ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਚਨ੍ਦ੍ਰਸੂਰ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਗ੍ਰਹਾਸ੍ਤਾਰਾਗਣੈਃ ਸਹ। ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ੍ਤੇ ਲੋਕਾਲੋਕਸ੍ਯ ਵੈ ਗਿਰੇਃ ॥ ੫੦.

ਤਾਰੇ, ਚੰਦ, ਸੂਰਜ, ਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਹੋਰ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਲੋਕਾਲੋਕ ਪਹਾੜ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਏਤਾਵਾਨੇਵ ਲੋਕਸ੍ਤੁ ਨਿਰਾਲੋਕਸ੍ਤ੍ਵਤਃ ਪਰਮ੍। ਲੋਕਾਲੋਕ ਏਕਧਾ ਤੁ ਨਿਰਾਲੋਕਸ੍ਤ੍ਵਨੇਕਧਾ ॥ ੫੦.

ਇਸ ਤੱਕ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹਨੇਰਾ ਹੈ। ਲੋਕਾਲੋਕ ਇਕ ਹੈ, ਪਰ ਹਨੇਰਾ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੈ।

ਲੋਕਾਲੋਕਨ੍ਤੁ ਸਨ੍ਧਤ੍ਤੇ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਸੂਰ੍ਯਃ ਪਰਿਗ੍ਰਹਮ੍। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਨ੍ਧ੍ਯੇਤਿ ਤਾਮਾਹੁਰੁषਾਵ੍ਯੁष੍ਟ੍ਯੋਰ੍ਯਦਨ੍ਤਰਮ੍ । ਉषਾ ਰਾਤ੍ਰਿਃ ਸ੍ਮृਤਾ ਵਿਪ੍ਰੈਰ੍ਵ੍ਯੁष੍ਟਿਸ਼੍ਚਾਪਿ ਤ੍ਵਹਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ॥ ੫੦.

ਲੋਕਾਲੋਕ ਨੂੰ ਸੀਮਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੂਰਜ ਉਸਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ਼ਾ ਤੇ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਨ ਵਿਚ ਜੋ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸੰਧਿਆ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਾਤ ਤੇ ਵਿਉਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਦਿਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸੂਰ੍ਯਂ ਹਿ ਗ੍ਰਸਮਾਨਾਨਾਂ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਕਾਲੇ ਹਿ ਰਕ੍ਸ਼ਸਾਮ੍। ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਨਿਯੋਗੇਨ ਸ਼ਾਪਸ੍ਤੇषਾਂ ਦੁਰਾਤ੍ਮਨਾਮ੍ । ਅਕ੍ਸ਼ਯਤ੍ਵਞ੍ਚ ਦੇਹਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਿਤਾ ਮਰਣਂ ਤਥਾ ॥ ੫੦.

ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ, ਜਦੋਂ ਰਾਖਸ਼ਸ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਨਿਗਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਉਹ ਮੰਦਬੁੱਧ ਰਾਖਸ਼ਸ ਸ਼ਾਪਤ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਦੀ ਅਮਰਤਾ ਤੇ ਮੌਤ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਗਏ।

ਤਿਸ੍ਰਃ ਕੋਟ੍ਯਸ੍ਤੁ ਵਿਖ੍ਯਾਤਾ ਮਨ੍ਦੇਹਾ ਨਾਮ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਃ। ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਯਨ੍ਤਿ ਸਹਸ੍ਰਾਂਸ਼ੁਮੁਦਯਨ੍ਤਿ ਦਿਨੇ ਦਿਨੇ। ਤਾਪਯਨ੍ਤੋ ਦੁਰਾਤ੍ਮਾਨਃ ਸੂਰ੍ਯਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਖਾਦਿਤੁਮ੍ ॥ ੫੦.

ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਮੰਦੇਹ ਨਾਂ ਦੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ; ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਤੱਕਦੇ ਹਨ, ਮੰਦਬੁੱਧਾਂ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਨਿਗਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਅਥ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯ ਤੇषਾਞ੍ਚ ਯੁਦ੍ਧਮਾਸੀਤ੍ ਸੁਦਾਰੁਣਮ੍। ਤਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਚ ਦੇਵਾਸ਼੍ਚ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸਤ੍ਤਮਾਃ। ਸਨ੍ਧ੍ਯੇਤਿ ਸਮੁਪਾਸਨ੍ਤਃ ਕ੍ਸ਼ੇਪਯਨ੍ਤਿ ਮਹਾਜਲਮ੍ ॥ ੫੦.

ਫਿਰ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗ ਹੋਈ; ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੱਡਾ ਜਲ ਛੱਡਦੇ ਹਨ।

ਓਙ੍ਕਾਰਬ੍ਰਹ੍ਮਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਗਾਯਤ੍ਰ੍ਯਾ ਚਾਭਿਮਨ੍ਤ੍ਰਿਤਮ੍। ਤੇਨ ਦਹ੍ਯਨ੍ਤਿ ਤੇ ਦੈਤ੍ਯਾ ਵਜ੍ਰਭੂਤੇਨ ਵਾਰਿਣਾ ॥ ੫੦.

ਓਂਕਾਰ ਤੇ ਗਾਇਤਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਇਆ ਜਲ, ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਵਜਰ ਵਰਗਾ ਕਠੋਰ ਹੋ ਕੇ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਤਤਃ ਪੁਨਰ੍ਮਹਾਤੇਜਾ ਮਹਾਦ੍ਯੁਤਿਪਰਾਕ੍ਰਮਃ. ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸਹ ਸ੍ਰਾਣਿ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਮੁਤ੍ਤਿष੍ਠਤੇ ਸ਼ਤਮ੍ ॥ ੫੦.

ਫਿਰ ਉਹ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ, ਕਿਰਨਾਂ ਸਮੇਤ ਸੌ ਯੋਜਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ।

ਤਤਃ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਭਗਵਾਨ੍ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੈਃ ਪਰਿਵਾਰਿਤਃ। ਵਾਲਖਿਲ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਮੁਨਿਭਿਃ ਕृਤਾਰ੍ਥੈਃ ਸਮਰੀਚਿਭਿਃ ॥ ੫੦.

ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਕਾਮਯਾਬ ਵਾਲਖਿਲਯ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ, ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।

ਕਾष੍ਠਾ ਨਿਮੇषਾ ਦਸ਼ ਪਞ੍ਚ ਚੈਵ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਚ੍ਚ ਕਾष੍ਠਾ ਗਣਯੇਤ੍ ਕਲਾਨ੍ਤਮ੍ । ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ ਕਲਾਸ਼੍ਚੈਵ ਭਵੇਨ੍ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਸ੍ਤੈਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤਾ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਹਨੀ ਸਮੇਤੇ ॥ ੫੦.

ਦਸ ਤੇ ਪੰਜ ਨਿਮੇਸ਼ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇੱਕ ਕਾਠਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੀਹ ਕਾਠੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਕਲਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਤੀਹ ਕਲਾਵਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੀਹ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਨਾਲ ਰਾਤ ਤੇ ਦਿਨ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਹ੍ਰਾਸਵृਦ੍ਧੀ ਤ੍ਵਹਰ੍ਭਾਗੈਰ੍ਦਿਵਸਾਨਾਂ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍। ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਮੁਹੂਰ੍ਤਮਾਨਨ੍ਤੁ ਹ੍ਰਾਸੇ ਵृਦ੍ਧੌ ਸਮਾ ਸ੍ਮृਤਾ ॥ ੫੦.

ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਵਾਧ-ਘਾਟ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਸਮਾਂ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਾਧ ਜਾਂ ਘਾਟ ਦੋਵੇਂ ਵਿਚ ਬਰਾਬਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਲੇਖਾਪ੍ਰਭृਤ੍ਯਥਾਦਿਤ੍ਯੇ ਤ੍ਰਿਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਾਗਤੇ ਤੁ ਵੈ। ਪ੍ਰਾਤਸ੍ਤਨਃ ਸ੍ਮृਤਃ ਕਾਲੋ ਭਾਗਸ੍ਤ੍ਵਹ੍ਨਃ ਸ ਪਞ੍ਚਮਃ ॥ ੫੦.

