ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਹ੍ਰਾਸਵृਦ੍ਧੀ ਤ੍ਵਹਰ੍ਭਾਗੈਰ੍ਦਿਵਸਾਨਾਂ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍। ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਮੁਹੂਰ੍ਤਮਾਨਨ੍ਤੁ ਹ੍ਰਾਸੇ ਵृਦ੍ਧੌ ਸਮਾ ਸ੍ਮृਤਾ ॥ ੫੦.

ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਵਾਧ-ਘਾਟ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਸਮਾਂ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਾਧ ਜਾਂ ਘਾਟ ਦੋਵੇਂ ਵਿਚ ਬਰਾਬਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਲੇਖਾਪ੍ਰਭृਤ੍ਯਥਾਦਿਤ੍ਯੇ ਤ੍ਰਿਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਾਗਤੇ ਤੁ ਵੈ। ਪ੍ਰਾਤਸ੍ਤਨਃ ਸ੍ਮृਤਃ ਕਾਲੋ ਭਾਗਸ੍ਤ੍ਵਹ੍ਨਃ ਸ ਪਞ੍ਚਮਃ ॥ ੫੦.

ਜਦੋਂ ਚੰਦ ਦੀ ਲੀਕ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੂਰਜ ਤਿੰਨ ਮੁਹੂਰਤ ਤੱਕ ਚੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਪ੍ਰਾਤਸਤਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦਿਨ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਭਾਗ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਤਸ੍ਤਨਾਤ੍ਕਾਲਾਤ੍ ਤ੍ਰਿਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਸ੍ਤੁ ਸਙ੍ਗਵਃ। ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨਸ੍ਤ੍ਰਿਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਸ੍ਤੁ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕਾਲਾਚ੍ਚ ਸਙ੍ਗਵਾਤ੍ ॥ ੫੦.

ਉਸ ਪ੍ਰਾਤਸਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਮੁਹੂਰਤ ਬਾਅਦ ਸੰਗਵ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਬਾਅਦ ਮੱਧਿਆਹਨ, ਅਰਥਾਤ ਦਿਨ ਦਾ ਮੱਧ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਧ੍ਯਨ੍ਦਿਨਾਤ੍ ਕਾਲਾਦਪਰਾਹ੍ਨ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ । ਤ੍ਰਯ ਏਵ ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਾਸ੍ਤੁ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਾਲਾਚ੍ਚ ਮਧ੍ਯਮਾਤ੍ ॥ ੫੦.

ਮੱਧਿਆਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ ਅਪਰਾਹਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਮੁਹੂਰਤ ਬਾਅਦ ਮੱਧ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਅਪਰਾਹ੍ਨੇ ਵ੍ਯਤੀਪਾਤੇ ਕਾਲ- ਸਾਯਾਹ੍ਨ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਦਸ਼ਪਞ੍ਚਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਾਦ੍ਵੈ ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਾਸ੍ਤ੍ਰਯ ਏਵ ਚ ॥ ੫੦.

ਅਪਰਾਹਨ ਲੰਘ ਜਾਣ 'ਤੇ ਜੋ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਯੰਕਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਸਵੇਂ ਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਮੁਹੂਰਤ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਮੁਹੂਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਦਸ਼ਪਞ੍ਚਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਂ ਵੈ ਅਹਰ੍ਵਿषੁਵਤਿ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਦਸ਼ਪਞ੍ਚਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਾਦ੍ਵੈ ਰਾਤ੍ਰਿਨ੍ਦਿਵਮਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ॥ ੫੦.

ਦਸਵਾਂ ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਮੁਹੂਰਤ ਦਿਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੁਵਤ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਤੋਂ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਵਰ੍ਧ੍ਧਤੇ ਹ੍ਰਸਤੇ ਚੈਵ ਅਯਨੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੋਤ੍ਤਰੇ। ਅਹਸ੍ਤੁ ਗ੍ਰਸਤੇ ਰਾਤ੍ਰਿਂ ਰਾਤ੍ਰਿਸ੍ਤੁ ਗ੍ਰਸਤੇ ਤ੍ਵਹਃ ॥ ੫੦.

ਦੱਖਣੀ ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਯਨ ਵਿਚ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਵਧਦੇ ਘਟਦੇ ਹਨ। ਦਿਨ ਰਾਤ ਨੂੰ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਤ ਫਿਰ ਦਿਨ ਨੂੰ ਖਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ਰਦ੍ਵਸਨ੍ਤਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਵਿषੁਵਨ੍ਤਦ੍ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ। ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਂ ਕਲਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸਪ੍ਤ ਸੋਮਃ ਸਮਸ਼੍ਰੁਤੇ ॥ ੫੦.

