ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਸ਼ੀਤਿਰ੍ਨਿਯੁਤਾਨੀਹ ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਤਥੈਵ ਚ। ਅष੍ਟਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤਞ੍ਚੈਵ ਯੋਜਨਾਨ੍ਯਧਿਕਾਨਿ ਤੁ ॥ ੫੦.

ਇੱਥੇ ਅੱਸੀ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਠਵੰਜਾ ਪੰਜਾਹ ਹੋਰ ਯੋਜਨ ਵੀ ਹਨ।

ਨਾਗਵੀਥ੍ਯੁਤ੍ਤਰਾਵੀਥੀ ਅਜਵੀਥੀ ਚ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ। ਮੂਲਂ ਚੈਵ ਤਥਾषਾਡੇ ਹ੍ਯਜਵੀਥ੍ਯੁਦਯਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ। ਅਭਿਜਿਤ੍ਪੂਰ੍ਵਤਃ ਸ੍ਵਾਤਿਰ੍ਨਾਗਵੀਥ੍ਯੁਦਯਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ॥ ੫੦.

ਸੱਪਾਂ ਵਾਲੀ ਉੱਤਰੀ ਗਲੀ, ਬੱਕਰੀ ਵਾਲੀ ਦੱਖਣੀ ਗਲੀ, ਮੂਲ ਤੇ ਅੱਠਵੀਂ ਨਕਸ਼ਤ੍ਰ ਵੀ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਥਾਂ ਹਨ ਬੱਕਰੀ ਵਾਲੀ ਗਲੀ ਵਿੱਚ। ਅਭਿਜਿਤ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਸਵਾਤੀ ਨਕਸ਼ਤ੍ਰ ਹੈ, ਤੇ ਸੱਪਾਂ ਵਾਲੀ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤਿੰਨ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਥਾਂ ਹਨ।

ਕਾष੍ਠਯੋਰਨ੍ਤਰਂ ਯਚ੍ਚ ਤਦ੍ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਯੋਜਨੈਃ ਪੁਨਃ। ਏਤਚ੍ਛਤਸਹਸ੍ਰਾਣਾਮੇਕਤ੍ਰਿਂਸ਼ੋਤ੍ਤਰਂ ਸ਼ਤਮ੍ ॥ ੫੦.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੋਨੋ ਸੰਕਰਾਂਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਇਹ ਇਕ ਲੱਖ ਇਕਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ।

ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਾਧਿਕਾਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯੇ ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਚ੍ਚ ਯੋਜਨੈਃ। ਕਾष੍ਠਯੋਰਨ੍ਤਰਂ ਹ੍ਯੇਤਦ੍ਯੋਜਨਾਗ੍ਰਾਤ੍ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮ੍ ॥ ੫੦.

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਤੈਂਤੀਹ ਹੋਰ ਯੋਜਨ ਹਨ, ਤੇ ਫਿਰ ਤੈਂਤੀਹ ਹੋਰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਨੋ ਸੰਕਰਾਂਤੀਆਂ ਦੀ ਦੂਰੀ ਯੋਜਨਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕਾष੍ਠਯੋਰ੍ਲੇਖਯੋਸ਼੍ਚੈਵ ਅਨ੍ਤਰੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੋਤ੍ਤਰੇ । ਤੇ ਤੁ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਯ ਯੋਜਨੈਸ੍ਤਨ੍ਨਿਬੋਧਤ ॥ ੫੦.

ਹੁਣ ਦੱਖਣ ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਦੋ ਲਕੀਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ, ਮੈਂ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।

ਏਕੈਕਮਨ੍ਤਰਨ੍ਤਸ੍ਯਾ ਨਿਯੁਤਾਨ੍ਯੇਕਸਪ੍ਤਤਿਃ। ਸਹਸ੍ਰਾਣ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਤਤੋऽਨ੍ਯਾ ਪਞ੍ਚਸਪ੍ਤਤਿਃ ॥ ੫੦.

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਰ ਇਕ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕਹੱਤਰ ਨਿਯੁਤ ਦੀ ਦੂਰੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਚੱਤਰ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ ਹਨ।

ਲੇਖਯੋਃ ਕਾष੍ਠਯੋਸ਼੍ਚੈਵ ਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਯੋਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰਨ੍ਤੁ ਪਰ੍ਯੇਤਿ ਮਣ੍ਡਲਾਨ੍ਯੁਤ੍ਤਰਾਯਣੇ ॥ ੫੦.