ਜਦੋਂ ਚੰਦ ਦੀ ਲੀਕ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੂਰਜ ਤਿੰਨ ਮੁਹੂਰਤ ਤੱਕ ਚੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਪ੍ਰਾਤਸਤਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦਿਨ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਭਾਗ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਤਸ੍ਤਨਾਤ੍ਕਾਲਾਤ੍ ਤ੍ਰਿਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਸ੍ਤੁ ਸਙ੍ਗਵਃ। ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨਸ੍ਤ੍ਰਿਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਸ੍ਤੁ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕਾਲਾਚ੍ਚ ਸਙ੍ਗਵਾਤ੍ ॥ ੫੦.

ਉਸ ਪ੍ਰਾਤਸਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਮੁਹੂਰਤ ਬਾਅਦ ਸੰਗਵ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਬਾਅਦ ਮੱਧਿਆਹਨ, ਅਰਥਾਤ ਦਿਨ ਦਾ ਮੱਧ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਧ੍ਯਨ੍ਦਿਨਾਤ੍ ਕਾਲਾਦਪਰਾਹ੍ਨ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ । ਤ੍ਰਯ ਏਵ ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਾਸ੍ਤੁ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਾਲਾਚ੍ਚ ਮਧ੍ਯਮਾਤ੍ ॥ ੫੦.

ਮੱਧਿਆਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ ਅਪਰਾਹਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਮੁਹੂਰਤ ਬਾਅਦ ਮੱਧ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਅਪਰਾਹ੍ਨੇ ਵ੍ਯਤੀਪਾਤੇ ਕਾਲ- ਸਾਯਾਹ੍ਨ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਦਸ਼ਪਞ੍ਚਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਾਦ੍ਵੈ ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਾਸ੍ਤ੍ਰਯ ਏਵ ਚ ॥ ੫੦.

ਅਪਰਾਹਨ ਲੰਘ ਜਾਣ 'ਤੇ ਜੋ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਯੰਕਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਸਵੇਂ ਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਮੁਹੂਰਤ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਮੁਹੂਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਦਸ਼ਪਞ੍ਚਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਂ ਵੈ ਅਹਰ੍ਵਿषੁਵਤਿ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਦਸ਼ਪਞ੍ਚਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਾਦ੍ਵੈ ਰਾਤ੍ਰਿਨ੍ਦਿਵਮਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ॥ ੫੦.

ਦਸਵਾਂ ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਮੁਹੂਰਤ ਦਿਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੁਵਤ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਤੋਂ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਵਰ੍ਧ੍ਧਤੇ ਹ੍ਰਸਤੇ ਚੈਵ ਅਯਨੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੋਤ੍ਤਰੇ। ਅਹਸ੍ਤੁ ਗ੍ਰਸਤੇ ਰਾਤ੍ਰਿਂ ਰਾਤ੍ਰਿਸ੍ਤੁ ਗ੍ਰਸਤੇ ਤ੍ਵਹਃ ॥ ੫੦.

ਦੱਖਣੀ ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਯਨ ਵਿਚ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਵਧਦੇ ਘਟਦੇ ਹਨ। ਦਿਨ ਰਾਤ ਨੂੰ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਤ ਫਿਰ ਦਿਨ ਨੂੰ ਖਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ਰਦ੍ਵਸਨ੍ਤਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਵਿषੁਵਨ੍ਤਦ੍ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ। ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਂ ਕਲਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸਪ੍ਤ ਸੋਮਃ ਸਮਸ਼੍ਰੁਤੇ ॥ ੫੦.

