ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਨ੍ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਾਨੇ ਵਾਹੁਰਹੋਰਾਤ੍ਰਂ ਧ੍ਰੁਵੋ ਭ੍ਰਮਨ੍ । ਉਭਯੋਃ ਕਾष੍ਠਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਭ੍ਰਮਤੇ ਮਣ੍ਡਲਾਨਿ ਸਃ ॥ ੫੦.

ਤੀਹ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਲਈ ਢ੍ਰੂਵ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਦੋਨਾਂ ਸਿਰਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਘੁੰਮ ਕੇ ਚੱਕਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕੁਲਾਲਚਕ੍ਰਨਾਭਿਸ੍ਤੁ ਯਥਾ ਤਤ੍ਰੈਵ ਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ। ਧ੍ਰੁਵਸ੍ਤਥਾ ਹਿ ਵਿਜ੍ਞੇਯਸ੍ਤਤ੍ਰੈਵ ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ॥ ੫੦.

ਜਿਵੇਂ ਕੁੰਭਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੀ ਨਾਭੀ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੇ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਢ੍ਰੂਵ ਨੂੰ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹੀ ਘੁੰਮਦਾ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਉਭਯੋਃ ਕਾष੍ਠਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਭ੍ਰਮਤੋ ਮਣ੍ਡਲਾਨਿ ਤੁ। ਦਿਵਾ ਨਕ੍ਤਞ੍ਚ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯ ਮਨ੍ਦਾ ਸ਼ੀਘ੍ਰਾ ਚ ਵੈ ਗਤਿਃ ॥ ੫੦.

ਦੋਨਾਂ ਸਿਰਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜਦੋਂ ਚੱਕਰ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਸੂਰਜ ਦੀ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੀ ਚਾਲ ਕਦੇ ਹੌਲੀ ਤੇ ਕਦੇ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਉਤ੍ਤਰੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਮੇ ਤ੍ਵਿਨ੍ਦੋ ਰ੍ਦਿਵਾ ਮਨ੍ਦਾ ਗਤਿਃ ਸ੍ਮृਤਾ। ਤਥੈਵ ਚ ਪੁਨਰ੍ਨਕ੍ਤਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਾ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯ ਵੈ ਗਤਿਃ ॥ ੫੦.

ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸੂਰਜ ਦੀ ਦਿਨ ਦੀ ਚਾਲ ਹੌਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਚਾਲ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਮੇ ਚੈਵ ਦਿਵਾ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਵਿਧੀਯਤੇ । ਗਤਿਃ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯ ਨਕ੍ਤਂ ਵੈ ਮਨ੍ਦਾ ਚਾਪਿ ਤਥਾ ਸ੍ਮृਤਾ ॥ ੫੦.

ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸੂਰਜ ਦੀ ਦਿਨ ਦੀ ਚਾਲ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਚਾਲ ਹੌਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਏਵਂ ਗਤਿਵਿਸ਼ੇषੇਣ ਵਿਭਜਨ੍ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਹਾਨਿ ਤੁ। ਤਥਾ ਵਿਚਰਤੇ ਮਾਰ੍ਗਂ ਸਮੇਨ ਵਿषਮੇਣ ਚ ॥ ੫੦.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਲ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਰਸਤਾ ਕਦੇ ਸਮਾਂ ਤੇ ਕਦੇ ਅਸਮਾਂ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤੈਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਲੋਕਾਲੋਕੇ ਸ੍ਥਿਤਾ ਯੇ ਤੇ ਲੋਕਪਾਲਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦਿਸ਼ਮ੍। ਅਗਸ੍ਤ੍ਯਸ਼੍ਚਰਤੇ ਤੇषਾਮੁਪਰਿष੍ਟਾਜ੍ਜਵੇਨ ਤੁ । ਭਜਨ੍ਨਸਾਵਹੋਰਾਤ੍ਰਮੇਵਙ੍ਗਤਿਵਿਸ਼ੇषਣੈਃ ॥ ੫੦.

ਲੋਕਾਲੋਕ ਵਿਚ ਜੋ ਚਾਰੋ ਪਾਸੇ ਦੇ ਰਾਖੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਅਗਸਤਿਆ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਚਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨਾਲ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਵੰਡਦਾ ਹੈ।

ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ ਨਾਗਵੀਥ੍ਯਾਯਾਂ ਲੋਕਾਲੋਕਸ੍ਯ ਚੋਤ੍ਤਰਮ੍। ਲੋਕਸਨ੍ਤਾਰਕੋ ਹ੍ਯੇष ਵੈਸ਼੍ਵਾਨਰਪਥਾਦ੍ਬਹਿਃ ॥ ੫੦.

ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਲੋਕਾਲੋਕ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ।

ਪृष੍ਠੇ ਯਾਵਤ੍ ਪ੍ਰਭਾ ਸੌਹੀ ਪੁਰਸ੍ਤਾਤ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤੇ। ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਃ ਪृष੍ਠਤਸ੍ਤਾਵਲ੍ਲੋਕਾਲੋਕਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਤਃ ॥ ੫੦.

ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪਿੱਛੇ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਗੇ ਵੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ; ਇਉਂ ਹੀ ਦੋਨਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ ਪਿੱਛੋਂ, ਲੋਕਾਲੋਕ ਦੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।

ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਦਸ਼ੋਰ੍ਦ੍ਦ੍ਵਨ੍ਤੂਚ੍ਛ੍ਰਿਤੋ ਗਿਰਿਃ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਸ਼੍ਚਾਪ੍ਰਕਾਸ਼ਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਤਃ ਪਰਿਮਣ੍ਡਲਃ ॥ ੫੦.

ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਜੋਜਨ ਉੱਚਾ ਪਹਾੜ ਖੜਾ ਹੈ; ਉਸਨੂੰ ਚਾਰ ਚੁਫੇਰੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੇ ਹਨੇਰਾ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਚਨ੍ਦ੍ਰਸੂਰ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਗ੍ਰਹਾਸ੍ਤਾਰਾਗਣੈਃ ਸਹ। ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ੍ਤੇ ਲੋਕਾਲੋਕਸ੍ਯ ਵੈ ਗਿਰੇਃ ॥ ੫੦.

ਤਾਰੇ, ਚੰਦ, ਸੂਰਜ, ਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਹੋਰ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਲੋਕਾਲੋਕ ਪਹਾੜ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਏਤਾਵਾਨੇਵ ਲੋਕਸ੍ਤੁ ਨਿਰਾਲੋਕਸ੍ਤ੍ਵਤਃ ਪਰਮ੍। ਲੋਕਾਲੋਕ ਏਕਧਾ ਤੁ ਨਿਰਾਲੋਕਸ੍ਤ੍ਵਨੇਕਧਾ ॥ ੫੦.

ਇਸ ਤੱਕ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹਨੇਰਾ ਹੈ। ਲੋਕਾਲੋਕ ਇਕ ਹੈ, ਪਰ ਹਨੇਰਾ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੈ।

ਲੋਕਾਲੋਕਨ੍ਤੁ ਸਨ੍ਧਤ੍ਤੇ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਸੂਰ੍ਯਃ ਪਰਿਗ੍ਰਹਮ੍। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਨ੍ਧ੍ਯੇਤਿ ਤਾਮਾਹੁਰੁषਾਵ੍ਯੁष੍ਟ੍ਯੋਰ੍ਯਦਨ੍ਤਰਮ੍ । ਉषਾ ਰਾਤ੍ਰਿਃ ਸ੍ਮृਤਾ ਵਿਪ੍ਰੈਰ੍ਵ੍ਯੁष੍ਟਿਸ਼੍ਚਾਪਿ ਤ੍ਵਹਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ॥ ੫੦.

ਲੋਕਾਲੋਕ ਨੂੰ ਸੀਮਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੂਰਜ ਉਸਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ਼ਾ ਤੇ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਨ ਵਿਚ ਜੋ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸੰਧਿਆ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਾਤ ਤੇ ਵਿਉਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਦਿਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸੂਰ੍ਯਂ ਹਿ ਗ੍ਰਸਮਾਨਾਨਾਂ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਕਾਲੇ ਹਿ ਰਕ੍ਸ਼ਸਾਮ੍। ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਨਿਯੋਗੇਨ ਸ਼ਾਪਸ੍ਤੇषਾਂ ਦੁਰਾਤ੍ਮਨਾਮ੍ । ਅਕ੍ਸ਼ਯਤ੍ਵਞ੍ਚ ਦੇਹਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਿਤਾ ਮਰਣਂ ਤਥਾ ॥ ੫੦.

ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ, ਜਦੋਂ ਰਾਖਸ਼ਸ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਨਿਗਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਉਹ ਮੰਦਬੁੱਧ ਰਾਖਸ਼ਸ ਸ਼ਾਪਤ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਦੀ ਅਮਰਤਾ ਤੇ ਮੌਤ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਗਏ।

ਤਿਸ੍ਰਃ ਕੋਟ੍ਯਸ੍ਤੁ ਵਿਖ੍ਯਾਤਾ ਮਨ੍ਦੇਹਾ ਨਾਮ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਃ। ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਯਨ੍ਤਿ ਸਹਸ੍ਰਾਂਸ਼ੁਮੁਦਯਨ੍ਤਿ ਦਿਨੇ ਦਿਨੇ। ਤਾਪਯਨ੍ਤੋ ਦੁਰਾਤ੍ਮਾਨਃ ਸੂਰ੍ਯਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਖਾਦਿਤੁਮ੍ ॥ ੫੦.

ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਮੰਦੇਹ ਨਾਂ ਦੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ; ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਤੱਕਦੇ ਹਨ, ਮੰਦਬੁੱਧਾਂ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਨਿਗਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਅਥ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯ ਤੇषਾਞ੍ਚ ਯੁਦ੍ਧਮਾਸੀਤ੍ ਸੁਦਾਰੁਣਮ੍। ਤਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਚ ਦੇਵਾਸ਼੍ਚ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸਤ੍ਤਮਾਃ। ਸਨ੍ਧ੍ਯੇਤਿ ਸਮੁਪਾਸਨ੍ਤਃ ਕ੍ਸ਼ੇਪਯਨ੍ਤਿ ਮਹਾਜਲਮ੍ ॥ ੫੦.

ਫਿਰ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗ ਹੋਈ; ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੱਡਾ ਜਲ ਛੱਡਦੇ ਹਨ।

ਓਙ੍ਕਾਰਬ੍ਰਹ੍ਮਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਗਾਯਤ੍ਰ੍ਯਾ ਚਾਭਿਮਨ੍ਤ੍ਰਿਤਮ੍। ਤੇਨ ਦਹ੍ਯਨ੍ਤਿ ਤੇ ਦੈਤ੍ਯਾ ਵਜ੍ਰਭੂਤੇਨ ਵਾਰਿਣਾ ॥ ੫੦.

ਓਂਕਾਰ ਤੇ ਗਾਇਤਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਇਆ ਜਲ, ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਵਜਰ ਵਰਗਾ ਕਠੋਰ ਹੋ ਕੇ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਤਤਃ ਪੁਨਰ੍ਮਹਾਤੇਜਾ ਮਹਾਦ੍ਯੁਤਿਪਰਾਕ੍ਰਮਃ. ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸਹ ਸ੍ਰਾਣਿ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਮੁਤ੍ਤਿष੍ਠਤੇ ਸ਼ਤਮ੍ ॥ ੫੦.

ਫਿਰ ਉਹ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ, ਕਿਰਨਾਂ ਸਮੇਤ ਸੌ ਯੋਜਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ।

ਤਤਃ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਭਗਵਾਨ੍ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੈਃ ਪਰਿਵਾਰਿਤਃ। ਵਾਲਖਿਲ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਮੁਨਿਭਿਃ ਕृਤਾਰ੍ਥੈਃ ਸਮਰੀਚਿਭਿਃ ॥ ੫੦.

ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਕਾਮਯਾਬ ਵਾਲਖਿਲਯ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ, ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।

ਕਾष੍ਠਾ ਨਿਮੇषਾ ਦਸ਼ ਪਞ੍ਚ ਚੈਵ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਚ੍ਚ ਕਾष੍ਠਾ ਗਣਯੇਤ੍ ਕਲਾਨ੍ਤਮ੍ । ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ ਕਲਾਸ਼੍ਚੈਵ ਭਵੇਨ੍ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਸ੍ਤੈਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤਾ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਹਨੀ ਸਮੇਤੇ ॥ ੫੦.

ਦਸ ਤੇ ਪੰਜ ਨਿਮੇਸ਼ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇੱਕ ਕਾਠਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੀਹ ਕਾਠੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਕਲਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਤੀਹ ਕਲਾਵਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੀਹ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਨਾਲ ਰਾਤ ਤੇ ਦਿਨ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਹ੍ਰਾਸਵृਦ੍ਧੀ ਤ੍ਵਹਰ੍ਭਾਗੈਰ੍ਦਿਵਸਾਨਾਂ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍। ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਮੁਹੂਰ੍ਤਮਾਨਨ੍ਤੁ ਹ੍ਰਾਸੇ ਵृਦ੍ਧੌ ਸਮਾ ਸ੍ਮृਤਾ ॥ ੫੦.

ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਵਾਧ-ਘਾਟ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਸਮਾਂ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਾਧ ਜਾਂ ਘਾਟ ਦੋਵੇਂ ਵਿਚ ਬਰਾਬਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਲੇਖਾਪ੍ਰਭृਤ੍ਯਥਾਦਿਤ੍ਯੇ ਤ੍ਰਿਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਾਗਤੇ ਤੁ ਵੈ। ਪ੍ਰਾਤਸ੍ਤਨਃ ਸ੍ਮृਤਃ ਕਾਲੋ ਭਾਗਸ੍ਤ੍ਵਹ੍ਨਃ ਸ ਪਞ੍ਚਮਃ ॥ ੫੦.