ਸਰਦੀਆਂ ਤੇ ਬਸੰਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਸ਼ੁਵਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਨ-ਰਾਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਸੱਤ ਹਨ, ਤੇ ਚੰਦ ਵੀ ਸੱਤ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਥਾ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਾਹਾਨਿ ਪਕ੍ਸ਼ ਇਤ੍ਯਾਭਿਧੀਯਤੇ। ਦ੍ਵੌ ਪਕ੍ਸ਼ੌ ਚ ਭਵੇਨ੍ਮਾਸੋ ਦ੍ਵੌ ਮਾਸਾਵਨ੍ਤਰਾਵृਤੁਃ। ऋਤੁਤ੍ਰਯਮਯਨਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਦ੍ਵੈऽਯਨੇ ਵਰ੍षਮੁਚ੍ਯਤੇ ॥ ੫੦.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਪੱਖ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਪੱਖ ਮਿਲ ਕੇ ਮਹੀਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਰੁੱਤ, ਤਿੰਨ ਰੁੱਤਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਅਯਨ, ਤੇ ਦੋ ਅਯਨ ਮਿਲ ਕੇ ਸਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਨਿਮੇषਾਦਿਕृਤਃ ਕਾਲਃ ਕਾष੍ਠਾਯਾ ਦਸ਼ ਪਞ੍ਚ ਚ। ਕਲਾਯਾਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤਃ ਕਾष੍ਠਾ ਮਾਤ੍ਰਾਘੀਤਿਦ੍ਵਯਾਤ੍ਮਿਕਾ ॥ ੫੦.

ਨਿਮੇਸ਼ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਦਸ ਤੇ ਪੰਜ ਮਿਲਾ ਕੇ ਕਾਠਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਤੀਹ ਕਾਠੇ ਮਿਲ ਕੇ ਕਲਾ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਾਤਰਾ ਦੋ ਟਿਕਾਂ ਦੀ ਮਾਪ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ਤਘ੍ਨੈਕੋਨਕਾਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਰਿਸ਼ਤ੍ षਡੁਤ੍ਤਰਾ। ਦ੍ਵਿषष੍ਟਿਭਾਕ੍ ਤ੍ਰਯੋਵਿਂਸ਼ਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਯਾਞ੍ਚ ਚਲਾ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੫੦.

ਇੱਕ ਸੌ, ਇੱਕ, ਅਤੇ ਤੀਹ ਮਾਤਰਾਵਾਂ, ਉੱਤੇ ਛੱਤੀ ਹੋਰ, ਬਾਹਠ ਹਿੱਸੇ, ਤੇ ਤੇਈ ਮਾਤਰਾਵਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਮਾਪ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਸ਼ਤਾਨ੍ਯष੍ਟੌ ਚ ਵਿਦ੍ਯੁਤਿਃ। ਸਪ੍ਤਤਿਞ੍ਚਾਪਿ ਤਤ੍ਰੈਵ ਨਵਤਿਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਨਿਸ੍ਵਯੇ ॥ ੫੦.

ਚਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਅੱਠ ਸੌ ਬਿਜਲੀਆਂ ਹਨ। ਉਥੇ ਸੱਤਰ ਤੇ ਨੱਬੇ ਨਿਸ਼ਬਦ ਹਨ।

ਚਤ੍ਵਾਰ੍ਯੇਵ ਸ਼ਤਾਨ੍ਯਾਹੁਰ੍ਵਿਦ੍ਯੁਤੌ ਵੈਧਸਂਯੁਗੇ। ਚਰਾਂਸ਼ੋ ਹ੍ਯੇष ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਨਾਲਿਕਾ ਚਾਤ੍ਰ ਕਾਰਣਮ੍ ॥ ੫੦.

ਵੇਦਿਕ ਯੱਗ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਚਾਰ ਸੌ ਬਿਜਲੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਥੇ ਨਾਲਿਕਾ ਮਾਪ ਹੈ।

ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਦਯਃ ਪਞ੍ਚ ਚਤੁਰ੍ਮਾਨਵਿਕਲ੍ਪਿਤਾਃ। ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ ਸਰ੍ਵਕਾਲਸ੍ਯ ਯੁਗ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ॥ ੫੦.

ਸਾਲ ਆਦਿਕ ਪੰਜ, ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਸੋਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤੀ ਯੁਗ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਂਵਤ੍ਸਰਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਥਮੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ ਪਰਿਵਤ੍ਸਰਃ। ਇਦ੍ਵਤ੍ਸਰਸ੍ਤृਤੀਯਸ੍ਤੁ ਚਤੁਰ੍ਥਸ਼੍ਚਾਨੁਵਤ੍ਸਰਃ। ਪਞ੍ਚਮੋ ਵਤ੍ਸਰਸ੍ਤੇषਾਂ ਕਾਲਸ੍ਤੁ ਪਰਿਸਂਜ੍ਞਿਤਃ ॥ ੫੦.