ਸਰਦੀਆਂ ਤੇ ਬਸੰਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਸ਼ੁਵਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਨ-ਰਾਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਸੱਤ ਹਨ, ਤੇ ਚੰਦ ਵੀ ਸੱਤ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਥਾ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਾਹਾਨਿ ਪਕ੍ਸ਼ ਇਤ੍ਯਾਭਿਧੀਯਤੇ। ਦ੍ਵੌ ਪਕ੍ਸ਼ੌ ਚ ਭਵੇਨ੍ਮਾਸੋ ਦ੍ਵੌ ਮਾਸਾਵਨ੍ਤਰਾਵृਤੁਃ। ऋਤੁਤ੍ਰਯਮਯਨਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਦ੍ਵੈऽਯਨੇ ਵਰ੍षਮੁਚ੍ਯਤੇ ॥ ੫੦.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਪੱਖ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਪੱਖ ਮਿਲ ਕੇ ਮਹੀਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਰੁੱਤ, ਤਿੰਨ ਰੁੱਤਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਅਯਨ, ਤੇ ਦੋ ਅਯਨ ਮਿਲ ਕੇ ਸਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਨਿਮੇषਾਦਿਕृਤਃ ਕਾਲਃ ਕਾष੍ਠਾਯਾ ਦਸ਼ ਪਞ੍ਚ ਚ। ਕਲਾਯਾਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤਃ ਕਾष੍ਠਾ ਮਾਤ੍ਰਾਘੀਤਿਦ੍ਵਯਾਤ੍ਮਿਕਾ ॥ ੫੦.

ਨਿਮੇਸ਼ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਦਸ ਤੇ ਪੰਜ ਮਿਲਾ ਕੇ ਕਾਠਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਤੀਹ ਕਾਠੇ ਮਿਲ ਕੇ ਕਲਾ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਾਤਰਾ ਦੋ ਟਿਕਾਂ ਦੀ ਮਾਪ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ਤਘ੍ਨੈਕੋਨਕਾਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਰਿਸ਼ਤ੍ षਡੁਤ੍ਤਰਾ। ਦ੍ਵਿषष੍ਟਿਭਾਕ੍ ਤ੍ਰਯੋਵਿਂਸ਼ਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਯਾਞ੍ਚ ਚਲਾ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੫੦.

ਇੱਕ ਸੌ, ਇੱਕ, ਅਤੇ ਤੀਹ ਮਾਤਰਾਵਾਂ, ਉੱਤੇ ਛੱਤੀ ਹੋਰ, ਬਾਹਠ ਹਿੱਸੇ, ਤੇ ਤੇਈ ਮਾਤਰਾਵਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਮਾਪ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਸ਼ਤਾਨ੍ਯष੍ਟੌ ਚ ਵਿਦ੍ਯੁਤਿਃ। ਸਪ੍ਤਤਿਞ੍ਚਾਪਿ ਤਤ੍ਰੈਵ ਨਵਤਿਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਨਿਸ੍ਵਯੇ ॥ ੫੦.

ਚਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਅੱਠ ਸੌ ਬਿਜਲੀਆਂ ਹਨ। ਉਥੇ ਸੱਤਰ ਤੇ ਨੱਬੇ ਨਿਸ਼ਬਦ ਹਨ।

ਚਤ੍ਵਾਰ੍ਯੇਵ ਸ਼ਤਾਨ੍ਯਾਹੁਰ੍ਵਿਦ੍ਯੁਤੌ ਵੈਧਸਂਯੁਗੇ। ਚਰਾਂਸ਼ੋ ਹ੍ਯੇष ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਨਾਲਿਕਾ ਚਾਤ੍ਰ ਕਾਰਣਮ੍ ॥ ੫੦.

ਵੇਦਿਕ ਯੱਗ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਚਾਰ ਸੌ ਬਿਜਲੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਥੇ ਨਾਲਿਕਾ ਮਾਪ ਹੈ।

ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਦਯਃ ਪਞ੍ਚ ਚਤੁਰ੍ਮਾਨਵਿਕਲ੍ਪਿਤਾਃ। ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ ਸਰ੍ਵਕਾਲਸ੍ਯ ਯੁਗ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ॥ ੫੦.

ਸਾਲ ਆਦਿਕ ਪੰਜ, ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਸੋਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤੀ ਯੁਗ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਂਵਤ੍ਸਰਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਥਮੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ ਪਰਿਵਤ੍ਸਰਃ। ਇਦ੍ਵਤ੍ਸਰਸ੍ਤृਤੀਯਸ੍ਤੁ ਚਤੁਰ੍ਥਸ਼੍ਚਾਨੁਵਤ੍ਸਰਃ। ਪਞ੍ਚਮੋ ਵਤ੍ਸਰਸ੍ਤੇषਾਂ ਕਾਲਸ੍ਤੁ ਪਰਿਸਂਜ੍ਞਿਤਃ ॥ ੫੦.

ਪਹਿਲਾ ਸਾਲ, ਦੂਜਾ ਪਰਿਵਤਸਰ, ਤੀਜਾ ਇਦਵਤਸਰ, ਚੌਥਾ ਅਨੁਵਤਸਰ, ਪੰਜਵਾਂ ਵਤਸਰ—ਇਹ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।

ਵਿਂਸ਼ਸ਼ਤਂ ਭਵੇਤ੍ਪੂਰ੍ਣਂ ਪਰ੍ਵਣਾਂ ਤੁ ਰਵੇਰ੍ਯੁਗਮ੍। ਏਤਾਨ੍ਯष੍ਟਾਦਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦੁਦਯੋ ਭਾਸ੍ਕਰਸ੍ਯ ਚ ॥ ੫੦.

ਸੂਰਜ ਦਾ ਪੂਰਾ ਯੁਗ ਵੀਹ ਸੌ ਪੂਰੇ ਪਰਵਨ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਸਕਰ ਦੇ ਉਗਣ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਠੱਤੀ ਵਾਰੀ ਬੱਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ऋਤਵਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤਃ ਸੌਰਾ ਅਯਨਾਨਿ ਦਸ਼ੈਵ ਤੁ। ਪਞ੍ਚਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ ਸ਼ਤਂ ਚਾਪਿ षष੍ਟਿਰ੍ਮਾਸਾਸ਼੍ਚ ਭਾਸ੍ਕਰਃ ॥ ੫੦.

ਸੂਰਜ ਦੀ ਤੀਹ ਰੁੱਤਾਂ ਹਨ, ਦੱਸ ਅਯਨ ਹਨ। ਭਾਸਕਰ ਦੇ ਪੈਂਤੀ ਸੌ ਸਠ ਮਹੀਨੇ ਵੀ ਹਨ।

ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦੇਵ ਤ੍ਵਹੋਰਾਤ੍ਰਂ ਸ ਤੁ ਮਾਸਸ਼੍ਚ ਭਾਸ੍ਕਰਃ। ਏਕषष੍ਟਿਸ੍ਤ੍ਵਹੋਰਾਤ੍ਰਾ ਦਨੁਰੇਕੋ ਨਿਭਾਵ੍ਯਤੇ ॥ ੫੦.

ਸੂਰਜ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਤੀਹ ਦਿਨ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਕਸਠ ਦਿਨ ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਹ੍ਨਾਨ੍ਤੁ ਤ੍ਰ੍ਯਧਿਕਾਸ਼ੀਤਿਃ ਸ਼ਤਂ ਚਾਪ੍ਯਧਿਕਂ ਭਵੇਤ੍। ਮਾਨਂ ਤਚ੍ਚਿਤ੍ਰਭਾਨੋਸ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਭੁਵਨਸ੍ਯ ਤੁ ॥ ੫੦.

ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਸੌ ਤਿੰਨ ਅਠੱਤੀ ਦਿਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਚਿਤ੍ਰਭਾਨੁ (ਸੂਰਜ) ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਲਈ ਮਾਪ ਹੈ।