ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ਼ਤਘ੍ਨੈਕੋਨਕਾਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਰਿਸ਼ਤ੍ षਡੁਤ੍ਤਰਾ। ਦ੍ਵਿषष੍ਟਿਭਾਕ੍ ਤ੍ਰਯੋਵਿਂਸ਼ਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਯਾਞ੍ਚ ਚਲਾ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੫੦.

ਇੱਕ ਸੌ, ਇੱਕ, ਅਤੇ ਤੀਹ ਮਾਤਰਾਵਾਂ, ਉੱਤੇ ਛੱਤੀ ਹੋਰ, ਬਾਹਠ ਹਿੱਸੇ, ਤੇ ਤੇਈ ਮਾਤਰਾਵਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਮਾਪ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਸ਼ਤਾਨ੍ਯष੍ਟੌ ਚ ਵਿਦ੍ਯੁਤਿਃ। ਸਪ੍ਤਤਿਞ੍ਚਾਪਿ ਤਤ੍ਰੈਵ ਨਵਤਿਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਨਿਸ੍ਵਯੇ ॥ ੫੦.

ਚਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਅੱਠ ਸੌ ਬਿਜਲੀਆਂ ਹਨ। ਉਥੇ ਸੱਤਰ ਤੇ ਨੱਬੇ ਨਿਸ਼ਬਦ ਹਨ।

ਚਤ੍ਵਾਰ੍ਯੇਵ ਸ਼ਤਾਨ੍ਯਾਹੁਰ੍ਵਿਦ੍ਯੁਤੌ ਵੈਧਸਂਯੁਗੇ। ਚਰਾਂਸ਼ੋ ਹ੍ਯੇष ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਨਾਲਿਕਾ ਚਾਤ੍ਰ ਕਾਰਣਮ੍ ॥ ੫੦.

ਵੇਦਿਕ ਯੱਗ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਚਾਰ ਸੌ ਬਿਜਲੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਥੇ ਨਾਲਿਕਾ ਮਾਪ ਹੈ।

ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਦਯਃ ਪਞ੍ਚ ਚਤੁਰ੍ਮਾਨਵਿਕਲ੍ਪਿਤਾਃ। ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ ਸਰ੍ਵਕਾਲਸ੍ਯ ਯੁਗ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ॥ ੫੦.

ਸਾਲ ਆਦਿਕ ਪੰਜ, ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਸੋਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤੀ ਯੁਗ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਂਵਤ੍ਸਰਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਥਮੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ ਪਰਿਵਤ੍ਸਰਃ। ਇਦ੍ਵਤ੍ਸਰਸ੍ਤृਤੀਯਸ੍ਤੁ ਚਤੁਰ੍ਥਸ਼੍ਚਾਨੁਵਤ੍ਸਰਃ। ਪਞ੍ਚਮੋ ਵਤ੍ਸਰਸ੍ਤੇषਾਂ ਕਾਲਸ੍ਤੁ ਪਰਿਸਂਜ੍ਞਿਤਃ ॥ ੫੦.

ਪਹਿਲਾ ਸਾਲ, ਦੂਜਾ ਪਰਿਵਤਸਰ, ਤੀਜਾ ਇਦਵਤਸਰ, ਚੌਥਾ ਅਨੁਵਤਸਰ, ਪੰਜਵਾਂ ਵਤਸਰ—ਇਹ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।

ਵਿਂਸ਼ਸ਼ਤਂ ਭਵੇਤ੍ਪੂਰ੍ਣਂ ਪਰ੍ਵਣਾਂ ਤੁ ਰਵੇਰ੍ਯੁਗਮ੍। ਏਤਾਨ੍ਯष੍ਟਾਦਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦੁਦਯੋ ਭਾਸ੍ਕਰਸ੍ਯ ਚ ॥ ੫੦.

ਸੂਰਜ ਦਾ ਪੂਰਾ ਯੁਗ ਵੀਹ ਸੌ ਪੂਰੇ ਪਰਵਨ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਸਕਰ ਦੇ ਉਗਣ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਠੱਤੀ ਵਾਰੀ ਬੱਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ऋਤਵਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤਃ ਸੌਰਾ ਅਯਨਾਨਿ ਦਸ਼ੈਵ ਤੁ। ਪਞ੍ਚਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ ਸ਼ਤਂ ਚਾਪਿ षष੍ਟਿਰ੍ਮਾਸਾਸ਼੍ਚ ਭਾਸ੍ਕਰਃ ॥ ੫੦.

ਸੂਰਜ ਦੀ ਤੀਹ ਰੁੱਤਾਂ ਹਨ, ਦੱਸ ਅਯਨ ਹਨ। ਭਾਸਕਰ ਦੇ ਪੈਂਤੀ ਸੌ ਸਠ ਮਹੀਨੇ ਵੀ ਹਨ।

ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦੇਵ ਤ੍ਵਹੋਰਾਤ੍ਰਂ ਸ ਤੁ ਮਾਸਸ਼੍ਚ ਭਾਸ੍ਕਰਃ। ਏਕषष੍ਟਿਸ੍ਤ੍ਵਹੋਰਾਤ੍ਰਾ ਦਨੁਰੇਕੋ ਨਿਭਾਵ੍ਯਤੇ ॥ ੫੦.

ਸੂਰਜ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਤੀਹ ਦਿਨ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਕਸਠ ਦਿਨ ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਹ੍ਨਾਨ੍ਤੁ ਤ੍ਰ੍ਯਧਿਕਾਸ਼ੀਤਿਃ ਸ਼ਤਂ ਚਾਪ੍ਯਧਿਕਂ ਭਵੇਤ੍। ਮਾਨਂ ਤਚ੍ਚਿਤ੍ਰਭਾਨੋਸ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਭੁਵਨਸ੍ਯ ਤੁ ॥ ੫੦.

ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਸੌ ਤਿੰਨ ਅਠੱਤੀ ਦਿਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਚਿਤ੍ਰਭਾਨੁ (ਸੂਰਜ) ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਲਈ ਮਾਪ ਹੈ।

ਸੌਰਸੌਮ੍ਯਂ ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਂ ਸਾਵਨਂ ਤਥਾ। ਨਾਮਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਯੈਃ ਪੁਰਾਣਂ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ ॥ ੫੦.

ਸੌਰ, ਸੋਮ, ਨਕਸ਼ਤਰੀ ਅਤੇ ਸਾਵਨ — ਇਹ ਚਾਰ ਤਰੀਕੇ ਜਾਣੋ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਪੁਰਾਣਾ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਖੇ ਤਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਤਸ਼੍ਚੈਵ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਵਾਨ੍ਨਾਮ ਪਰ੍ਵਤਃ। ਤ੍ਰੀਣਿ ਤਸ੍ਯ ਤੁ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਾਣਿ ਸ੍ਪृਸ਼ਨ੍ਤੀਵ ਨਭਸ੍ਤਲਮ੍ ॥ ੫੦.

ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ, ਸ੍ਰਿੰਗਵਾਨ ਨਾਂ ਦਾ ਪਹਾੜ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਚੋਟੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਛੂਹਦੀਆਂ ਜਾਪਦੀਆਂ ਹਨ।

ਤੈਸ਼੍ਚਾਪਿ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਵਾਨ੍ਨਾਮ ਸਰ੍ਵਤਸ਼੍ਚੈਵ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਃ। ਏਕਮਾਰ੍ਗਸ਼੍ਚ ਵਿਸ੍ਤਾਰੋ ਵਿष੍ਕਮ੍ਭਸ਼੍ਚਾਪਿ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ॥ ੫੦.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਟੀਆਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸ੍ਰਿੰਗਵਾਨ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਇੱਕ ਹੀ ਰਾਹ, ਚੌੜਾਈ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਤਸ੍ਯ ਵੈ ਸਰ੍ਵਤਃ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਂ ਮਧ੍ਯਮਨ੍ਤਦ੍ਧਿਰਣ੍ਮਯਮ੍। ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਰਾਜਤਞ੍ਚੈਵ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਂ ਤੁ ਸ੍ਫਟਿਕਪ੍ਰਭਮ੍ ॥ ੫੦.

ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਲੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਹੈ, ਦੱਖਣੀ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਚੋਟੀ ਸਫੈਦ ਸਫਟਿਕ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਰਤ੍ਨਮਯਂ ਚੈਕਂ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਮੁਤ੍ਤਰਮੁਤ੍ਤਮਮ੍। ਏਵਂ ਕੂਟੈਸ੍ਰਿਭਿਃ ਸ਼ੈਲੈਃ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਵਾਨਿਤਿ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਃ ॥ ੫੦.

ਉੱਤਰੀ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਚੋਟੀ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਟੀਆਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸ੍ਰਿੰਗਵਾਨ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

ਯਤ੍ਤਦ੍ਵਿषੁਵਤਂ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਨ੍ਤਦਰ੍ਕਃ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ। ਸ਼ਰਦ੍ਵਸਨ੍ਤਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਮਧ੍ਯਮਾਂ ਗਤਿਮਾਸ੍ਥਿਤਃ। ਅਹਸ੍ਤੁਲ੍ਯਾਮਥੋ ਰਾਤ੍ਰਿਂ ਕਰੋਤਿ ਤਿਮਿਰਾਪਹਃ ॥ ੫੦.

ਜੋ ਚੋਟੀ ਵਿਸ਼ੁਵਤ ਤੇ ਹੈ, ਉਥੇ ਸੂਰਜ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਸਰਦੀਆਂ ਤੇ ਬਸੰਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਉਹ ਮੱਧਮ ਰਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਦਿਨ ਰਾਤ ਬਰਾਬਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਹਰਿਤਾਸ਼੍ਚ ਹਯਾ ਦਿਵ੍ਯਾਸ੍ਤੇ ਨਿਯੁਕ੍ਤਾ ਮਹਾਰਥੇ। ਅਨੁਲਿਪ੍ਤਾ ਇਵਾਭਾਨ੍ਤਿ ਪਝਰਕ੍ਤੈਰ੍ਗਭਸ੍ਤਿਭਿਃ ॥ ੫੦.

ਹਰੇ ਰੰਗ ਦੇ ਦਿਵਯ ਘੋੜੇ ਵੱਡੇ ਰਥ ਨੂੰ ਜੋਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਭਾਸਕਰ ਦੀਆਂ ਲਾਲ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਲਿਪੇ ਹੋਏ ਜਾਪਦੇ ਹਨ।

ਮੇषਾਨ੍ਤੇ ਚ ਤੁਲਾਨ੍ਤੇ ਚ ਭਾਸ੍ਕਰੋਦਯਤਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਾ ਦਸ਼ ਪਞ੍ਚੈਵ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਿਸ਼੍ਚ ਤਾਵਤੀ ॥ ੫੦.

ਮੇਸ਼ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਤੁਲਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਭਾਸਕਰ ਦੇ ਉਗਣ ਤੋਂ ਪੰਦਰਾਂ ਮੁਹੂਰਤ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੋਵੇਂ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਕृਤ੍ਤਿਕਾਨਾਂ ਯਦਾ ਸੂਰ੍ਯਃ ਪ੍ਰਥਮਾਂਸ਼ਗਤੋ ਭਵੇਤ੍ । ਵਿਸ਼ਾਖਾਨਾਂ ਤਥਾ ਜ੍ਞੇਯਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਾਂਸ਼ੇ ਨਿਸ਼ਾਕਰਃ॥ ੫੦.

ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵੀਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਚੌਥੇ ਅੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਸ਼ਾਖਾਯਾਂ ਯਦਾ ਸੂਰ੍ਯ ਸ਼੍ਚ੍ਰਤੇਂऽਸ਼ਂ ਤृਤੀਯਕਮ੍। ਤਦਾ ਚਨ੍ਦ੍ਰਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਤ੍ ਕृਤ੍ਤਿਕਾਸ਼ਿਰਸਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ॥ ੫੦.

ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਵੀਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਤੀਜੇ ਅੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਮਝੋ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਵਿषੁਵਨ੍ਤਂ ਤਦਾ ਵਿਦ੍ਯਾਦੇਵਮਾਹੁਰ੍ਮਹਰ੍षਯਃ। ਸੂਰ੍ਯੇਣ ਵਿषੁਵਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਕਾਲਂ ਸੋਮੇਨ ਲਕ੍ਸ਼ਯੇਤ੍ ॥ ੫੦.

ਉਸ ਵੇਲੇ ਵਿਸ਼ੁਵਤ ਹੋਣੀ ਜਾਣੀਦੀ ਹੈ, ਐਸਾ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੁਵਤ ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਜਾਣੀਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਮਾਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਮਾ ਰਾਤ੍ਰਿਰਹਸ਼੍ਚੈਵ ਯਦਾ ਤਦ੍ਵਿषੁਵਦ੍ਭਵੇਤ੍। ਤਦਾ ਦਾਨਾਨਿ ਦੇਯਾਨਿ ਪਿਤृਭ੍ਯੋ ਵਿषੁਵਤ੍ਯਪਿ। ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੇਭ੍ਯੋ ਵਿਸ਼ੇषੇਣ ਮੁਖਮੇਤਤ੍ਤੁ ਦੈਵਤਮ੍ ॥ ੫੦.

ਜਦੋਂ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਸ਼ੁਵਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ੁਵਤ ਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ — ਇਹ ਦੈਵੀ ਦਾਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਮਾਂ ਹੈ।

ਊਨਰਾਤ੍ਰਾਧਿਮਾਸੌ ਚ ਕਲਾਕਾष੍ਠਾਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਕਾਃ। ਪੌਰ੍ਣਮਾਸੀ ਤਥਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਅਮਾਵਾਸ੍ਯਾ ਤਥੈਵ ਚ। ਸਿਨੀਵਾਲੀ ਕੁਹੂਸ਼੍ਚੈਵ ਰਾਕਾ ਚਾਨੁਮਤਿ ਸ੍ਤਥਾ ॥ ੫੦.

ਛੋਟੀ ਰਾਤਾਂ ਵਾਲੇ ਮਹੀਨੇ, ਅਧਿਕ ਮਹੀਨੇ, ਕਲਾ, ਕਾਠਾ, ਮੁਹੂਰਤ, ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ, ਅਮਾਵੱਸ, ਸਿਨੀਵਾਲੀ, ਕੁਹੁ, ਰਾਕਾ ਅਤੇ ਅਨੁਮਤੀ — ਇਹ ਸਭ ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਹਨ।

ਤਪਸ੍ਤਪਸ੍ਯੌ ਮਧੁਮਾਧਵੌ ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਰਃ ਸ਼ੁਚਿਸ਼੍ਚਾਯਨਮੁਤ੍ਤਰਂ ਸ੍ਯਾਤ੍। ਨਭੋ ਨਭਸ਼੍ਯੋऽਥ ਇषੁਃ ਸਹੋਰ੍ਜਃ ਸਹਃਸਹਸ੍ਯਾਵਿਤਿ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ॥ ੫੦.

ਤਪ ਤੇ ਤਪਸਿਆ, ਮਧੁ ਤੇ ਮਾਧਵ, ਸ਼ੁਕਰ ਤੇ ਸ਼ੁਚਿ — ਇਹ ਉੱਤਰੀ ਅਯਨ ਦੇ ਨਾਂ ਹਨ। ਨਭ, ਨਭਸਯ, ਇਸ਼ੁ, ਸਹਸ, ਸਹਸਯ ਤੇ ਅਵਿਤੀ — ਇਹ ਦੱਖਣੀ ਅਯਨ ਦੇ ਨਾਂ ਹਨ।

ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਸ੍ਤਤੋ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਪਞ੍ਚਾਬ੍ਦਾ ਬ੍ਰਬ੍ਮਣਃ ਸੁਤਾਃ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੁ ऋਤਵੋ ਜ੍ਞੇਯਾ ऋਤਵੋ ਹ੍ਯਨ੍ਤਰਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ॥ ੫੦.

ਉਸ ਤੋਂ ਸਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮੌਸਮ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੌਸਮ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਸਮੇਂ ਵਾਂਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਸ੍ਮਾਦਨੁਮੁਖਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਅਮਾਵਾਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਪਰ੍ਵਣਃ. ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੁ ਵਿषੁਵਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਪਿਤृਦੈਵਹਿਤਂ ਸਦਾ ॥ ੫੦.

ਉਸ ਤੋਂ ਅਮਾਵੱਸਿਆ ਨੂੰ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਪੱਖਾਂ ਦੇ ਮੁਖ ਵਾਂਗ ਜਾਣੋ। ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵਿਸੁਆ ਨੂੰ ਸਮਝੋ, ਜੋ ਸਦਾ ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਭਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਵਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਨ ਮੁਹ੍ਯੇਤ ਦੈਵੇ ਪਿਤ੍ਰ੍ਯੇ ਚ ਮਾਨਵਃ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ੍ਮृਤਂ ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਵੈ ਵਿषੁਵਤ੍ਸਰ੍ਵਗਂ ਸਦਾ ॥ ੫੦.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਭੁੱਲਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਸੁਆ ਸਦਾ ਸਾਰੀਆਂ ਜਿੰਦਾਂ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਲੋਕਾਨ੍ਤਃ ਸ੍ਮृਤੋ ਲੋਕੋ ਲੋਕਾਨ੍ਤੋ ਲੋਕ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਲੋਕਪਾਲਾਃ ਸ੍ਥਿਤਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਲੋਕਾਲੋਕਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯਤਃ ॥ ੫੦.

ਜਿੱਥੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਮੁੱਕਦੀ ਹੈ, ਓਥੇ ਤੱਕ ਸੰਸਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਾਖੇ, ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਲੋਕਾਂਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਚਤ੍ਵਾਰਸ੍ਤੇ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨਸ੍ਤਿष੍ਠਨ੍ਤ੍ਯਾਭੂਤਸਮ੍ਪ੍ਲਵਾਤ੍। ਸੁਧਾਮਾ ਚੈਵ ਵੈਰਾਜਃ ਕਰ੍ਦ੍ਦਮਃ ਸ਼ਙ੍‌ਕृਪਸ੍ਤਥਾ। ਹਿਰਣ੍ਯਲੋਮਾ ਪਰ੍ਜ੍ਜਨ੍ਯਃ ਕੇਤੁਮਾਨ੍ ਜਾਤਨਿਸ਼੍ਚਯਃ ॥ ੫੦.

ਉਥੇ ਚਾਰ ਵੱਡੇ ਜੀਵ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਨਾਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ: ਸੁਧਾਮਾ, ਵੈਰਾਜਾ, ਕਰਦਮ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕ੍ਰਿਪ। ਹਿਰਣ੍ਯਲੋਮਾ, ਪਰਜਨ੍ਯ, ਕੇਤੁਮਾਨ ਅਤੇ ਜਾਤਨਿਸ਼ਚਯ ਵੀ ਉਥੇ ਹਨ।

ਨਿਰ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਾ ਨਿਰਭੀਮਾਨਾ ਨਿਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਾ ਨਿष੍ਪਰਿਗ੍ਰਹਾਃ। ਲੋਕਪਾਲਾਃ ਸ੍ਥਿਤਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਲੋਕਾਲੋਕੇ ਚਤੁਰ੍ਦਿਸ਼ਮ੍ ॥ ੫੦.

ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਾਖੇ ਦੁੰਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬੰਨ੍ਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਮਲਕੀਅਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕਾਲੋਕ ਵਿਚ ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।