨ? ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੌਣ ਘੁੰਮਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ?

ਏਤਦ੍ਵੇਦਿਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮਸ੍ਤਨ੍ਨੋ ਨਿਗਦ ਸਤ੍ਤਮ੍। ਭੂਤਸਮ੍ਮੋਹਨਨ੍ਤ੍ਵੇਤਚ੍ਛ੍ਰੋਤੁਮਿਚ੍ਛਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੫੧.

ਅਸੀਂ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਭਲੇ ਜੀ। ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਜੂਨਾਂ ਦੀ ਭੁਲਾਵੇ ਬਾਰੇ ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਾਗੀ ਹੈ।

ਭੂਤਸਮ੍ਮੋਹਨਂ ਹ੍ਯੇਤਦ੍ ਬ੍ਰੁਵਤੋ ਮੇ ਨਿਬੋਧਤ। ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਮਪਿ ਦृਸ੍ਯਂ ਯਤ੍ਤਤ੍ ਸਂਮੋਹਯਤੇ ਪ੍ਰਜਾਃ ।। ੫੧.

ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਇਹ ਭੁਲਾਵਾ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਯੋਗ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਯੋऽਸੌ ਚਤੁਰ੍ਦਿਸ਼ਂ ਪੁਚ੍ਛੇ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ। ਉਤ੍ਤਾਨਪਾਦਪੁਤ੍ਰੋऽਸੌ ਮੇਢੀਭੂਤੋ ਧ੍ਰੁਵੋ ਦਿਵਿ ।। ੫੧.

ਜੋ ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੇ ਪੂੰਛ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧ੍ਰੂਵ ਹੈ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਮੱਥਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਸ ਹਿ ਭ੍ਰਮਨ੍ ਭ੍ਰਾਮਯਤੇ ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯੌ ਗ੍ਰਹੈਃ ਸਹ। ਭ੍ਰਮਨ੍ਤਮਨੁਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਾਣਿ ਚ ਚਕ੍ਰਵਤ੍ ।। ੫੧.

ਜਦੋਂ ਉਹ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੰਦ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਘੁੰਮਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਕਸ਼ਤਰ ਵੀ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ।

ਧ੍ਰੁਵਸ੍ਯ ਮਨਸਾ ਚਾਸੌ ਸਰ੍ਪਤੇ ਭਗਣਃ ਸ੍ਵਯਮ੍। ਸੂਰ੍ਯਾਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸੌ ਤਾਰਾ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਾਣਿ ਗ੍ਰਹੈਃ ਸਹ ।। ੫੧.

ਧ੍ਰੂਵ ਦੇ ਮਨ ਨਾਲ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸਮੂਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਚਲਦਾ ਹੈ: ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਤਾਰੇ ਤੇ ਗ੍ਰਹ—all ਇਕੱਠੇ।

ਵਾਤਾਨੀਕਮਯੈਰ੍ਬਨ੍ਧੈਰ੍ਧ੍ਰੁਵੇ ਬਦ੍ਧਾਨਿ ਤਾਨਿ ਵੈ। ਤੇषਾਂ ਯੋਗਸ੍ਵ ਭੇਦਾਸ਼੍ਚ ਕਾਲਚਾਰਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ।। ੫੧.

ਹਵਾ ਦੇ ਬਣੇ ਬੰਧਨਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰੇ ਧ੍ਰੂਵ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ-ਵਿੱਛੋੜੇ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਣ-ਫਿਰਣ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਅਸ੍ਤੋਦਯੌ ਤਥੋਤ੍ਪਾਤਾ ਅਯਨੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੋਤ੍ਤਰੇ। ਵਿषੁਵਦ੍‌ਗ੍ਰਹਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਚ ਧ੍ਰੁਵਾਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੫੧.

ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਦਾ ਉਗਣਾ-ਡੁੱਬਣਾ, ਅਚਾਨਕ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਦੱਖਣੀ ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਬਦਲਾਅ, ਸੰਕਰਾਂਤੀਆਂ, ਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਰੰਗ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਧ੍ਰੂਵ ਤੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਵਰ੍षਾ ਘਰ੍ਮੋ ਹਿਮਂ ਰਾਤ੍ਰਿਃ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਚੈਵ ਦਿਨਂ ਤਥਾ । ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਂ ਪ੍ਰਜਾਨਾਞ੍ਚ ਧ੍ਰੁਵਾਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੫੧.

ਮੀਂਹ, ਗਰਮੀ, ਠੰਢ, ਰਾਤ, ਸੰਜ, ਦਿਨ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਚੰਗੀ-ਮੰਦੀ ਕਿਸਮਤ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਧ੍ਰੂਵ ਤੋਂ ਹੀ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।

ਧ੍ਰੁਵੇਣਾਧਿਕृਤਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਸੂਰ੍ਯੋऽਪਾਵृਤ੍ਤ੍ਯ ਤਿष੍ਠਤਿ। ਤਦੇष ਦੀਪ੍ਤਕਿਰਣਃ ਸ ਕਾਲਾਗ੍ਨਿਰ੍ਦ੍ਦਿਵਾਕਰਃ ।। ੫੧.

ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਧ੍ਰੂਵ ਵਲੋਂ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਖਰਾ ਖੜਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਤਿੱਖੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਅੱਗ ਤੇ ਦਿਨ ਦਾ ਚਾਨਣ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਤ ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਵਿਪ੍ਰਾ ਭਾਭਿਰਾਲੋਕਯਨ੍ ਦਿਸ਼ਃ। ਸੂਰ੍ਯਃ ਕਿਰਣਜਾਲੇਨ ਵਾਯੁਯੁਕ੍ਤੇਨ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ। ਜਗਤੋ ਜਲਮਾਦਤ੍ਤੇ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ੍ਯ ਦ੍ਵਿਜਸਤ੍ਤਮਾਃ ।। ੫੧.

ਹੇ ਵਧੀਆ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ, ਸੂਰਜ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਘੁੰਮ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਕਿਰਨਾਂ ਦੀ ਜਾਲੀ, ਜੋ ਹਵਾ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਆਧਿਤ੍ਯਪੀਤਂ ਸੂਰ੍ਯਾਗ੍ਨੇਃ ਸੋਮਂ ਸਂਕ੍ਰਮਤੇ ਜਲਮ੍। ਨਾਡੀਭਿਰ੍ਵਾਯੁਯੁਕ੍ਤਾਭਿਰ੍ਲੋਕਾਧਾਨਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੫੧.

ਸੂਰਜ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਪੀਤਾ ਪਾਣੀ ਸੋਮ (ਚੰਦ) ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਵਾ ਵਾਲੀਆਂ ਨਾਡੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਪਾਣੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਤ੍ਸੋਮਾਤ੍ ਸ੍ਰਵਤੇ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਤਦਗ੍ਰੇष੍ਵਵਤਿष੍ਠਤੇ। ਮੇਘਾ ਵਾਯੁਨਿਘਾਤੇਨ ਵਿਸृਜਨ੍ਤਿ ਜਲਮ੍ਭੁਵਿ ।। ੫੧.

ਜੋ ਪਾਣੀ ਚੰਦ ਤੋਂ ਵਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਵਲੋਂ ਬਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਵਾ ਦੇ ਝਟਕੇ ਨਾਲ ਬਦਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਵਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।