ਸੰਕਰਾਂਤੀਆਂ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਲਕੀਰ ਯਾਦ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਲਕੀਰ ਉੱਤਰੀ ਚਾਲ ਵਿੱਚ ਮੰਡਲਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘਦੀ ਹੈ।

ਬਾਹ੍ਯਤੋ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ ਚੈਵ ਸਤਤਨ੍ਤੁ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍। ਮਣ੍ਡਲਾਨਾਂ ਸ਼ਤਂ ਪੂਰ੍ਣਮਸ਼ੀਤ੍ਯਧਿਕਮੁਤ੍ਤਰਮ੍ ॥ ੫੦.

ਬਾਹਰੋਂ, ਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵੀ, ਲਗਾਤਾਰ ਤੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ, ਸੌ ਪੂਰੇ ਮੰਡਲ ਹਨ, ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਅੱਸੀ ਹੋਰ ਹਨ।

ਚਰਤੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ ਚਾਪਿ ਤਾਵਦੇਵ ਵਿਭਾਵਸੁਃ। ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਮਣ੍ਡਲਸ੍ਯਾਥ ਯੋਜਨਾਗ੍ਰਾਨ੍ਨਿਬੋਧਤ ॥ ੫੦.

ਸੂਰਜ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵੀ ਇੰਨੀ ਹੀ ਦੂਰੀ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੰਡਲ ਦੀ ਮਾਪ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣੋ।

ਏਕਵਿਂਸ਼ਦ੍ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਸਮਾਸਤਃ। ਸ਼ਤੇ ਦ੍ਵੇ ਪੁਨਰਪ੍ਯਨ੍ਯੇ ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤੇ ॥ ੫੦.

ਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਇਕਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹਨ, ਤੇ ਫਿਰ ਦੋ ਸੌ ਹੋਰ ਯੋਜਨ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

ਏਕਵਿਂਸ਼ਤਿਭਿਸ਼੍ਚੈਵ ਯੋਜਨੈਰਧਿਕੈਰ੍ਹਿ ਤੇ। ਏਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਯੋਜਨੈਰ੍ਮਣ੍ਡਲਂ ਹਿ ਤਤ੍ ॥ ੫੦.

ਇਕਵੀਹ ਹੋਰ ਯੋਜਨ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਇਹ ਮੰਡਲ ਦੀ ਮਾਪ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਵਿष੍ਕਮ੍ਭੋ ਮਣ੍ਡਲਸ੍ਯੈष ਤਿਰ੍ਯਕ੍ ਸ ਤੁ ਵਿਧੀਯਤੇ। ਪ੍ਰਤ੍ਯਹਞ੍ਚਰਤੇ ਤਾਨਿ ਸੂਰ੍ਯੋ ਵੈ ਮਣ੍ਡਲਕ੍ਰਮਮ੍ ॥ ੫੦.

ਇਹ ਮੰਡਲ ਦਾ ਪਾਰ ਪਾਰ ਦਾ ਵਿਅਾਸ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਡਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ।

ਕੁਲਾਲਚਕ੍ਰਪਰ੍ਯਨ੍ਤੋ ਯਥਾ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ। ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਮੇ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਤਥਾ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ॥ ੫੦.

ਜਿਵੇਂ ਕੁੰਭਾਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਆਪਣੇ ਅੰਤ ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਰਜ ਦੱਖਣੀ ਮੋੜ ਤੇ ਚੁਸਤ ਰਫਤਾਰ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਕृष੍ਟਾਂ ਭੂਮਿਞ੍ਚ ਕਾਲੇਨਾਲ੍ਪੇਨ ਗਚ੍ਛਤਿ। ਸੂਰ੍ਯੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਭਿਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤੇਰ੍ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੋਤ੍ਤਰੇ ॥ ੫੦.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੂਰਜ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੱਡੀ ਦੂਰੀ ਤੈਅ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਦੱਖਣ ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਸੰਕਰਾਂਤੀ ਤੇ, ਬਾਰਾਂ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ।

ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਾਰ੍ਦ੍ਧਮृਕ੍ਸ਼ਾਣਾਮਹ੍ਨਾਨੁਚਰਤੇ ਰਵਿਃ। ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤੈਸ੍ਤਾਵਦृਕ੍ਸ਼ਾਣਿ ਨਕ੍ਤਮष੍ਟਾਦਸ਼ੈਸ਼੍ਚਰਨ੍ ॥ ੫੦.

ਸੂਰਜ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾਂ ਤੇ ਅੱਧ ਨਕਸ਼ਤ੍ਰ ਲੰਘਦਾ ਹੈ; ਰਾਤ ਨੂੰ, ਉਹੋ ਨਕਸ਼ਤ੍ਰ ਅਠਾਰਾਂ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੰਘਦਾ ਹੈ।

ਕੁਲਾਲਚਕ੍ਰਮਧ੍ਯਸ੍ਤੁ ਯਥਾ ਮਨ੍ਦਂ ਪ੍ਰਸਰ੍ਪਤਿ। ਤਥੋਦਗਯਨੇ ਸੂਰ੍ਯਃ ਸਰ੍ਪਤੇ ਮਨ੍ਦਵਿਕ੍ਰਮਃ ॥ ੫੦.

ਜਿਵੇਂ ਕੁੰਭਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦਾ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਹਿੱਸਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਰਜ ਉੱਤਰੀ ਚਾਲ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ ਚਲਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਾਰ੍ਦ੍ਧਮਰ੍ਦ੍ਧੇਨ ऋਕ੍ਸ਼ਾਣਾਂ ਚਰਤੇ ਰਵਿਃ। ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦੀਰ੍ਘੇਣ ਕਾਲੇਨ ਭੂਮਿਮਿਲ੍ਪਾਂ ਨਿਗਚ੍ਛਤਿ ॥ ੫੦.

ਸੂਰਜ ਤੇਰਾਂ ਤੇ ਅੱਧ ਨਕਸ਼ਤ੍ਰ ਅੱਧ ਰਫਤਾਰ ਨਾਲ ਲੰਘਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੀ ਵੱਡੀ ਦੂਰੀ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅष੍ਟਾਦਸ਼ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤੈਸ੍ਤੁ ਉਤ੍ਤਰਾਯਣਪਸ਼੍ਚਿਮਮ੍। ਅਹਰ੍ਭਵਤਿ ਤਚ੍ਚਾਪਿ ਚਰਤੇ ਮਨ੍ਦਵਿਕ੍ਰਮਃ ॥ ੫੦.

ਅਠਾਰਾਂ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਨਾਲ, ਉੱਤਰੀ ਚਾਲ ਦਾ ਪੱਛਮੀ ਦਿਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਹੌਲੀ ਰਫਤਾਰ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਾਰ੍ਦ੍ਧਮਰ੍ਧੇਨ ऋਕ੍ਸ਼ਾਣਾਞ੍ਚਰਤੇ ਰਵਿਃ। ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤੈਸ੍ਤਾਵਦृਕ੍ਸ਼ਾਣਿ ਨਕ੍ਤਮष੍ਟਾਦਸ਼ੈਸ਼੍ਚਰਨ੍ ॥ ੫੦.

ਸੂਰਜ ਤੇਰਾਂ ਤੇ ਅੱਧ ਨਕਸ਼ਤ੍ਰ ਅੱਧ ਰਫਤਾਰ ਨਾਲ ਲੰਘਦਾ ਹੈ; ਰਾਤ ਨੂੰ, ਉਹੋ ਨਕਸ਼ਤ੍ਰ ਅਠਾਰਾਂ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੰਘਦਾ ਹੈ।

ਤਤੋ ਮਨ੍ਦਤਰਂ ਤਾਭ੍ਯਾਞ੍ਚਕ੍ਰਂ ਭ੍ਰਮਤਿ ਵੈ ਯਥਾ। ਮृਤ੍ਪਿਣ੍ਡ ਇਵ ਮਧ੍ਯਸ੍ਥੋ ਧ੍ਰੁਵੋ ਭ੍ਰਮਤਿ ਵੈ ਯਥਾ ॥ ੫੦.

ਫਿਰ, ਉਹ ਦੋਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਚੱਕਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਗੰਡੀ ਨੂੰ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖ ਕੇ ਘੁੰਮਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਢ੍ਰੂਵ ਵੀ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਨ੍ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਾਨੇ ਵਾਹੁਰਹੋਰਾਤ੍ਰਂ ਧ੍ਰੁਵੋ ਭ੍ਰਮਨ੍ । ਉਭਯੋਃ ਕਾष੍ਠਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਭ੍ਰਮਤੇ ਮਣ੍ਡਲਾਨਿ ਸਃ ॥ ੫੦.

ਤੀਹ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਲਈ ਢ੍ਰੂਵ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਦੋਨਾਂ ਸਿਰਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਘੁੰਮ ਕੇ ਚੱਕਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕੁਲਾਲਚਕ੍ਰਨਾਭਿਸ੍ਤੁ ਯਥਾ ਤਤ੍ਰੈਵ ਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ। ਧ੍ਰੁਵਸ੍ਤਥਾ ਹਿ ਵਿਜ੍ਞੇਯਸ੍ਤਤ੍ਰੈਵ ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ॥ ੫੦.

ਜਿਵੇਂ ਕੁੰਭਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੀ ਨਾਭੀ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੇ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਢ੍ਰੂਵ ਨੂੰ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹੀ ਘੁੰਮਦਾ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਉਭਯੋਃ ਕਾष੍ਠਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਭ੍ਰਮਤੋ ਮਣ੍ਡਲਾਨਿ ਤੁ। ਦਿਵਾ ਨਕ੍ਤਞ੍ਚ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯ ਮਨ੍ਦਾ ਸ਼ੀਘ੍ਰਾ ਚ ਵੈ ਗਤਿਃ ॥ ੫੦.

ਦੋਨਾਂ ਸਿਰਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜਦੋਂ ਚੱਕਰ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਸੂਰਜ ਦੀ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੀ ਚਾਲ ਕਦੇ ਹੌਲੀ ਤੇ ਕਦੇ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਉਤ੍ਤਰੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਮੇ ਤ੍ਵਿਨ੍ਦੋ ਰ੍ਦਿਵਾ ਮਨ੍ਦਾ ਗਤਿਃ ਸ੍ਮृਤਾ। ਤਥੈਵ ਚ ਪੁਨਰ੍ਨਕ੍ਤਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਾ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯ ਵੈ ਗਤਿਃ ॥ ੫੦.

ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸੂਰਜ ਦੀ ਦਿਨ ਦੀ ਚਾਲ ਹੌਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਚਾਲ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਮੇ ਚੈਵ ਦਿਵਾ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਵਿਧੀਯਤੇ । ਗਤਿਃ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯ ਨਕ੍ਤਂ ਵੈ ਮਨ੍ਦਾ ਚਾਪਿ ਤਥਾ ਸ੍ਮृਤਾ ॥ ੫੦.

ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸੂਰਜ ਦੀ ਦਿਨ ਦੀ ਚਾਲ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਚਾਲ ਹੌਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਏਵਂ ਗਤਿਵਿਸ਼ੇषੇਣ ਵਿਭਜਨ੍ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਹਾਨਿ ਤੁ। ਤਥਾ ਵਿਚਰਤੇ ਮਾਰ੍ਗਂ ਸਮੇਨ ਵਿषਮੇਣ ਚ ॥ ੫੦.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਲ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਰਸਤਾ ਕਦੇ ਸਮਾਂ ਤੇ ਕਦੇ ਅਸਮਾਂ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤੈਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਲੋਕਾਲੋਕੇ ਸ੍ਥਿਤਾ ਯੇ ਤੇ ਲੋਕਪਾਲਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦਿਸ਼ਮ੍। ਅਗਸ੍ਤ੍ਯਸ਼੍ਚਰਤੇ ਤੇषਾਮੁਪਰਿष੍ਟਾਜ੍ਜਵੇਨ ਤੁ । ਭਜਨ੍ਨਸਾਵਹੋਰਾਤ੍ਰਮੇਵਙ੍ਗਤਿਵਿਸ਼ੇषਣੈਃ ॥ ੫੦.

ਲੋਕਾਲੋਕ ਵਿਚ ਜੋ ਚਾਰੋ ਪਾਸੇ ਦੇ ਰਾਖੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਅਗਸਤਿਆ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਚਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨਾਲ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਵੰਡਦਾ ਹੈ।

ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ ਨਾਗਵੀਥ੍ਯਾਯਾਂ ਲੋਕਾਲੋਕਸ੍ਯ ਚੋਤ੍ਤਰਮ੍। ਲੋਕਸਨ੍ਤਾਰਕੋ ਹ੍ਯੇष ਵੈਸ਼੍ਵਾਨਰਪਥਾਦ੍ਬਹਿਃ ॥ ੫੦.

ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਲੋਕਾਲੋਕ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ।

ਪृष੍ਠੇ ਯਾਵਤ੍ ਪ੍ਰਭਾ ਸੌਹੀ ਪੁਰਸ੍ਤਾਤ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤੇ। ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਃ ਪृष੍ਠਤਸ੍ਤਾਵਲ੍ਲੋਕਾਲੋਕਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਤਃ ॥ ੫੦.

ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪਿੱਛੇ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਗੇ ਵੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ; ਇਉਂ ਹੀ ਦੋਨਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ ਪਿੱਛੋਂ, ਲੋਕਾਲੋਕ ਦੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।