ਪਹਿਲਾ ਸਾਲ, ਦੂਜਾ ਪਰਿਵਤਸਰ, ਤੀਜਾ ਇਦਵਤਸਰ, ਚੌਥਾ ਅਨੁਵਤਸਰ, ਪੰਜਵਾਂ ਵਤਸਰ—ਇਹ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।

ਵਿਂਸ਼ਸ਼ਤਂ ਭਵੇਤ੍ਪੂਰ੍ਣਂ ਪਰ੍ਵਣਾਂ ਤੁ ਰਵੇਰ੍ਯੁਗਮ੍। ਏਤਾਨ੍ਯष੍ਟਾਦਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦੁਦਯੋ ਭਾਸ੍ਕਰਸ੍ਯ ਚ ॥ ੫੦.

ਸੂਰਜ ਦਾ ਪੂਰਾ ਯੁਗ ਵੀਹ ਸੌ ਪੂਰੇ ਪਰਵਨ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਸਕਰ ਦੇ ਉਗਣ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਠੱਤੀ ਵਾਰੀ ਬੱਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ऋਤਵਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤਃ ਸੌਰਾ ਅਯਨਾਨਿ ਦਸ਼ੈਵ ਤੁ। ਪਞ੍ਚਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ ਸ਼ਤਂ ਚਾਪਿ षष੍ਟਿਰ੍ਮਾਸਾਸ਼੍ਚ ਭਾਸ੍ਕਰਃ ॥ ੫੦.

ਸੂਰਜ ਦੀ ਤੀਹ ਰੁੱਤਾਂ ਹਨ, ਦੱਸ ਅਯਨ ਹਨ। ਭਾਸਕਰ ਦੇ ਪੈਂਤੀ ਸੌ ਸਠ ਮਹੀਨੇ ਵੀ ਹਨ।

ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦੇਵ ਤ੍ਵਹੋਰਾਤ੍ਰਂ ਸ ਤੁ ਮਾਸਸ਼੍ਚ ਭਾਸ੍ਕਰਃ। ਏਕषष੍ਟਿਸ੍ਤ੍ਵਹੋਰਾਤ੍ਰਾ ਦਨੁਰੇਕੋ ਨਿਭਾਵ੍ਯਤੇ ॥ ੫੦.

ਸੂਰਜ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਤੀਹ ਦਿਨ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਕਸਠ ਦਿਨ ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਹ੍ਨਾਨ੍ਤੁ ਤ੍ਰ੍ਯਧਿਕਾਸ਼ੀਤਿਃ ਸ਼ਤਂ ਚਾਪ੍ਯਧਿਕਂ ਭਵੇਤ੍। ਮਾਨਂ ਤਚ੍ਚਿਤ੍ਰਭਾਨੋਸ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਭੁਵਨਸ੍ਯ ਤੁ ॥ ੫੦.

ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਸੌ ਤਿੰਨ ਅਠੱਤੀ ਦਿਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਚਿਤ੍ਰਭਾਨੁ (ਸੂਰਜ) ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਲਈ ਮਾਪ ਹੈ।

ਸੌਰਸੌਮ੍ਯਂ ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਂ ਸਾਵਨਂ ਤਥਾ। ਨਾਮਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਯੈਃ ਪੁਰਾਣਂ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ ॥ ੫੦.

ਸੌਰ, ਸੋਮ, ਨਕਸ਼ਤਰੀ ਅਤੇ ਸਾਵਨ — ਇਹ ਚਾਰ ਤਰੀਕੇ ਜਾਣੋ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਪੁਰਾਣਾ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਖੇ ਤਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਤਸ਼੍ਚੈਵ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਵਾਨ੍ਨਾਮ ਪਰ੍ਵਤਃ। ਤ੍ਰੀਣਿ ਤਸ੍ਯ ਤੁ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਾਣਿ ਸ੍ਪृਸ਼ਨ੍ਤੀਵ ਨਭਸ੍ਤਲਮ੍ ॥ ੫੦.

ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ, ਸ੍ਰਿੰਗਵਾਨ ਨਾਂ ਦਾ ਪਹਾੜ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਚੋਟੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਛੂਹਦੀਆਂ ਜਾਪਦੀਆਂ ਹਨ।

ਤੈਸ਼੍ਚਾਪਿ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਵਾਨ੍ਨਾਮ ਸਰ੍ਵਤਸ਼੍ਚੈਵ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਃ। ਏਕਮਾਰ੍ਗਸ਼੍ਚ ਵਿਸ੍ਤਾਰੋ ਵਿष੍ਕਮ੍ਭਸ਼੍ਚਾਪਿ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ॥ ੫੦.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਟੀਆਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸ੍ਰਿੰਗਵਾਨ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਇੱਕ ਹੀ ਰਾਹ, ਚੌੜਾਈ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਤਸ੍ਯ ਵੈ ਸਰ੍ਵਤਃ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਂ ਮਧ੍ਯਮਨ੍ਤਦ੍ਧਿਰਣ੍ਮਯਮ੍। ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਰਾਜਤਞ੍ਚੈਵ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਂ ਤੁ ਸ੍ਫਟਿਕਪ੍ਰਭਮ੍ ॥ ੫੦.

ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਲੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਹੈ, ਦੱਖਣੀ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਚੋਟੀ ਸਫੈਦ ਸਫਟਿਕ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਰਤ੍ਨਮਯਂ ਚੈਕਂ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਮੁਤ੍ਤਰਮੁਤ੍ਤਮਮ੍। ਏਵਂ ਕੂਟੈਸ੍ਰਿਭਿਃ ਸ਼ੈਲੈਃ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਵਾਨਿਤਿ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਃ ॥ ੫੦.

ਉੱਤਰੀ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਚੋਟੀ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਟੀਆਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸ੍ਰਿੰਗਵਾਨ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

ਯਤ੍ਤਦ੍ਵਿषੁਵਤਂ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਨ੍ਤਦਰ੍ਕਃ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ। ਸ਼ਰਦ੍ਵਸਨ੍ਤਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਮਧ੍ਯਮਾਂ ਗਤਿਮਾਸ੍ਥਿਤਃ। ਅਹਸ੍ਤੁਲ੍ਯਾਮਥੋ ਰਾਤ੍ਰਿਂ ਕਰੋਤਿ ਤਿਮਿਰਾਪਹਃ ॥ ੫੦.

ਜੋ ਚੋਟੀ ਵਿਸ਼ੁਵਤ ਤੇ ਹੈ, ਉਥੇ ਸੂਰਜ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਸਰਦੀਆਂ ਤੇ ਬਸੰਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਉਹ ਮੱਧਮ ਰਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਦਿਨ ਰਾਤ ਬਰਾਬਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਹਰਿਤਾਸ਼੍ਚ ਹਯਾ ਦਿਵ੍ਯਾਸ੍ਤੇ ਨਿਯੁਕ੍ਤਾ ਮਹਾਰਥੇ। ਅਨੁਲਿਪ੍ਤਾ ਇਵਾਭਾਨ੍ਤਿ ਪਝਰਕ੍ਤੈਰ੍ਗਭਸ੍ਤਿਭਿਃ ॥ ੫੦.

ਹਰੇ ਰੰਗ ਦੇ ਦਿਵਯ ਘੋੜੇ ਵੱਡੇ ਰਥ ਨੂੰ ਜੋਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਭਾਸਕਰ ਦੀਆਂ ਲਾਲ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਲਿਪੇ ਹੋਏ ਜਾਪਦੇ ਹਨ।

ਮੇषਾਨ੍ਤੇ ਚ ਤੁਲਾਨ੍ਤੇ ਚ ਭਾਸ੍ਕਰੋਦਯਤਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਾ ਦਸ਼ ਪਞ੍ਚੈਵ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਿਸ਼੍ਚ ਤਾਵਤੀ ॥ ੫੦.

ਮੇਸ਼ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਤੁਲਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਭਾਸਕਰ ਦੇ ਉਗਣ ਤੋਂ ਪੰਦਰਾਂ ਮੁਹੂਰਤ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੋਵੇਂ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਕृਤ੍ਤਿਕਾਨਾਂ ਯਦਾ ਸੂਰ੍ਯਃ ਪ੍ਰਥਮਾਂਸ਼ਗਤੋ ਭਵੇਤ੍ । ਵਿਸ਼ਾਖਾਨਾਂ ਤਥਾ ਜ੍ਞੇਯਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਾਂਸ਼ੇ ਨਿਸ਼ਾਕਰਃ॥ ੫੦.

ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵੀਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਚੌਥੇ ਅੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਸ਼ਾਖਾਯਾਂ ਯਦਾ ਸੂਰ੍ਯ ਸ਼੍ਚ੍ਰਤੇਂऽਸ਼ਂ ਤृਤੀਯਕਮ੍। ਤਦਾ ਚਨ੍ਦ੍ਰਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਤ੍ ਕृਤ੍ਤਿਕਾਸ਼ਿਰਸਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ॥ ੫੦.

ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਵੀਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਤੀਜੇ ਅੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਮਝੋ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।