ਜਦੋਂ ਚੰਦ ਦੀ ਲੀਕ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੂਰਜ ਤਿੰਨ ਮੁਹੂਰਤ ਤੱਕ ਚੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਪ੍ਰਾਤਸਤਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦਿਨ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਭਾਗ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਤਸ੍ਤਨਾਤ੍ਕਾਲਾਤ੍ ਤ੍ਰਿਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਸ੍ਤੁ ਸਙ੍ਗਵਃ। ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨਸ੍ਤ੍ਰਿਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਸ੍ਤੁ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕਾਲਾਚ੍ਚ ਸਙ੍ਗਵਾਤ੍ ॥ ੫੦.

ਉਸ ਪ੍ਰਾਤਸਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਮੁਹੂਰਤ ਬਾਅਦ ਸੰਗਵ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਬਾਅਦ ਮੱਧਿਆਹਨ, ਅਰਥਾਤ ਦਿਨ ਦਾ ਮੱਧ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਧ੍ਯਨ੍ਦਿਨਾਤ੍ ਕਾਲਾਦਪਰਾਹ੍ਨ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ । ਤ੍ਰਯ ਏਵ ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਾਸ੍ਤੁ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਾਲਾਚ੍ਚ ਮਧ੍ਯਮਾਤ੍ ॥ ੫੦.

ਮੱਧਿਆਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ ਅਪਰਾਹਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਮੁਹੂਰਤ ਬਾਅਦ ਮੱਧ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਅਪਰਾਹ੍ਨੇ ਵ੍ਯਤੀਪਾਤੇ ਕਾਲ- ਸਾਯਾਹ੍ਨ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਦਸ਼ਪਞ੍ਚਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਾਦ੍ਵੈ ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਾਸ੍ਤ੍ਰਯ ਏਵ ਚ ॥ ੫੦.

ਅਪਰਾਹਨ ਲੰਘ ਜਾਣ 'ਤੇ ਜੋ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਯੰਕਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਸਵੇਂ ਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਮੁਹੂਰਤ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਮੁਹੂਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਦਸ਼ਪਞ੍ਚਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਂ ਵੈ ਅਹਰ੍ਵਿषੁਵਤਿ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਦਸ਼ਪਞ੍ਚਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਾਦ੍ਵੈ ਰਾਤ੍ਰਿਨ੍ਦਿਵਮਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ॥ ੫੦.

ਦਸਵਾਂ ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਮੁਹੂਰਤ ਦਿਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੁਵਤ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਤੋਂ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਵਰ੍ਧ੍ਧਤੇ ਹ੍ਰਸਤੇ ਚੈਵ ਅਯਨੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੋਤ੍ਤਰੇ। ਅਹਸ੍ਤੁ ਗ੍ਰਸਤੇ ਰਾਤ੍ਰਿਂ ਰਾਤ੍ਰਿਸ੍ਤੁ ਗ੍ਰਸਤੇ ਤ੍ਵਹਃ ॥ ੫੦.

ਦੱਖਣੀ ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਯਨ ਵਿਚ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਵਧਦੇ ਘਟਦੇ ਹਨ। ਦਿਨ ਰਾਤ ਨੂੰ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਤ ਫਿਰ ਦਿਨ ਨੂੰ ਖਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ਰਦ੍ਵਸਨ੍ਤਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਵਿषੁਵਨ੍ਤਦ੍ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ। ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਂ ਕਲਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸਪ੍ਤ ਸੋਮਃ ਸਮਸ਼੍ਰੁਤੇ ॥ ੫੦.

ਸਰਦੀਆਂ ਤੇ ਬਸੰਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਸ਼ੁਵਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਨ-ਰਾਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਸੱਤ ਹਨ, ਤੇ ਚੰਦ ਵੀ ਸੱਤ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਥਾ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਾਹਾਨਿ ਪਕ੍ਸ਼ ਇਤ੍ਯਾਭਿਧੀਯਤੇ। ਦ੍ਵੌ ਪਕ੍ਸ਼ੌ ਚ ਭਵੇਨ੍ਮਾਸੋ ਦ੍ਵੌ ਮਾਸਾਵਨ੍ਤਰਾਵृਤੁਃ। ऋਤੁਤ੍ਰਯਮਯਨਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਦ੍ਵੈऽਯਨੇ ਵਰ੍षਮੁਚ੍ਯਤੇ ॥ ੫੦.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਪੱਖ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਪੱਖ ਮਿਲ ਕੇ ਮਹੀਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਰੁੱਤ, ਤਿੰਨ ਰੁੱਤਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਅਯਨ, ਤੇ ਦੋ ਅਯਨ ਮਿਲ ਕੇ ਸਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ।